عباسیان چه کسانی بودند؟ بغداد و دگرگونی خلافت عباسی

خلافت عباسی چیست و عباسیان چه کسانی بودند؟

عباسیان (Abbâsîler) دودمانی بودند که بر سومین خلافت بزرگ اسلامی حکومت کردند. نام آنان از عباس بن عبدالمطلب، عموی پیامبر اسلام، محمد (Muhammed)، گرفته شده بود؛ عباسیان از نسل او بودند. آنان در 750، پس از سرنگونی حکومت مرکزی امویان (Emevîler)، دولت خود را تشکیل دادند. با روی کار آمدن آنان، مرکز قدرت خلافت از شام (Suriye) به عراق (Irak) منتقل شد.

بغداد بیش از هر شهر دیگری با حکومت آنان پیوند خورد. بااین‌حال، تاریخ عباسیان کوفه (Kûfe)، سامرا (Sâmerrâ) و قاهره (Kahire) را هم در بر می‌گیرد. اگر شما جابه‌جایی این مراکز را دنبال کنید، می‌توانید دگرگونی خود نهاد خلافت را ببینید. دودمانی که زمانی بر ولایت‌های پهناور حکومت می‌کرد، بعدها به حاکمانی مشروعیت دینی می‌داد که قدرت نظامی و سیاسی را در دست داشتند.

بنیان‌گذار خلافت عباسی چه کسی بود و این دودمان چگونه به قدرت رسید؟

ابوالعباس سفاح دولت عباسی را بنیان گذاشت و نخستین خلیفه آن شد. تاریخ معمول تأسیس این دولت 750، برابر با 132 هجری قمری، است. این جنبش پیش‌تر، در 28 نوامبر 749، به مرحله مهمی رسیده بود: در مسجد کوفه با سفاح بیعت شد. این تاریخ‌ها به رویدادهای متفاوتی در روند استقرار حکومت عباسی اشاره دارند.

شورش آشکار زودتر آغاز شده بود. در 15 ژوئن 747، جنبش ابومسلم در سفیدنج (Sefîzenc) در خراسان (Horasan) پرچمی سیاه برافراشت. در اوایل 750، سپاه عباسی نزدیک زاب بزرگ، مروان دوم (II. Mervân) را شکست داد. این پیروزی به قدرت مرکزی امویان پایان داد و راه را برای حکومت دودمان تازه باز کرد.

پرچم عباسیان: چرا رنگ سیاه اهمیت داشت؟

پرچم‌های سیاه از نشانه‌های آشکار جنبش عباسی بودند. پرچمی که در 747 در خراسان برافراشته شد، نشان‌دهنده ورود این جنبش به مرحله شورش آشکار بود. رنگ سیاه در زندگی دربار عباسی نیز حضور داشت. لباس‌های تشریفاتی و محفظه‌های اسناد رسمی به این رنگ بودند. به این ترتیب، کاربرد سیاه از سپاه فراتر رفت و به جلوه ظاهری حکومت هم راه یافت.

نقشه خلافت عباسی: قلمرو آن در اوج قدرت کجا بود؟

یونسکو (UNESCO) قلمرو این حکومت را در دوران قدرتش مجموعه‌ای از ولایت‌ها توصیف می‌کند که از تونس (Tunus) تا آسیای مرکزی (Orta Asya) گسترده بود. عراق به مرکز سیاسی آن تبدیل شد. انتقال حکومت از شام به سمت شرق، آن را از نظر جغرافیایی به حامیان ایرانی‌اش، یعنی موالی، نیز نزدیک‌تر کرد. بنابراین، جغرافیای این دودمان بازتابی از پشتوانه به قدرت رسیدن آن بود.

وقتی شما نقشه خلافت عباسی را در ذهن می‌آورید، باید به تاریخ آن توجه کنید. دودمان‌های منطقه‌ای بسیار پیش از سقوط بغداد در 1258 پدید آمدند. اغلبیان، طاهریان (Tâhirîler)، سامانیان (Sâmânîler)، صفاریان (Saffârîler) و طولونیان بخشی از این روند جدایی از کنترل مرکز بودند؛ روندی که به‌ویژه در قرن نهم جریان داشت. نقشه دوران قدرت این حکومت نمی‌تواند نماینده همه مراحل بعدی اقتدار عباسیان باشد.

پایتخت خلافت عباسی: چرا بغداد انتخاب شد؟

کوفه، در عراق امروزی، نخستین مرکز اداری عباسیان بود. منصور (Mansûr)، دومین خلیفه، پس از اداره حکومت از هاشمیه در نزدیکی کوفه، به‌دنبال پایتخت تازه‌ای بود. او از نفوذ هواداران قدرتمند علی (Ali) در کوفه بر سپاهش نگران بود. بنابراین، انتقال دربار هم به امنیت سیاسی مربوط می‌شد و هم به موقعیت مکانی.

بغداد مزیت‌های عملی داشت. راه خراسان در نزدیکی آن با مسیرهای کاروانی تلاقی می‌کرد. کانال‌های آبیاری و زمین‌های کشاورزی حاصلخیز به تأمین نیازهای شهر کمک می‌کردند. موقعیت آن برای تأمین غذای سپاه نیز مناسب بود. این انتخاب، نیازهای حکومت را به حمل‌ونقل، کشاورزی و تدارکات نظامی پیوند می‌داد.

شما می‌توانید این موضوع را با خرید روزمره مقایسه کنید: هنگام انتخاب محل گردهم‌آمدن مردم، دسترسی به مسیرها و منابع غذایی اهمیت دارد. تصمیم منصور همین ملاحظات عملی را در مقیاس یک پایتخت در بر می‌گرفت. بغداد باید نیازهای دربار، دستگاه اداری و سپاه را تأمین می‌کرد.

ساخت شهر در 762 آغاز شد. منصور در 763، زمانی که کاخ و ساختمان‌های اداری قابل استفاده بودند، به آنجا رفت. شهر مدور در 766 تکمیل شد. نام رسمی آن مدینةالسلام، به معنای «شهر صلح»، بود. بنابراین، بنیان‌گذاری بغداد روندی شامل ساخت‌وساز، استقرار و تکمیل شهر بود.

فهرست خلفای عباسی: فرمانروایان نخستین

ترتیب جانشینی در آغاز از سفاح، با دوره حکومت 750–754، به منصور در 754–775 رسید. پس از او مهدی (Mehdî) در 775–785 و سپس هادی (Hâdî) در 785–786 حکومت کردند. هارون‌الرشید از 786 تا 809 خلیفه بود. این دوره‌ها، بنیان‌گذاری دودمان و رشد بغداد به‌عنوان پایتخت آن را در بر می‌گیرند.

این فرمانروایان با یکدیگر نسبت خانوادگی داشتند. منصور برادر سفاح بود. مهدی پسر منصور بود و هادی و هارون‌الرشید پسران مهدی بودند. عباسیان شیوه جانشینی در خاندان حاکم را که از امویان به ارث برده بودند، ادامه دادند. وزیران و دستگاه دیوانی حقوق‌بگیر به خلفا در اداره حکومت کمک می‌کردند.

اهمیت خلافت عباسی: حکومت، دانش و قدرت نظامی

در دوران منصور، ترجمه به عربی در حوزه‌های پزشکی، نجوم، جبر، هندسه، منطق و مابعدالطبیعه گسترش یافت. این رشته‌ها بخشی از فعالیت فکری مرتبط با حکومت عباسی بودند. اهمیت این دودمان به شیوه اداره حکومت آن نیز وابسته بود: خلیفه از طریق دیوان‌ها و کارگزاران حقوق‌بگیر حکومت می‌کرد و جانشینی موروثی را حفظ می‌کرد.

اگر شما به پیوندهای تاریخی ترکیه علاقه دارید، سربازان ترک نمونه مستقیمی از این ارتباط‌اند. معتصم اهمیت آنان را در سپاه افزایش داد. او در 836 همراه این نیروها به سامرا رفت؛ شهری که همان سال بنیان گذاشت. سامرا تا 892 پایتخت عباسیان ماند و سپس دستگاه حکومت به بغداد بازگشت.

قدرت نظامی بعدها جایگاه خلفا را به‌شکلی جدی‌تر تغییر داد. آل‌بویه در 945 بغداد را تصرف کردند. این رویداد قدرت عملی عباسیان را محدود کرد و نقش خلفا را در تأمین مشروعیت دینی برجسته‌تر ساخت. سلجوقیان در 1055 جای آل‌بویه را گرفتند. خلفای عباسی در کنار دودمانی به کار خود ادامه دادند که اقتدار سیاسی و نظامی را در دست داشت.

خلافت عباسی در درس تاریخ جهان AP: چه چیزهایی در گذر زمان تغییر کرد؟

برای تهیه طرح مطالعه درس تاریخ جهان AP، عباسیان را به تغییرات جغرافیای سیاسی، دستگاه اداری و اقتدار حکومت پیوند دهید. با روی کار آمدن آنان، مرکز حکومت از شام به عراق منتقل شد. بغداد دربار را به مسیرهای کاروانی و منابع کشاورزی متصل می‌کرد. وزیران و کارگزاران حقوق‌بگیر پشتیبان حکومت دودمانی بودند و فعالیت ترجمه در دوران منصور گسترش یافت.

تاریخ متأخر آنان نشان می‌دهد که عنوان خلیفه و قدرت مستقیم بر سرزمین‌ها می‌توانستند مسیرهای متفاوتی داشته باشند. دودمان‌های منطقه‌ای پدید آمدند و آل‌بویه و سلجوقیان به‌ترتیب بغداد را در اختیار گرفتند. بااین‌حال، حکومت مستقیم عباسیان در عراق در دوران مقتفی (Muktefî)، که از 1136 تا 1160 حکومت کرد، دوباره تقویت شد. کاهش اقتدار روندی بی‌وقفه نبود.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

نخستین محوطه محصور اداری بغداد چهار دروازه داشت که به نام‌های کوفه، بصره (Basra)، دمشق و خراسان نام‌گذاری شده بودند. راه‌های اصلی به‌سوی کاخ و مسجد در مرکز می‌رفتند. این طرح، نهادهای اصلی حکومت را در محل تلاقی مسیرهای اصلی ورودی شهر قرار می‌داد.

از کاخ اصلی منصور و دیوارهای آن، چیزی روی زمین باقی نمانده است. بازسازی نقشه شهر مدور بر توصیف‌هایی تکیه دارد که بین قرن‌های نهم و چهاردهم نوشته شده‌اند. منصور همچنین در 773 به دلایل امنیتی دستور داد بازارهای مرکزی به کرخ (Kerh) منتقل شوند. این پایتختِ ازپیش‌طراحی‌شده پس از تکمیل نیز همچنان تغییر می‌کرد.

محوطه باستان‌شناختی سامرا حدود 130 کیلومتر در شمال بغداد قرار دارد. بنا بر گزارش یونسکو، تقریباً 80 درصد آن هنوز کاوش نشده است. دوره پایتخت بودن این شهر، از 836 تا 892، فصلی قابل‌توجه از حکومت عباسیان در خارج از بغداد است.

در عراقِ دوره عباسی، فن تزیین زرین‌فام برای سفال نیز توسعه یافت. این فن در قرن‌های بعد به مصر، سوریه، ایران و اسپانیا گسترش یافت. این اشیا، تولید هنری عباسیان را به مناطقی بسیار دورتر از مراکز عراقی دربار پیوند می‌دهند.

خط زمانی

• 747: شورش آشکار عباسیان در خراسان آغاز شد.
• 749: در کوفه با سفاح بیعت شد.
• 750: پیروزی نزدیک زاب بزرگ به حکومت مرکزی امویان پایان داد.
• 762: منصور ساخت بغداد را آغاز کرد.
• 763: منصور در بغداد مستقر شد.
• 786–809: هارون‌الرشید خلیفه بود.
• 836: دستگاه حکومت به سامرا منتقل شد.
• 892: بغداد دوباره مرکز اداری شد.
• 945: آل‌بویه بغداد را تصرف کردند.
• 1055: سلجوقیان کنترل بغداد را به دست گرفتند.
• 1136–1160: اقتدار مستقیم عباسیان در عراق در دوران مقتفی تقویت شد.
• 1258: مغولان به حکومت عباسیان در بغداد پایان دادند.
• 1261: خلافتی عباسی در قاهره برپا شد.
• 1517: خلافت عباسی در قاهره پایان یافت.

حکومت عباسیان چگونه پایان یافت؟

سپاه مغولِ هلاکو در 1258 بغداد را تصرف کرد. کشته‌شدن خلیفه مستعصم به حکومت عباسیان در این شهر پایان داد. در 1261، بیبرس (Baybars)، سلطان ممالیک، خلافتی عباسی در قاهره برپا کرد. کار اصلی این خلفا مشروعیت‌بخشیدن به قدرت ممالیک بود، نه اداره یک امپراتوری مستقل. فتح مصر به دست عثمانی‌ها در 1517 به این خلافت پایان داد.

روایت انتقال خلافت از متوکل سوم به سلیم اول (I. Selim) همچنان محل بحث است. شیت توفان بوزپینار (Şit Tufan Buzpınar) در مرور پژوهشی خود در 2004 این دیدگاه را مطرح می‌کند که این داستان احتمالاً در نیمه دوم قرن هجدهم پدید آمده است. اوغور دمیر (Uğur Demir) در پژوهش 2019 خود، این نظر را که روایت صرفاً خاستگاهی متأخر دارد، به چالش می‌کشد. او استدلال می‌کند که منابع عثمانی و اروپایی قرن شانزدهم نیز نشانه‌هایی از انتقال خلافت دارند.

پرسش‌های متداول

واژه Abbasid در انگلیسی چگونه تلفظ می‌شود؟

فرهنگ لغت کمبریج (Cambridge Dictionary) برای انگلیسی بریتانیایی و آمریکایی تلفظ /əˈbæs.ɪd/ را آورده است. تکیه روی هجای دوم قرار دارد.

آیا بغداد همیشه پایتخت عباسیان بود؟

خیر. کوفه نخستین مرکز اداری بود. منصور ساخت بغداد را در 762 آغاز کرد. بعدها سامرا از 836 تا 892 پایتخت بود.

بنیان‌گذار خلافت عباسی چه کسی بود؟

ابوالعباس سفاح بنیان‌گذار و نخستین خلیفه آن بود. تاریخ معمول تأسیس دولت 750 است؛ پس از بیعتی که در 749 در کوفه انجام شد.

عباسیان در 1258 پایان یافتند یا در 1517؟

حکومت عباسیان در بغداد در 1258 پایان یافت. خلافت بعدی که زیر حمایت ممالیک در قاهره برپا شد، در 1517 به پایان رسید.

منابع

1. ویکی‌پدیا — خلافت عباسی en.wikipedia.org
2. وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر — دوره عباسی egymonuments.gov.eg
3. دانشنامه اسلام TDV — عباسیان islamansiklopedisi.org.tr
4. یونسکو — شهر باستان‌شناختی سامرا whc.unesco.org
5. دانشنامه اسلام TDV — بغداد islamansiklopedisi.org.tr
6. موزه متروپولیتن هنر — هنر دوره عباسی metmuseum.org
7. آکادمی خان — مت سابا، بنیان‌گذاری بغداد khanacademy.org
8. مدرسه مطالعات عباسی — پوشاک abbasidstudies.org
9. ویکی‌پدیا — عباسیان tr.wikipedia.org
10. Şit Tufan Buzpınar — مسئله خلافت عثمانی: بررسی پیشینه پژوهش dergipark.org.tr
11. دانشگاه مرمره — Uğur Demir، مسئله انتقال خلافت به عثمانی و جستاری در پیشینه پژوهش آن openaccess.marmara.edu.tr

FAQ

Image: Abbasid Caliphate 850AD.png — Cattette, CC BY 4.0