در مجلس ورمس (Worms Diyeti) در آوریل ۱۵۲۱، مارتین لوتر (Martin Luther) در برابر امپراتور شارل پنجم (Şarlken) و نمایندگان طبقات امپراتوری حاضر شد و از پس‌گرفتن نوشته‌هایش خودداری کرد. او گفت وجدانش در بند کلام خداست، مگر آنکه کتاب مقدس یا استدلالی روشن نادرستی دیدگاههایش را ثابت کند. شارل از سنت کلیسا دفاع کرد و فرمان ورمس که پس از آن صادر شد، لوتر را مشمول محرومیت امپراتوری کرد.
ماجرا فقط به یک پاسخ منفی ختم نمی‌شد. لوتر مهلت خواست، کتاب‌هایش را به چند دسته تقسیم کرد و پذیرفت خطاهایی را که ثابت شوند، پس بگیرد. اگر شما می‌خواهید دلیل تصمیم او را بفهمید، این جزئیات به‌اندازه جمله‌های مشهوری که به او نسبت داده‌اند اهمیت دارند. مسیر احضار او تا پناه گرفتنش در وارتبورگ (Wartburg) نیز نشان می‌دهد چرا محرومیت امپراتوری نتوانست به کار او پایان دهد.
مجلس ورمس شورای کلیسایی بود یا مجمع امپراتوری؟
مجلس ورمس، مجمع امپراتوری مقدس روم (Kutsal Roma İmparatorluğu) بود که به دعوت شارل پنجم تشکیل شد. این مجلس شورای کلیسایی نبود. بازخواست لوتر در ۱۷–۱۸ آوریل ۱۵۲۱ در کاخ اسقف در شهر ورمس (Worms) انجام گرفت. به این ترتیب، اختلاف دینی به عرصه امپراتوری رسیده بود و امپراتور و نمایندگان طبقات امپراتوری پاسخ او را می‌شنیدند.
لوتر پیش از رسیدن به ورمس تکفیر شده بود. حضور او در ورمس پس از آن اقدام کلیسا رخ داد؛ قرار نبود در این مجلس درباره انجام آن تصمیم بگیرند. اگر شما این رویدادها را از هم جدا کنید، بهتر می‌توانید اهمیت ماجرا را دریابید: محکومیت پاپ پیش از جلسه رسیدگی بود و محرومیت امپراتوری پس از آن آمد.
چرا لوتر را احضار کردند؟
در ۱۵ ژوئن ۱۵۲۰، پاپ لئوی دهم (X. Leo) فرمان پاپیِ اِکسورگه دومینه (Exsurge Domine) را صادر کرد. این سند ۴۱ گزاره برگرفته از نوشته‌های لوتر را محکوم می‌کرد و خواستار پس‌گرفتن آن‌ها بود. لوتر در ۱۰ دسامبر ۱۵۲۰ در ویتنبرگ (Wittenberg)، سند پاپیِ تهدید به تکفیر را در ملأعام سوزاند. او با این کار آشکارا نشان داد که آن درخواست را نمی‌پذیرد.
در ۳ ژانویه ۱۵۲۱، فرمان پاپیِ دِچِت رومانوم پونتیفیکم (Decet Romanum Pontificem) حکم تکفیر او را صادر کرد. فریدریش خردمند (Bilge Friedrich)، امیر انتخابگر ساکسونی (Saksonya)، مخالف آن بود که لوتر بدون شنیده‌شدن سخنانش مشمول محرومیت امپراتوری و زندانی شود. اعتراض او به این بود که پیش از اقدام امپراتوری علیه لوتر، باید به او فرصت دفاع بدهند.
احضاریه شارل پنجم، به تاریخ ۶ مارس ۱۵۲۱، به لوتر برای سفر به ورمس امان میداد. لوتر در ۲ آوریل راه افتاد و در ۱۶ آوریل به شهر رسید. روز بعد که در مجلس حاضر شد، پرسش‌ها درباره کتاب‌هایش بود: آیا این کتاب‌ها از اوست و آیا محتوای آن‌ها را پس می‌گیرد؟
لوتر در ۱۷ آوریل برای آماده‌کردن پاسخ خود مهلت خواست. تا روز بعد به او فرصت دادند. پس خودداری مشهور او در ورمس، پس از وقفه‌ای برای تأمل رخ داد. حضور نخست او با گرفتن مهلت بیشتر پایان یافت و دفاعیه مفصلش را در ۱۸ آوریل ارائه کرد.
لوتر و شارل پنجم چگونه از مواضع خود دفاع کردند؟
لوتر در ۱۸ آوریل نوشته‌هایش را به سه دسته تقسیم کرد: نوشته‌های مربوط به ایمان و زندگی، نقد دستگاه پاپی و حمله به اشخاص. این تقسیم‌بندی اهمیت داشت، چون او درخواست پس‌گرفتن همه کتاب‌هایش را یک اصلاح ساده و یکپارچه نمیدانست. برای دفاع از هر دسته، دلیل متفاوتی داشت.
لوتر درباره کتاب‌های منتقد دستگاه پاپی گفت که پس‌گرفتن آن‌ها به تقویت ستم می‌انجامد. درباره حمله‌هایش به اشخاص پذیرفت که لحنش تندتر از آن بوده که از او به‌عنوان یک مسیحی انتظار می‌رفت. بااین‌حال، این اعتراف باعث نشد همه نوشته‌هایش علیه آن افراد را پس بگیرد.
شرط اصلی او ارائه دلیل بود. لوتر گفت اگر کتاب مقدس یا استدلالی روشن نشان دهد که اشتباه می‌کند، نوشته‌هایش را پس خواهد گرفت. او استدلال می‌کرد که پاپها و شوراها ممکن است خطا کنند و با یکدیگر تناقض داشته باشند. بنابراین، اقتدار آن‌ها بهتنهایی نمی‌توانست مسئله را برای او حل کند. به گفته خودش، وجدانش همچنان در بند کلام خدا بود.
شما هم اگر زمانی با درخواست پس‌گرفتن حرفی روبه‌رو شده باشید، تفاوت میان یک مطالبه و یک تصحیح قانع‌کننده را می‌دانید. لوتر با اعلام آمادگی برای پذیرفتن دلیلی از کتاب مقدس، همین تفاوت را مطرح می‌کرد. او حتی گفت اگر به خطاهایش قانع شود، نخستین کسی خواهد بود که کتاب‌های خود را به آتش می‌اندازد.
شارل پنجم در ۱۹ آوریل پاسخ داد. استدلال او این بود که یک راهب نمی‌تواند در برابر بیش از هزار سال سنت مسیحی برحق باشد. این پاسخ، روز پس از دفاع لوتر و از زبان یک سخنگو اعلام شد. پایه آن وظیفه‌ای بود که شارل برای حفظ ایمان نیاکانش و سنت‌های کلیسای روم (Roma Kilisesi) بر عهده خود می‌دید.
پس اختلاف بر سر این بود که حقیقت دینی را چگونه باید سنجید. لوتر در برابر مرجع‌هایی که آن‌ها را خطاپذیر می‌دانست، به کتاب مقدس و استدلال روشن تکیه می‌کرد. شارل از ایمان به‌ارث‌رسیده و سنت کلیسا دفاع می‌کرد، چون خود را موظف به پاسداری از آن‌ها می‌دانست. خودداری لوتر و پاسخ شارل از همین تفاوت در مبنای اعتبار سرچشمه می‌گرفت.
چه شواهدی برای جمله «اینجا ایستادهام» وجود دارد؟
جمله‌ای که بنا بر روایت رایج به لوتر نسبت می‌دهند، این است: «اینجا ایستادهام، جز این نمی‌توانم بکنم.» روشن نیست که او دقیقاً همین کلمات را گفته باشد. نشریه BYU Studies این احتمال را بررسی می‌کند که عبارت آلمانی بعدها به یک متن چاپی لاتین افزوده شده باشد. بنابراین، باید این جمله آشنا را نقل‌قولی با اصالت نامطمئن دانست.
متن دفاعیهای که GHDI منتشر کرده، خودداری لوتر از عمل برخلاف وجدان و درخواست او برای یاری خدا را در بر دارد. عبارت «اینجا ایستادهام» در آن نیست. شما می‌توانید بدون تکیه بر این جمله محل اختلاف، موضع او را توضیح دهید: او حاضر نبود نوشته‌هایش را پس بگیرد، مگر آنکه کتاب مقدس یا استدلالی روشن خطایش را نشان دهد.
این ادعا که ورمس زادگاه آزادی وجدان به معنای امروزی بوده نیز نیازمند دقت است. موزه آندریاس‌اشتیفت (Andreasstift Müzesi) این روایت را تفسیری تاریخی می‌داند که با قهرمان‌سازی از لوتر در دوره‌های بعد پیوند دارد. وجدانی که لوتر در ورمس از آن سخن میگفت، مشخصاً در بند کلام خدا بود. این مبنای دینی باید در مرکز توضیح ماجرا بماند.
فرمان ورمس و انتقال لوتر به وارتبورگ چه تغییری در وضعیت او داد؟
در ۴ مه ۱۵۲۱، فریدریش خردمند در مسیر بازگشت لوتر یک آدمربایی نمایشی ترتیب داد. لوتر را به وارتبورگ بردند. ترتیب رویدادها اهمیت دارد: انتقال او هم پیش از تاریخی بود که بر فرمان ورمس درج شده و هم پیش از روزی که شارل پنجم آن را امضا کرد.
تاریخ درج‌شده بر فرمان، ۸ مه ۱۵۲۱ است؛ اما شارل آن را در ۲۶ مه امضا کرد. این فرمان لوتر را مشمول محرومیت امپراتوری می‌کرد. پناه‌دادن یا کمک به او ممنوع شد و فرمان خواستار دستگیری و تحویل او به امپراتور بود. اکنون لوتر، علاوه بر تکفیری که دستگاه پاپی پیش‌تر بر او تحمیل کرده بود، با ممنوعیت امپراتوری نیز روبه‌رو بود.
فرمان، نوشته‌های او را هم هدف گرفت. خرید، فروش، خواندن، نگهداری، نسخه‌برداری و چاپ کتاب‌های لوتر ممنوع شد. دامنه این محدودیت‌ها از شخص لوتر فراتر می‌رفت. این مقررات راه‌های تهیه، نگهداری و گردش نوشته‌های او را در بر می‌گرفت و برخورد با کتاب‌هایش را به بخشی از واکنش امپراتوری تبدیل می‌کرد.
اجرای فرمان در مناطق مختلف یکسان نبود. نورنبرگ (Nürnberg) و اولم (Ulm) اعلام آن را به تأخیر انداختند. در سرزمین‌های سفلیِ زیر فرمان هابسبورگ (Habsburg Hollandası)، این فرمان مبنایی قانونی برای پیگرد پروتستان‌ها شد. پس وجود محرومیت امپراتوری به این معنا نبود که اجرای آن در همه‌جا مسیر یکسانی داشته باشد.
حمایت از لوتر در وارتبورگ به او امکان داد کارش را ادامه دهد. او در آنجا عهد جدید (Yeni Ahit) را از یونانی به آلمانی ترجمه کرد. در مارس ۱۵۲۲ به ویتنبرگ بازگشت، درحالیکه محرومیت امپراتوری همچنان برقرار بود. ترجمه آلمانی عهد جدید او در سپتامبر ۱۵۲۲ منتشر شد. ممنوعیت و ادامه فعالیت او هم‌زمان وجود داشتند.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
لوتر در راه ورمس در ارفورت (Erfurt)، گوتا (Gotha) و آیزناخ (Eisenach) موعظه کرد. شهرهای مسیر با شور و شوق از او استقبال کردند. او پس از دیدارهای عمومی در طول راه، در ۱۶ آوریل به ورمس رسید؛ سفرش سراسر دور از شنوندگان نگذشته بود.
دفاعیه او اعترافی هم داشت که ممکن است زیر سایه تصویر سرپیچی بی‌چون‌وچرا گم شود. لوتر پذیرفت که در جدل‌های شخصی بیش از حد تند رفته است. او این اعتراف را با خودداری از پس‌گرفتن نوشته‌هایش بدون ارائه دلیل همراه کرد. به این ترتیب، میان شیوه بحث خود و مبنای موضعش فرق گذاشت.
لوتر در وارتبورگ مو و ریشش را بلند کرد و برای پنهان‌کردن هویتش با نام «یونکر یورگ (Junker Jörg)» زندگی کرد. این تغییر چهره با حمایتی همراه بود که از راه آدمربایی نمایشیِ ترتیب‌داده‌شده به دست فریدریش فراهم شده بود. ترجمه عهد جدید به آلمانی نیز بخشی از کار او در همین دوره بود.
خط زمانی
- ۱۵ ژوئن ۱۵۲۰: Exsurge Domine، ۴۱ گزاره از نوشته‌های لوتر را محکوم کرد.
- ۱۰ دسامبر ۱۵۲۰: لوتر سند پاپی را در ویتنبرگ سوزاند.
- ۳ ژانویه ۱۵۲۱: لوتر تکفیر شد.
- ۶ مارس ۱۵۲۱: شارل پنجم با وعده امان، لوتر را احضار کرد.
- ۱۶ آوریل ۱۵۲۱: لوتر به ورمس رسید.
- ۱۷ آوریل ۱۵۲۱: لوتر در نخستین جلسه بازخواست، برای آماده‌کردن پاسخ مهلت خواست.
- ۱۸ آوریل ۱۵۲۱: لوتر از پس‌گرفتن نوشته‌هایش بدون دلیل از کتاب مقدس یا استدلال روشن خودداری کرد.
- ۱۹ آوریل ۱۵۲۱: شارل پنجم پاسخ خود در دفاع از سنت کلیسا را به این تاریخ ثبت کرد.
- ۴ مه ۱۵۲۱: یک آدمربایی نمایشی، لوتر را به وارتبورگ رساند.
- ۸ مه ۱۵۲۱: تاریخ درج‌شده بر فرمان ورمس.
- ۲۶ مه ۱۵۲۱: شارل پنجم فرمان را امضا کرد.
- مارس ۱۵۲۲: لوتر به ویتنبرگ بازگشت.
- سپتامبر ۱۵۲۲: ترجمه آلمانی عهد جدید او منتشر شد.
پرسش‌های متداول
آیا لوتر هنگام حضور در مجلس، از پیش تکفیر شده بود؟
بله. حکم تکفیر او در ۳ ژانویه ۱۵۲۱ صادر شد. بازخواست او در ورمس در ۱۷–۱۸ آوریل انجام گرفت.
آیا لوتر حاضر بود خطایی را بپذیرد؟
بله. او گفت اگر کتاب مقدس یا استدلالی روشن نادرستی دیدگاههایش را ثابت کند، آن‌ها را پس می‌گیرد. همچنین پذیرفت که در نوشته‌هایش علیه اشخاص، بیش از حد تند رفته است.
آیا محرومیت امپراتوری کار او را متوقف کرد؟
لوتر در وارتبورگ زیر حمایت به کارش ادامه داد. او عهد جدید را از یونانی به آلمانی ترجمه کرد و این ترجمه در سپتامبر ۱۵۲۲ منتشر شد.
چرا دو تاریخ در ماه مه برای این فرمان مطرح است؟
تاریخ درج‌شده بر فرمان ورمس، ۸ مه ۱۵۲۱ است. شارل پنجم آن را در ۲۶ مه امضا کرد.
منابع
- Wikipedia — مجلس ورمس en.wikipedia.org
- شهرداری Worms — مجلس ورمس در ۱۵۲۱ worms.de
- Theodor Dieter — مجلس و فرمان ورمس (۱۵۲۱) lutheranquarterly.org
- Luther.de — لوتر در مجلس امپراتوری ورمس luther.de
- GHDI — لوتر و امپراتور شارل پنجم در مجلس ورمس germanhistorydocs.ghi-dc.org
- GHDI — از اصلاحات دینی تا جنگ سی‌ساله: مقدمه germanhistorydocs.org
- BYU Studies — مارتین لوتر: چهل سال نخست development.byustudies.byu.edu
- موزه Andreasstift — اینجا ایستادهام: وجدان و اعتراض museum-andreasstift.de
- دانشگاه فنی Darmstadt — فرمان ورمس: مقدمه tueditions.ulb.tu-darmstadt.de
- دانشگاه فنی Darmstadt — فرمان ورمس: متن آلمانی tueditions.ulb.tu-darmstadt.de
- Luther.de — لوتر در وارتبورگ luther.de
- شهرداری Eisenach — مارتین لوتر eisenach.de
FAQ
آیا مجلس ورمس یک شورای کلیسایی بود؟
خیر. این مجلس، گردهمایی امپراتوری مقدس روم بود که به دعوت شارل پنجم تشکیل شد. بازخواست لوتر در ۱۷–۱۸ آوریل ۱۵۲۱ در کاخ اسقف در ورمس انجام گرفت.
چرا مارتین لوتر حاضر نشد عقایدش را پس بگیرد؟
لوتر میگفت وجدانش در بند کلام خداست. او حاضر بود اگر کتاب مقدس یا استدلالی روشن خطاهایش را نشان دهد، دیدگاههایش را پس بگیرد؛ اما اقتدار پاپها و شوراها را بهتنهایی کافی نمیدانست.
آیا لوتر واقعاً گفت «اینجا ایستادهام»؟
درباره عبارت دقیق اطمینانی وجود ندارد. متن دفاعیهای که GHDI منتشر کرده، خودداری او از عمل برخلاف وجدان و درخواستش برای یاری خدا را در بر دارد، اما عبارت «اینجا ایستادهام» در آن نیست.
پس از مجلس ورمس چه بر سر لوتر آمد؟
فریدریش خردمند یک آدمربایی نمایشی ترتیب داد که در ۴ مه ۱۵۲۱ لوتر را به وارتبورگ رساند. سپس فرمان ورمس او را مشمول محرومیت امپراتوری کرد، درحالیکه در وارتبورگ زیر حمایت به کارش ادامه میداد.
Image: Friedrich Hottenroth – Rebelling nobles are sentenced to dog carrying, Diet of Worms, 1155.jpg — Friedrich Hottenroth, Public domain
