اگر شما در فرودگاه بینالمللی صبیحه گوکچن استانبول (İstanbul Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı) فرود بیایید، نام او نخستین چیزی است که روی تابلوهای پایانه می‌خوانید. این فرودگاه در 8 ژانویه 2001، حدود دو ماه پیش از مرگ او، افتتاح شد. بیشتر مسافران از زیر این نام می‌گذرند، بی‌آنکه داستان پشت آن را بدانند. این مقاله آن داستان را بازگو میکند؛ از جمله بخش‌هایی که تاریخ‌نگاران هنوز بر سرشان اختلاف دارند.
صبیحه گوکچن که بود؟
صبیحه گوکچن (Sabiha Gökçen) در 22 مارس 1913 در بورسا (Bursa) به دنیا آمد. زندگی‌نامه‌های او در ویکیپدیای ترکی و انگلیسی هر دو همین تاریخ را ثبت کرده‌اند. او در کودکی مادر و پدرش را از دست داد.
آتاتورک در 1925 به بورسا رفت. او در همین سفر صبیحه را به فرزندخواندگی پذیرفت. برادر بزرگ‌تر صبیحه رضایت داد و آتاتورک او را از بورسا به آنکارا (Ankara) برد.
او در دبستان چانکایا (Çankaya) در آنکارا درس خواند. سپس در کالج آمریکایی دخترانه اسکودار (Üsküdar Amerikan Kız Koleji) در استانبول تحصیل کرد.
از گلایدر تا هواپیمای موتوردار: ترککوشو
گوکچن در 1935 وارد مدرسه هوانوردی غیرنظامی ترککوشو (Türkkuşu) شد. ترککوشو وابسته به انجمن هوانوردی ترکیه (Türk Hava Kurumu؛ THK) بود. آموزش او در آنکارا با گلایدر آغاز شد.
پس از آن، همراه با هفت هنرجوی مرد به کریمه فرستاده شد. آنجا دوره پیشرفته پرواز با گلایدر را گذراند.
نخستین پرواز او با هواپیمای موتوردار در 25 فوریه 1936 بود. از ورودش به ترککوشو یک سال نگذشته بود که از گلایدر به هواپیمای موتوردار رسید.
خلبان نظامی اسکی‌شهر
گوکچن در 1936 وارد مدرسه هوانوردی نظامی اسکی‌شهر (Eskişehir) شد. او پس از گذراندن آموزش ویژه، خلبان نظامی شد.
این آموزش ویژه اهمیت دارد. در سال‌های 1936–1937 زنان در مدارس نظامی پذیرفته نمی‌شدند. بنابراین آموزش او خارج از مقررات معمول ترتیب داده شد. نویّره اویگوچ (Nüveyre Uyguç)، آموزگار سابق دبستانش، در این دوره همراه او بود.
رکوردهای جهانی گینس صبیحه گوکچن را نخستین زن خلبان رزمی جهان معرفی میکند. مبنای آن، رکورد سال 1936 اوست. بنیاد گردهمایی عقابها نیز می‌گوید او با برگه XIX ساخت فرانسه و کرتیس هاوک ساخت آمریکا پرواز کرده است.
خط زمانی
- 1913 در بورسا به دنیا آمد.
- 1925 فرزندخوانده آتاتورک شد.
- 1934 نام خانوادگی گوکچن را گرفت.
- 1935 آموزش هوانوردی را در ترککوشو آغاز کرد.
- 1936 در اسکی‌شهر آموزش خلبانی نظامی دید.
- 1937 در عملیات درسیم شرکت کرد و نشان خلبانی نظامی گرفت.
- 1938 در سفری هوایی به کشورهای بالکان رفت.
- 1981 خاطراتش با عنوان یک عمر با آتاتورک منتشر شد.
- 1991 مدال طلای FAI را دریافت کرد.
- 1996 در گردهمایی عقابها از او تجلیل شد و آخرین پروازش را انجام داد.
- 2001 در آنکارا درگذشت.
- 2004 ادعاهای مربوط به تبار او به بحث عمومی کشیده شد.
1937: افتخارات و عملیات درسیم
انجمن هوانوردی ترکیه در 1937 مدال مرصع (Murassa) خود را به او داد. او در 30 اوت 1937 نشان خلبانی نظامی خود را دریافت کرد.
همان سال در حملات هوایی عملیات درسیم (Dersim) شرکت کرد. این مناقشه‌برانگیزترین بخش کارنامه اوست و منابع درباره آن اختلاف دارند.
بنیاد گردهمایی عقابها عملکرد او را می‌ستاید. این بنیاد مأموریت را پشتیبانی هوایی از نیروهای زمینی در حال مقابله با یک شورش معرفی میکند. ویکیپدیای انگلیسی روایت دیگری دارد. بنا بر آن، او غیرنظامیان را در درسیم بمباران کرد و بازماندگان را با مسلسل هدف گرفت. این ادعایی است که در آن منبع گزارش شده، نه نتیجه‌ای قطعی.
شما باید هر دو روایت را کنار هم بخوانید. آن‌ها یک مأموریت واحد را با تعابیری متضاد توصیف می‌کنند. خواننده‌ای که فقط افتخارات یا فقط اتهام را میشناسد، نیمی از تصویر را دیده است.
سفر بالکان در 1938
گوکچن در ژوئن 1938 با هواپیما به کشورهای بالکان سفر کرد. این سفر یونان، بلغارستان، یوگسلاوی و رومانی را در بر می‌گرفت.
در بلگراد، رئیس ستاد کل ارتش یوگسلاوی نشان عقاب سفید را به او داد.
او شرح دیدارهایش را هم نوشت. در 1 ژوئیه 1938 آن را در قالب گزارشی به نخست‌وزیری ارائه کرد. بنابراین این سفر هوایی در یک پرونده رسمی نیز ثبت شد.
آموزگار زنان خلبان
گوکچن پس از سفر بالکان، سرمربی ترککوشو شد. بنا بر زندگی‌نامه منتشرشده توسط انجمن هوانوردی ترکیه، او تا 1955 در این سمت ماند. این مدت طولانی برای حضور در یک سمت بود.
او به زنان دیگری هم پرواز آموخت؛ از جمله ادیبه سوباشی (Edibe Subaşı)، ییلدیز اوچمان (Yıldız Uçman)، سهاوت کاراپاس (Sahavet Karapas) و نزیهه ویران‌یالی (Nezihe Viranyalı).
افتخارات سال‌های بعد و آخرین پرواز
انجمن هوانوردی ترکیه در 1981 خاطرات او، یک عمر با آتاتورک، را منتشر کرد. آن سال صدمین سالگرد تولد آتاتورک بود.
فدراسیون بینالمللی هوانوردی (FAI) در 1991 به پاس دستاوردهای هوانوردی او مدال طلا به او داد. زندگی‌نامه بنیاد گردهمایی عقابها نیز تجلیل از او در 1996 را ثبت کرده است.
او همان سال آخرین پروازش را هم انجام داد. 83 سال داشت. این پرواز را با یک فالکن 2000 و همراه با دنیل اکتون انجام داد.
درگذشت و فرودگاهی که نام او را دارد
گوکچن در 22 مارس 2001 در آکادمی پزشکی نظامی گولهانه (Gülhane) در آنکارا درگذشت. علت مرگ نارسایی قلبی بود. او را در گورستان نظامی جبجی (Cebeci) به خاک سپردند. مرگش در روز تولد 88 سالگی او رخ داد.
فرودگاه بینالمللی صبیحه گوکچن استانبول در 8 ژانویه 2001 افتتاح شده بود. بنابراین حدود دو ماه پیش از مرگ او فعالیت داشت. امروز، وقتی شما در آنجا پذیرش پرواز را انجام می‌دهید، با نامی سروکار دارید که خود آتاتورک در 1934 به او داد.
بحث بر سر تبار او در 2004
روزنامه آگوس (Agos) در فوریه 2004 مصاحبه‌ای با هریپسیمه سبیلجیان (Hripsime Sebilciyan) منتشر کرد. او مدعی شد که گوکچن ارمنی‌تبار بوده است. همچنین ادعا کرد نام او هنگام تولد خاتون سبیلجیان (Hatun Sebilciyan) بوده است.
همان ماه، اولکو آداتپه (Ülkü Adatepe) و اورهان کاراولی (Orhan Karaveli) در یک نشست خبری این ادعا را رد کردند. آن‌ها گفتند مادر او خیریه خانم (Hayriye Hanım)، زنی بوسنیایی‌تبار، و پدرش حافظ مصطفی عزت افندی (Hafız Mustafa İzzet Efendi) بوده است. بیانِت (bianet) این شجره‌نامه را با عنوان «این هم شجره‌نامه» منتشر کرد.
این‌ها دو اظهارنظر عمومی از سال 2004 هستند. این مقاله میان آن‌ها داوری نمی‌کند. گزارش میکند چه کسی چه گفته است.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- آتاتورک در 1934 نام خانوادگی گوکچن را به او داد. آن زمان هنوز هیچ علاقه‌ای به هوانوردی نشان نداده بود.
- در دوره آموزش ویژه نظامی در سال‌های 1936–1937، نویّره اویگوچ، آموزگار سابق دبستانش، همراه او بود.
- او دیدارهایش در بالکان را به گزارش تبدیل کرد و در 1 ژوئیه 1938 به نخست‌وزیری تحویل داد.
- خاطرات او در 1981، صدمین سالگرد تولد آتاتورک، توسط انجمن هوانوردی ترکیه منتشر شد.
- آخرین پروازش را در 83 سالگی با یک فالکن 2000 و همراه با دنیل اکتون انجام داد.
پرسش‌های متداول
آیا او واقعاً نخستین زن خلبان جنگنده در جهان بود؟
رکوردهای جهانی گینس با استناد به رکورد سال 1936 او، گوکچن را نخستین زن خلبان رزمی جهان میشناسد.
با چه هواپیماهایی پرواز کرد؟
بنیاد گردهمایی عقابها از برگه XIX و کرتیس هاوک نام می‌برد.
چه مدت سرمربی ترککوشو بود؟
او پس از سفر بالکان در 1938 این سمت را گرفت و تا 1955 در آن ماند.
منابع
- ویکیپدیای ترکی — صبیحه گوکچن tr.wikipedia.org
- ویکیپدیای انگلیسی — صبیحه گوکچن en.wikipedia.org
- انجمن هوانوردی ترکیه — صبیحه گوکچن thk.org.tr
- رکوردهای جهانی گینس — نخستین زن خلبان رزمی guinnessworldrecords.com
- بنیاد گردهمایی عقابها — گوکچن، صبیحه goefoundation.org
- بیانِت — این هم شجره‌نامه bianet.org
Image: Sabiha-gökçen.jpg — İnkanyezi, CC0
