محمود کاشغری؛ نخستین فرهنگ زبان‌های ترکی و نقشه جهان

اگر تا به حال در یک برنامه ترجمه دنبال معنی واژه‌ای گشته‌اید، کاری شبیه به کار محمود کاشغری در نزدیک به هزار سال پیش انجام داده‌اید. او واژه‌های ترکی را گرد آورد، به عربی توضیح داد و طوری مرتب کرد که خواننده بتواند آن‌ها را پیدا کند. نقشه‌ای از جهان هم در کتابش گذاشت. در این راهنما با زندگی او، آثارش، نقشه و مکان‌های مرتبط با او آشنا می‌شوید.

محمود کاشغری که بود؟

محمود بن حسین بن محمد کاشغری در سده 11 و در دوره قراخانیان زندگی می‌کرد. او فرهنگ‌نویس زبان‌های ترکی بود.

زادگاه او محل اختلاف است. دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه (TDV İslâm Ansiklopedisi) برسغان (Barsgan) را محتمل‌تر می‌داند. این دانشنامه، ادعای تولد او در اوپال (Opal) را فقط به‌عنوان یک روایت محلی نقل می‌کند. پدرش، حسین، با برسغان پیوند داشت. برسغان را امروزه با بارسکون (Barskoon)، در جنوب شرقی دریاچه ایسیک‌کول در قرقیزستان، مرتبط می‌دانند.

سال تولد او هم قطعی نیست. برنامه بزرگداشت یونسکو (UNESCO) سال 1008 را مبنا قرار می‌دهد. دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه می‌گوید هیچ سندی تاریخ تولد او را به‌طور قطعی مشخص نمی‌کند.

قومیت محمود کاشغری

خیلی‌ها می‌پرسند او اویغور بود، قرقیز بود یا ازبک. منابع او را پژوهشگر زبان‌های ترکی در دوره قراخانیان معرفی می‌کنند. ویکی‌پدیای انگلیسی می‌گوید تلاش‌ها برای پیوند دادن مستقیم او به هویت ملی اویغور، قرقیز یا ازبک، ادعاهای ملی‌گرایانه مدرن هستند.

نسبت «کاشغری» به کاشغر اشاره دارد. بااین‌حال، پیوندهای خانوادگی او به برسغان در نزدیکی دریاچه ایسیک‌کول می‌رسد.

آثار و کتاب‌های محمود کاشغری

کتاب اصلی او دیوان لغات‌الترک است. این اثر نخستین فرهنگ زبان‌های ترکی است. مدخل‌های ترکی را می‌آورد و آن‌ها را به عربی توضیح می‌دهد. هدف اعلام‌شده کتاب، آموزش ترکی به عرب‌ها بود.

او نگارش کتاب را در 25 ژانویه 1072 آغاز کرد. بیشتر پژوهشگران سال 1074 را زمان پایان آن می‌دانند. برخی پژوهشگران به تاریخ‌های متفاوت داخل متن اشاره می‌کنند و 1077 را سال تألیف در نظر می‌گیرند.

در دیوان از کتاب دیگری هم نام برده شده است: کتاب دستور زبان «کتاب جواهر النحو فی لغات الترک». این اثر را فقط از همان اشاره‌ها می‌شناسیم. خود کتاب دستور زبان باقی نمانده است.

کاشغری در مقدمه می‌گوید سال‌ها در میان اقوام ترک سفر کرده تا گویش‌هایشان را بیاموزد. بسیاری تصور می‌کنند دیوان در بغداد نوشته شده است. عمر فاروق آکون (Ömer Faruk Akün)، پژوهشگر این حوزه، یادآوری می‌کند که کتاب هیچ گزارشی ندارد که این موضوع را مستقیماً تأیید کند.

ساختار فرهنگ لغت چگونه است؟

دیوان حدود 8,000 مدخل دارد. این مدخل‌ها بر اساس ساختار واژه‌ها در هشت بخش اصلی تنظیم شده‌اند.

کتاب فراتر از یک فهرست واژه است. حدود 290 ضرب‌المثل و 764 سطر شعر دارد. این شعرها و گفته‌ها نشان می‌دهند مردم چگونه سخن می‌گفتند و چه چیزهایی برایشان ارزش داشت.

کاشغری در انتخاب واژه‌ها گزینش می‌کرد. واژه‌هایی را که مردم به کار نمی‌بردند یا خیلی کم استفاده می‌کردند، کنار گذاشت. واژه‌هایی را هم که بعدها وارد ترکی شده بودند، نیاورد.

نقشه دیوان محمود کاشغری

دیوان نقشه‌ای دایره‌ای از جهان هم دارد. انجمن زبان ترکی (Türk Dil Kurumu؛ TDK) بر پایه دانسته‌های کنونی، آن را نخستین نقشه جهان می‌داند که یک ترک ترسیم کرده است.

مرکز نقشه بلاساغون (Balasagun) است؛ شهری که فرمانروایان ترک در آن مستقر بودند. هدف اصلی نقشه، نشان دادن مناطقی بود که جوامع ترک در سده 11 در آن‌ها زندگی می‌کردند. مردمانی که این جوامع با آن‌ها ارتباط داشتند نیز در نقشه دیده می‌شوند.

رنگ‌ها معنا دارند:

• کوه‌ها قرمز هستند.
• دریاها سبز هستند.
• رودها آبی هستند.
• نواحی شنی زرد هستند.

نقشه جهان محمود کاشغری: ژاپن و یک دریاچه

دو جزئیات کوچک نقشه ممکن است به‌راحتی از چشم شما دور بماند. در منتهی‌الیه شرق، ژاپن (Japonya) به شکل جزیره‌ای با نام جابارکا (Jabarka) دیده می‌شود. انجمن زبان ترکی این اثر را نخستین نقشه جهانِ شناخته‌شده می‌داند که ژاپن را در خود دارد.

نزدیک برسغان، دریاچه‌ای بدون نام ترسیم شده است. انجمن زبان ترکی آن را دریاچه ایسیک‌کول شناسایی می‌کند. این همان منطقه‌ای است که پدر کاشغری با آن پیوند داشت.

محمود کاشغری و کردستان

کاربران اغلب نام او را همراه با کردستان جست‌وجو می‌کنند. پیوند این دو به نقشه برمی‌گردد. پژوهشی دانشگاهی در آرشیو دسترسی آزاد دانشگاه نجم‌الدین اربکان (Necmettin Erbakan Üniversitesi) توضیح می‌دهد که نقشه دیوان، منطقه محل زندگی کردها را با نام «ارض الاکراد» (Arzu’l-Ekrad) نشان می‌دهد. اگر می‌خواهید خودتان این موضوع را بررسی کنید، پژوهش معرفی‌شده در منابع را بخوانید.

آرامگاه محمود کاشغری

آرامگاهی منسوب به او در اوپال قرار دارد. این روستا حدود 45 کیلومتر در جنوب غربی کاشغر است. به واژه «منسوب» دقت کنید. برخی پژوهشگران می‌پذیرند که او در 1102 در اوپال درگذشته است. نویسندگان دیگر می‌گویند تاریخ مرگ او مشخص نیست.

اگر قصد بازدید دارید، این آرامگاه را مکانی مرتبط با یاد او بدانید. آن را محل دفن اثبات‌شده او در نظر نگیرید.

نسخه خطی باقی‌مانده

نسخه خود مؤلف از میان رفته است. فقط یک نسخه خطی شناخته شده که در کتابخانه نسخ خطی ملت (Millet Yazma Eser Kütüphanesi) در استانبول نگهداری می‌شود. شماره آن در مجموعه عربی علی امیری (Ali Emîrî) برابر با 4189 است.

کاتبی به نام محمد بن ابوبکر بن ابوالفتح ساوی دمشقی در 1 اوت 1266 آن را از روی نسخه مؤلف رونویسی کرد. در 1915، علی امیری افندی (Ali Emîrî Efendi) نسخه را از خانواده وانی‌زاده نظیف پاشا (Vanizâde Nazif Paşa) خرید. سپس آن را به کتابخانه ملت اهدا کرد.

در 2017، این نسخه به درخواست ترکیه در فهرست بین‌المللی حافظه جهانی یونسکو ثبت شد.

خط زمانی

• سده 11: محمود کاشغری در دوره قراخانیان درباره زبان‌های ترکی کار می‌کند.
• 25 ژانویه 1072: نگارش دیوان لغات‌الترک را آغاز می‌کند.
• 1074: سالی که بیشتر پژوهشگران برای پایان نگارش می‌پذیرند. برخی پژوهشگران 1077 را ترجیح می‌دهند.
• 1 اوت 1266: تنها نسخه خطی باقی‌مانده از روی نسخه مؤلف رونویسی می‌شود.
• 1915: علی امیری افندی نسخه خطی را می‌خرد.
• 2008: برنامه یونسکو با مبنا قرار دادن 1008، هزارمین سالگرد تولد او را گرامی می‌دارد.
• 2017: نسخه خطی وارد فهرست بین‌المللی حافظه جهانی می‌شود.
• 2024: برنامه یونسکو با مبنا قرار دادن 1074، نهصد و پنجاهمین سالگرد نگارش دیوان را گرامی می‌دارد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• فعل‌ها با شکل خاصی ثبت شده‌اند. فرهنگ، هر فعل را در صورت سوم‌شخص مفرد ماضی قطعی می‌آورد. سپس مصدر و صورت‌های زمان گسترده یا آئوریست را ارائه می‌کند.
• واژه‌های کم‌کاربرد و وام‌واژه‌ها را کنار گذاشت. واژه‌هایی که مردم به‌ندرت به کار می‌بردند و واژه‌هایی که بعدها وارد ترکی شدند، به کتاب راه نیافتند.
• دریاچه‌ای بدون نام. دریاچه بی‌نام نزدیک برسغان در نقشه، ایسیک‌کول دانسته می‌شود.
• ژاپن در نقشه‌ای از سده 11. این سرزمین در شرق نقشه به شکل جزیره جابارکا دیده می‌شود.
• تاریخی با روز دقیق. نسخه باقی‌مانده تاریخ 1 اوت 1266 را دارد و نام کامل کاتب هم در آن ثبت شده است.

پرسش‌های متداول

محمود کاشغری چه آثاری نوشته است؟

اثر باقی‌مانده او دیوان لغات‌الترک است که نگارش آن را در 25 ژانویه 1072 آغاز کرد. کتاب دستور زبانی با نام «کتاب جواهر النحو فی لغات الترک» نیز فقط از اشاره‌های داخل دیوان شناخته می‌شود. خود این کتاب باقی نمانده است.

نسخه خطی دیوان لغات‌الترک کجا نگهداری می‌شود؟

تنها نسخه خطی شناخته‌شده در کتابخانه نسخ خطی ملت استانبول، در مجموعه عربی علی امیری با شماره 4189 نگهداری می‌شود. نسخه خود مؤلف از میان رفته است.

آرامگاه محمود کاشغری کجاست؟

آرامگاهی منسوب به او در اوپال، حدود 45 کیلومتری جنوب غربی کاشغر، قرار دارد. پژوهشگران درباره محل و زمان مرگ او اختلاف نظر دارند و انتساب آرامگاه قطعی نیست.

محمود کاشغری اویغور بود، قرقیز بود یا ازبک؟

او پژوهشگر زبان‌های ترکی در دوره قراخانیان بود. ویکی‌پدیای انگلیسی ادعاهایی را که او را مستقیماً به یک هویت ملی، از جمله اویغور، قرقیز یا ازبک، پیوند می‌دهند، مصادره‌های ملی‌گرایانه مدرن توصیف می‌کند.

آیا کردها در نقشه دیوان لغات‌الترک آمده‌اند؟

بله. یک پژوهش دانشگاهی در آرشیو دسترسی آزاد دانشگاه نجم‌الدین اربکان توضیح می‌دهد که منطقه محل زندگی کردها در نقشه با نام «ارض الاکراد» مشخص شده است.

منابع

1. ویکی‌پدیا، «Mahmud al-Kashgari» en.wikipedia.org
2. دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه، «Kasgarli Mahmud» islamansiklopedisi.org.tr
3. دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه، «Divanu Lugati’t-Turk» islamansiklopedisi.org.tr
4. سازمان نسخ خطی ترکیه، «Divanu Lugati’t-Turk» yek.gov.tr
5. انجمن زبان ترکی، «Divanu Lugati’t-Turk» tdk.gov.tr
6. دسترسی آزاد دانشگاه نجم‌الدین اربکان، پژوهش دانشگاهی درباره ثبت ارض الاکراد acikerisim.erbakan.edu.tr
7. ویکی‌پدیای ترکی، «Kasgarli Mahmud» tr.wikipedia.org
8. یونسکو، «Diwan Lughat al-Turk» unesco.org
9. کمیسیون ملی یونسکو در ترکیه، «سالگردهای بزرگداشت و جشن» unesco.org.tr

FAQ

Image: Mahmud al-Kashgari map.jpg — Maytham Mahdipoor, CC BY-SA 3.0