۲۴ قبیله اوغوز: قایی، قنق و بایندر کجا ساکن شدند؟

خاستگاه ترکان اوغوز: از یدی‌سو تا دریاچه آرال

سرگذشت ۲۴ قبیله اوغوز از آناتولی (Anadolu) آغاز نشد. مسیر کوچ اتحادیه اوغوزها به‌سوی غرب، از منطقه یدی‌سو (Yedisu) به سرزمین‌های پیرامون دریاچه آرال (Aral) می‌رسید. در قرن نهم میلادی، گروه‌های اوغوز به پچنگ‌های ساکن پیرامون رودهای امبا (Emba) و اورال (Ural) فشار آوردند و آن‌ها را به‌سمت غرب راندند.

منابع عربی قرن‌های دهم تا دوازدهم میلادی، پایتخت این مرکز سیاسی اوغوز را مشخص کرده‌اند: ژانکنت (Dzhankent)، در حوضه پایین‌دست سیردریا (Seyhun)، در قزاقستان امروزی (Kazakistan). پروژه کاوش دانشگاه توبینگن با تأمین مالی بنیاد پژوهش آلمان، DFG، در این محوطه فعالیت دارد. اگر شما می‌خواهید در جایی بایستید که داستان اوغوزها آغاز می‌شود، مقصدتان اینجاست، نه یکی از استان‌های ترکیه.

چه کسی نام ۲۴ قبیله اوغوز را ثبت کرد؟

محمود کاشغری (Kaşgarlı Mahmud) در قرن یازدهم میلادی نوشت که اوغوزها ۲۴ قبیله دارند. اما پس از آن فقط ۲۲ نام آورد. فهرست کامل ۲۴ قبیله دیرتر، در اوایل قرن چهاردهم میلادی، در جامع‌التواریخ رشیدالدین دیده می‌شود.

در روایت رشیدالدین، قبایل به دو شاخه دوازده‌تایی تقسیم می‌شوند. شاخه بوزوق (Bozok) شامل قایی، بیات (Bayat)، آلکاائولی (Alkaevli)، قره‌ائولی (Karaevli)، یازیر، دودورگا (Dodurga)، دوگر، یاپارلی، افشار، بیگدلی (Beydili)، قیزیق و قارقین است. شاخه اوچوق شامل بایندر، پچنگ، چاولدور، چپنی، سالور (Salur)، ایمیر (Eymir)، آلایونتلو (Alayuntlu)، یورگیر، ایگدیر، بوگدوز، ایوا و قنق است.

پیش از آنکه شما نام این دو شاخه را به خاطر بسپارید، یک نکته را در نظر بگیرید. روایت حماسی، تقسیم بوزوق و اوچوق را به اوغوزخان نسبت می‌دهد. کاشغری هیچ‌گاه این نام‌ها را به کار نمی‌برد. توفان گوندوز (Tufan Gündüz)، مورخ، احتمال می‌دهد که این تقسیم‌بندی بعدها و در پی تحولات سیاسی وارد روایت‌ها شده باشد.

نقشه پراکندگی ترکان اوغوز: قایی، قنق و بایندر

هر نام در این فهرست به اجتماعاتی پراکنده اشاره دارد، نه یک قلمرو یکپارچه. دفاتر مالیاتی عثمانی در قرن شانزدهم میلادی بهترین راهنما برای یافتن محل زندگی این اجتماعات‌اند.

قایی. در قرن شانزدهم میلادی، اجتماعات بزرگ قایی در قونیه (Konya)، دنیزلی (Denizli) و منتشه (Menteşe) زندگی می‌کردند. آبادی‌هایی با نام قایی در محدوده‌ای گسترده‌تر، در سنجاق‌های کوتاهیه (Kütahya)، چانقری (Çankırı)، کاستامونو (Kastamonu)، بولو (Bolu) و حمیدایلی (Hamîd-ili) نیز وجود داشتند. ادعای دودمان عثمانی درباره تبار قایی، موضوعی جداگانه است. فاروق سومر (Faruk Sümer) می‌نویسد که این پیوند شاید ساخته یازیجی‌اوغلو علی (Yazıcıoğlu Ali)، مورخ دوره مراد دوم (II. Murad)، باشد. او وابستگی واقعی عثمانی‌ها به قایی را هم ممکن می‌داند.

قنق. دودمان سلجوقی از قنق برخاست. شاخه چوکوروا (Çukurova) این قبیله، پس از فتوحات قرن چهاردهم میلادی، زمین‌های میان رود جیحان (Ceyhan) و کوه‌های نور (Nur Dağları) را در اختیار گرفت.

بایندر. گروه‌های بایندر در پهنه‌ای وسیع پراکنده بودند و شمارشان با واحدهای متفاوت ثبت می‌شد. شاخه طرسوس (Tarsus) در سال ۱۵۱۹ بیش از ۴٬۰۰۰ نفر جمعیت داشت. در سال ۱۵۷۰، شاخه حلب (Halep) ۲۵۰ چادر و شاخه ینی‌ایل (Yeni İl)، در جنوب سیواس (Sivas)، ۲۳۵ چادر داشت.

دیگر قبایل بوزوق کجا ساکن شدند؟

• بیات: در اوایل قرن پانزدهم میلادی در یوزگات (Yozgat) و اطراف آن ساکن شدند. بخشی که زمستان را در شمال سوریه (Suriye) می‌گذراند، شام بیاتی نام داشت.
• یازیر: از ۲۴ روستای یازیر که در آناتولی قرن شانزدهم میلادی ثبت شده‌اند، پنج روستا در حمیدایلی، پیرامون اسپارتا (Isparta) و بوردور (Burdur)، قرار داشتند. بقیه در ارزروم (Erzurum)، سیواس، قیصریه (Kayseri)، آق‌سرای (Aksaray)، آنکارا (Ankara) و آیدین (Aydın) بودند.
• دودورگا: از حدود ۲۴ آبادی مرتبط با این نام در دفاتر قرن شانزدهم میلادی، هفت آبادی در سنجاق بولو و پنج آبادی در کاستامونو بودند.
• دوگر: در نیمه دوم قرن چهاردهم میلادی، امیرنشینی در اطراف قلعه جعبر در شمال سوریه داشتند. در سال ۱۳۷۱، سالم‌بیگ (Sâlim Bey) رهبری آن را بر عهده داشت.
• افشار: در سال ۱۸۶۵، فرقه اصلاحیه (Fırka-i Islâhiyye) آن‌ها را به یکجانشینی واداشت. پینارباشی (Pınarbaşı)، تومارزا (Tomarza) و ساریز (Sarız)، نزدیک قیصریه، به مناطق اصلی سکونتشان تبدیل شدند.
• بیگدلی: در سال‌های ۱۶۹۰–۱۶۹۱ به اجتماعات بیگدلی دستور داده شد که در کرانه‌های رود بلیخ (Belih)، در محدوده آقچه‌قلعه (Akçakale) تا رقه (Rakka)، ساکن شوند.
• قیزیق: بین سال‌های ۱۶۴۰ و ۱۶۴۸، قیزیق‌های یکجانشین موسوم به اوتوراق قیزیق در شهر عینتاب (Antep) و روستاهای نزدیک آن، از جمله اوغورجا (Oğurca)، داملالیجا (Damlalıca)، چای‌قویو (Çay Kuyu)، قره‌دینک (Kara Dinek)، اوچ‌کیلیسه (Üç Kilise) و تاشلیجا (Taşlıca)، ثبت شدند.
• قارقین: در قرن شانزدهم میلادی، گروه‌های اصلی آن‌ها در میان ترکمن‌های حلب پیرامون عینتاب، در میان مردم ذوالقدر و در ناحیه اگیردیر (Eğirdir) در حمیدایلی زندگی می‌کردند.
• قره‌ائولی: پژوهش فاروق دمیرتاش (Faruk Demirtaş) در سال ۱۹۴۹، دو روستای قره‌ائولی در سیواس و یک روستا به همین نام در کاستامونو را در دفاتر شناسایی کرد.
• آلکاائولی و یاپارلی: جدول نام‌های جغرافیایی قبایل در اثر فاروق سومر، برای یاپارلی و نیز آلکاائولی در قرن شانزدهم میلادی تعدادی ارائه نمی‌کند. سومر آلکاائولی را با نام آلکابولوک آورده است.

دیگر قبایل اوچوق کجا ساکن شدند؟

• چپنی: در دوره سلیم اول (I. Selim)، در محدوده میان گیرسون (Giresun)، کورتون (Kürtün) و وقف‌کبیر (Vakfıkebir) متمرکز بودند. بخش غربی این محدوده، ولایت چپنی (Vilâyet-i Çepni) نام داشت.
• سالور: در سال‌های ۱۱۳۲–۱۱۳۸ در ایران، میان گندمان و کهگیلویه (Kuhgîlûye)، ساکن شدند. امیرشان سنقر (Sungur) در سال ۱۱۴۸ شیراز را گرفت و پایه دودمان سلغریان (Salgurlular) فارس (Fars) را گذاشت.
• یورگیر: در قرن چهاردهم میلادی در چوکوروا ساکن شدند. قشلاقشان در جنوب آدانا (Adana)، میان رودهای سیحان (Seyhan) و جیحان، و ییلاقشان پیرامون قیزیل‌داغ (Kızıldağ) و اوچ‌قاپیلی (Üçkapılı) بود.
• چاولدور: در قرن شانزدهم میلادی در منقشلاق زندگی می‌کردند. برخی شاخه‌ها بعدها، زیر فشار قلموق‌ها (Kalmuklar)، همراه با گروه‌های ایگدیر و سویناجی به قفقاز شمالی (Kuzey Kafkasya) کوچ کردند.
• ایگدیر: نامشان در همین کوچ دیده می‌شود؛ همراه با چاولدورها منقشلاق را به مقصد قفقاز شمالی ترک کردند.
• ایمیر: دو روستا در روم‌ایلی (Rumeli)، در ناحیه خاص‌کوی از سنجاق چیرمن، داشتند. جزئیات در ادامه آمده است.
• آلایونتلو: پژوهش سعدالدین گومچ (Sadettin Gömeç)، یک جماعت آلایونتلو را در سال ۱۵۳۶ در ناحیه راوندان (Ravendan) حلب ثبت کرده است. گروه بزرگ دیگری نیز در میان آت‌چکن‌های منطقه قرامان (Karaman) حضور داشتند.
• بوگدوز: در قرن شانزدهم میلادی، ۲۲ نام جغرافیایی در آناتولی داشتند. افزون بر آن، طایفه‌ای بوگدوز با ۶۵ مالیات‌دهنده در سنجاق حماة (Hama) سوریه ثبت شده است.
• ایوا: در دوره بایزید دوم (II. Bayezid)، ایوای بزرگ در آق‌ساز (Aksaz)، میان گولنار قدیم (Eski Gülnar) و آنامور (Anamur)، زندگی می‌کردند. ایوای کوچک در روستاهای شمال و غرب آنامور و در خود شهر ساکن بودند.
• پچنگ: در قرن شانزدهم میلادی، چهار روستا در سنجاق آنکارا، در نواحی آیاش (Ayaş)، یابان‌اوا (Yabanova)، مرتضی‌آباد (Mürtazâbâd) و قصبه (Kasaba)، داشتند.

این فهرست کاربردی هم هست. وقتی شما از بولو، کاستامونو یا اسپارتا عبور می‌کنید، نام روستاها روی تابلوهای جاده اغلب همان نام قبایل است. تابلویی با نام قایی، دودورگا یا یازیر، مدخلی از یک دفتر قرن شانزدهم میلادی است که هنوز می‌توانید در راه ناهار از کنارش بگذرید.

پرچم ترکان اوغوز: تمغا به‌جای درفش

اسناد مبنای این مقاله، پرچمی واحد برای اوغوزها توصیف نمی‌کنند. آنچه توصیف می‌کنند تمغاست؛ نشانی که هر قبیله برای خود به کار می‌برد. یکی از این تمغاها به نشان حکومتی تبدیل شد. دودمان آق‌قویونلو (Akkoyunlu)، تمغای بایندر را به‌عنوان نشان رسمی روی سکه‌ها، اسناد، سلاح‌ها و پرچم‌هایش به کار می‌برد.

ترکان اوغوز امروز چه کسانی هستند؟

سه گروه از مردمان امروزی، وارثان اصلی اوغوزهای تاریخی‌اند: ترک‌های ترکیه، ترک‌های آذربایجان و ترکمن‌های ترکمنستان. اسناد قبایل، نقشه گسترده‌تری پیش روی شما می‌گذارند. امیران سالور در فارس فرمان می‌راندند. امیران دوگر قلعه جعبر را در سوریه در اختیار داشتند. گروه‌های چاولدور و ایگدیر هم سرانجام به قفقاز شمالی رسیدند. یک نام قبیله، بسته به قرن مورد بحث، می‌تواند به آناتولی، سوریه، ایران یا کرانه دریای خزر (Hazar Denizi) اشاره کند.

DNA ترکان اوغوز: یک پژوهش چه می‌گوید و چه نمی‌گوید؟

پژوهش ژنتیکی هودوغلوگیل (Hodoğlugil) و ماهلی (Mahley) در سال ۲۰۱۲، کوچ‌های اوغوز را در بستر تاریخی‌شان بررسی کرد. این پژوهش بیش از ۵۰۰٬۰۰۰ نشانگر SNP را در نمونه‌هایی از آیدین، استانبول و قیصریه بررسی کرد تا آمیختگی ژنتیکی جمعیت امروزی ترکیه را بسنجد. از ۲۴ قبیله تاریخی به‌طور جداگانه نمونه‌برداری نشد. بنابراین این پژوهش نمی‌تواند به شما بگوید که نیاکانتان قایی بوده‌اند یا قنق. دفاتر مالیاتی، با ثبت اطلاعات روستا به روستا، همچنان ابزار دقیق‌تری هستند.

خط زمانی

• قرن نهم میلادی: گروه‌های اوغوز پیرامون دریاچه آرال، پچنگ‌ها را به‌سوی غرب می‌رانند.
• قرن‌های دهم تا دوازدهم میلادی: منابع عربی، ژانکنت را مرکز سیاسی اوغوز معرفی می‌کنند.
• قرن یازدهم میلادی: محمود کاشغری نام قبایل اوغوز را ثبت می‌کند.
• ۱۱۴۸: سنقر، امیر سالور، شیراز را می‌گیرد و دودمان سلغریان را بنیان می‌گذارد.
• ۱۲۷۷: چپنی‌های پیرامون سینوپ (Sinop)، حمله دریایی گئورگی (Giorgi)، فرمانروای طرابزون (Trabzon)، را شکست می‌دهند.
• اوایل قرن چهاردهم میلادی: رشیدالدین فهرست کامل ۲۴ قبیله اوغوز را ارائه می‌کند.
• قرن چهاردهم میلادی: اجتماعات یورگیر و قنق در چوکوروا ساکن می‌شوند.
• قرن شانزدهم میلادی: دفاتر مالیاتی عثمانی، روستاهای دارای نام قبایل و اجتماعات ترکمن را ثبت می‌کنند.
• ۱۶۹۰–۱۶۹۱: فرمان اسکان بیگدلی‌ها در کرانه‌های رود بلیخ صادر می‌شود.
• ۱۸۶۵: فرقه اصلاحیه، افشارها را به یکجانشینی وادار می‌کند.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر نمی‌خوانید

• روستاهای قایی بدون نام قایی. در دوره سلیمان قانونی، قایی‌های دنیزلی در ۳۵ روستا زندگی می‌کردند. حتی یکی از این روستاها قایی نام نداشت.
• شالیکاران قنق. قنق‌های چوکوروا از جیحان و رودهای دیگر کانال می‌کشیدند و آب را بیش از هر چیز برای کشت برنج به کار می‌بردند.
• تمغا روی سکه‌ها. آق‌قویونلوها تمغای بایندر را صرفاً در حد یک سنت عامیانه نگه نداشتند. آن را روی سکه‌ها ضرب می‌کردند و بر اسناد، سلاح‌ها و پرچم‌ها می‌گذاشتند.
• پیروزی دریایی در سال ۱۲۷۷. چپنی‌های پیرامون سینوپ، حمله گئورگی، امپراتور یونانی طرابزون، را در دریا شکست دادند.
• روستاهای اوغوز در اروپا. در قرن شانزدهم میلادی، ناحیه خاص‌کوی از سنجاق چیرمن در روم‌ایلی دو روستای ایمیر داشت: ایمیر بزرگ با ۵۰ خانوار و ایمیر کوچک با ۴۴ خانوار.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا — ترکان اوغوز en.wikipedia.org
2. ویکی‌پدیای ترکی — اوغوزها tr.wikipedia.org
3. دانشگاه توبینگن — پروژه ژانکنت با حمایت DFG uni-tuebingen.de
4. دانشنامه اسلام TDV — اوغوزها islamansiklopedisi.org.tr
5. دانشنامه اسلام TDV — بوزوق‌ها islamansiklopedisi.org.tr
6. دانشنامه اسلام TDV — قایی islamansiklopedisi.org.tr
7. دانشنامه اسلام TDV — قنق islamansiklopedisi.org.tr
8. دانشنامه اسلام TDV — بایندر islamansiklopedisi.org.tr
9. دانشنامه اسلام TDV — بیات islamansiklopedisi.org.tr
10. دانشنامه اسلام TDV — یازیر islamansiklopedisi.org.tr
11. دانشنامه اسلام TDV — دودورگا islamansiklopedisi.org.tr
12. دانشنامه اسلام TDV — دوگر islamansiklopedisi.org.tr
13. دانشنامه اسلام TDV — افشار islamansiklopedisi.org.tr
14. دانشنامه اسلام TDV — بیگدلی islamansiklopedisi.org.tr
15. دانشنامه اسلام TDV — قیزیق islamansiklopedisi.org.tr
16. دانشنامه اسلام TDV — قارقین islamansiklopedisi.org.tr
17. دانشنامه اسلام TDV — چپنی islamansiklopedisi.org.tr
18. دانشنامه اسلام TDV — سالور islamansiklopedisi.org.tr
19. دانشنامه اسلام TDV — یورگیر islamansiklopedisi.org.tr
20. دانشنامه اسلام TDV — چاولدور islamansiklopedisi.org.tr
21. دانشنامه اسلام TDV — ایمیر islamansiklopedisi.org.tr
22. سعدالدین گومچ — ترکمن‌های آلایونتلو، پژوهش‌های جهان ترک، ۱۹۸۸ makale.isam.org.tr
23. دانشنامه اسلام TDV — بوگدوز islamansiklopedisi.org.tr
24. دانشنامه اسلام TDV — ایوا islamansiklopedisi.org.tr
25. مرکز پژوهش‌های ترک‌شناسی دانشگاه چوکوروا — قبایل اوغوز در آناتولی در دوره عثمانی turkoloji.cu.edu.tr
26. دانشنامه اسلام TDV — پچنگ islamansiklopedisi.org.tr
27. هودوغلوگیل و ماهلی — ساختار جمعیت و تبار ژنتیکی مردم ترکیه، خویشاوندی میان جمعیت‌های اوراسیا را آشکار می‌کند pmc.ncbi.nlm.nih.gov

Image: Oghuz Tribes at the first half of the X century A.D.png — Hakuna.Matata, CC BY-SA 4.0