سفر اکتشافی کن‌تیکی؛ عبور تور هایردال از اقیانوس آرام

سفر اکتشافی کن‌تیکی چه بود؟

در ۲۸ آوریل ۱۹۴۷، تور هایردال (Thor Heyerdahl) و پنج همراهش با کن‌تیکی (Kon-Tiki) از کایائو (Callao) در پرو (Peru) حرکت کردند. مقصد آن‌ها پلی‌نزی (Polinezya) بود. شناورشان کلکی بود که بدنه آن را نه تنه بزرگ درخت بالسا، بسته‌شده با طناب، تشکیل می‌داد. آن‌ها طی ۱۰۱ روز، حدود ۴٬۳۰۰ مایل، معادل ۶٬۹۰۰ کیلومتر، در اقیانوس آرام پیش رفتند.

این عبور در ۷ اوت ۱۹۴۷ پایان یافت؛ زمانی که کن‌تیکی به صخره مرجانی رارویا (Raroia) در جزایر توآموتو برخورد کرد. کلک، سرنشینانش را از آمریکای جنوبی به پلی‌نزی رسانده بود. بااین‌حال، رسیدن به پلی‌نزی و توضیح چگونگی سکونت انسان‌ها در آن در دوران پیش از تاریخ، دو دستاورد جدا بودند. این سفر نشان داد که پیمودن چنین مسیری ممکن است. ثابت نکرد که در گذشته چه کسانی آن را پیموده‌اند.

اگر شما مسیر سفر را از کایائو تا رارویا دنبال می‌کنید، این تفاوت را در نظر داشته باشید. هایردال برای عبور کلک بالسا از اقیانوس به بادها و جریان‌های دریایی تکیه داشت. پرسش گسترده‌تر او این بود که آیا بومیان آمریکای جنوبی می‌توانستند در سکونت انسان‌ها در پلی‌نزی نقش داشته باشند.

چرا تور هایردال به‌سوی پلی‌نزی رفت؟

هایردال در سال ۱۹۳۷ و در فاتو هیوا (Fatu Hiva) شروع به پروراندن نظریه‌اش کرد. او مطرح کرد که شاید بومیان آمریکای جنوبی در مسکونی‌شدن پلی‌نزی نقش داشته‌اند. سفر سال ۱۹۴۷ می‌آزمود که آیا یک کلک می‌تواند مسیری را بپیماید که استدلال او به آن وابسته بود.

نام کلک هم بیانگر همین پیوند بود. کن‌تیکی از نام شخصیت افسانه‌ای کن‌تیکی ویراکوچا گرفته شده بود؛ شخصیتی که هایردال او را با نظریه خود مرتبط می‌دانست. در روایت مربوط به این شخصیت، کن‌تیکی ویراکوچا با یک کلک بالسا از پرو به‌سوی غرب سفر کرده بود. بنابراین، نام سفر مستقیماً به مسیری اشاره داشت که هایردال می‌خواست آن را بیازماید.

هایردال انتظار داشت بادهای شرقی و جریان هومبولت به حرکت کن‌تیکی به‌سوی پلی‌نزی کمک کنند. همین انتظار، شیوه سفر را شکل داد. خدمه قرار بود با کلکی از اقیانوس بگذرند که حرکتش بیش از توان آن‌ها برای انتخاب مسیری دقیق، به وضعیت دریا و جو وابسته بود.

کلک کن‌تیکی چگونه ساخته و هدایت می‌شد؟

نه تنه بزرگ بالسا، بدنه اصلی کن‌تیکی را تشکیل می‌دادند. طول تنه‌های اصلی می‌توانست به حدود ۱۴ متر و قطرشان به ۶۰ سانتی‌متر برسد. طناب‌ها آن‌ها را کنار هم نگه می‌داشتند. روی این سکوی چوبی، دکلی به شکل حرف A با ارتفاع حدود ۸٫۸ متر و سرپناهی از بامبو قرار داشت.

کلک همچنین تخته‌هایی برای هدایت داشت که «گوارا» نامیده می‌شدند. این تخته‌ها در طول سفر عمدتاً ثابت ماندند. بنابراین، بادها و جریان‌های دریایی بخش بزرگی از مسیر را تعیین می‌کردند. وقتی شما عبور کن‌تیکی از اقیانوس آرام را تصور می‌کنید، ارتباط میان ساختار و حرکت آن اهمیت دارد: خدمه روی سکویی سفر می‌کردند که تا حد زیادی تابع نیروهای راننده آن به‌سوی غرب بود.

حرکت از مبدأ با کمک نیروی دریایی پرو انجام شد. یدک‌کش این نیرو، گاردین ریوس (Guardian Rios)، در آغاز کن‌تیکی را حدود ۸۰ کیلومتر یدک کشید تا از رفت‌وآمد شناورها در نزدیکی ساحل دور شود. پس عبور اقیانوسی با یدک‌کشی آغاز شد و سپس کلک تحت تأثیر بادها و جریان‌ها به راه خود ادامه داد.

خدمه شش مرد بودند: تور هایردال، هرمان واتزینگر (Herman Watzinger)، اریک هسلبرگ (Erik Hesselberg)، کنوت هاوگلاند (Knut Haugland)، تورستین رابی (Torstein Raaby) و بنگت دانیلسون (Bengt Danielsson). هسلبرگ ناوبر گروه بود. او آموزش هنری هم دیده بود و اثر این مهارت روی بادبان کلک دیده می‌شد.

سفر چگونه به رارویا رسید؟

خدمه نخستین بار در ۳۰ ژوئیه ۱۹۴۷ خشکی را دیدند: آب‌سنگ حلقوی پوکا پوکا (Puka-Puka). این مشاهده پیش از رسیدن نهایی سفر به رارویا بود. دیدن جزیره به این معنا نبود که کلک می‌تواند با ایمنی به ساحل آن برسد. این مشکل در مقصد بعدی که در گزارش سفر ثبت شده، روشن‌تر شد.

کن‌تیکی در ۴ اوت به آنگاتائو (Angatau) رسید. خدمه با مردم محلی تماس برقرار کردند، اما نتوانستند با ایمنی به ساحل بروند. بنابراین، آنگاتائو محل برقراری تماس بود، بی‌آنکه پیاده‌شدن موفقی صورت بگیرد. برای کلکی که عمدتاً با باد و جریان‌های دریایی هدایت می‌شد، نزدیک‌شدن به خشکی و پاگذاشتن به ساحل دو مسئله عملی متفاوت بودند.

در ۷ اوت، کن‌تیکی به صخره مرجانی رارویا برخورد کرد. این برخورد به عبور ۱۰۱روزه پایان داد. روستاییان رارویا بعداً با قایق‌های کانو به دنبال خدمه آمدند. سپس کشتی بادبانی فرانسوی تامارا (Tamara)، از نوع اسکونر، مردان را به تاهیتی (Tahiti) برد و کلک را پشت سر خود یدک کشید.

وقتی شما مسیر را دنبال می‌کنید، ترتیب رویدادها اهمیت دارد: پوکا پوکا نخستین خشکی دیده‌شده بود؛ در آنگاتائو تماس برقرار شد، اما پیاده‌شدن ایمن ممکن نشد؛ و رارویا جایی بود که عبور پایان یافت. پس از آن، خدمه سوار بر تامارا به تاهیتی رسیدند و کن‌تیکی نیز یدک کشیده می‌شد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

کن‌تیکی ۱٬۰۴۰ لیتر آب آشامیدنی در ۵۶ ظرف حمل می‌کرد. ساقه‌های دربسته بامبو هم برای ذخیره آب به کار می‌رفتند. آماده‌کردن آب برای یک گردش یک‌روزه، راهی آشنا برای درک این تدارکات است: روی این کلک، تأمین آب آشامیدنی برای عبور از اقیانوس به معنای تقسیم آن میان ده‌ها ظرف بود.

هنگام خروج از کایائو، یک طوطی هم همراه آن شش مرد بود. این جزئیات کوچک را باید کنار اعداد بزرگ‌تر سفر گذاشت. هنگام حرکت، نه تنه اصلی درخت، شش خدمه، ظرف‌های آب آشامیدنی و یک پرنده همگی روی همان کلک بودند.

اریک هسلبرگ نقش بزرگ نقاب را روی بادبان کن‌تیکی کشید. این کار، آموزش هنری او را به نقشش به‌عنوان ناوبر پیوند می‌داد. پس تصویر بادبان، اثر کسی بود که در طول عبور به خدمه کمک می‌کرد موقعیتشان را نیز مشخص کنند.

در ۵ اوت ۱۹۴۷، کنوت هاوگلاند از روی کلک با اسلو (Oslo) تماس رادیویی برقرار کرد. فاصله دو سوی این ارتباط حدود ۱۶٬۰۰۰ کیلومتر بود. تماس پس از رسیدن کن‌تیکی به آنگاتائو و پیش از پایان عبور در رارویا برقرار شد.

جابجایی کلک در اسلو مسئله عملی دیگری بود. آب دریا آن را سنگین‌تر کرده و وزنش را به ۲۰ تن رسانده بود. برای تخلیه آن از کشتی، جرثقیل شناوری به نام گولیات (Goliath) اجاره شد. زندگی موزه‌ای کلک با چالش بلندکردن تنه‌های چوبی آب‌خورده آغاز شد.

آیا کن‌تیکی تماس انسان‌ها در دوران پیش از تاریخ را ثابت کرد؟

موزه کن‌تیکی میان عبور موفق از اقیانوس و نظریه هایردال درباره سکونت در پلی‌نزی تفاوت می‌گذارد. ارزیابی موزه این است که سفر، امکان پیمودن مسیر با کلک بالسا را نشان داد. این سفر توضیح هایردال درباره سکونت در دوران پیش از تاریخ را ثابت نکرد. پیمودن کامل یک مسیر می‌تواند امکان‌پذیری آن را نشان دهد، بی‌آنکه مهاجرتی در گذشته را ثابت کند.

یک پژوهش ژنتیکی از یوآنیدیس (Ioannidis) و همکارانش که در سال ۲۰۲۰ در نیچر (Nature) منتشر شد، ۸۰۷ نفر را بررسی کرد. نتیجه آن این بود که تماس میان مردم پلی‌نزی و بومیان آمریکا حدود سال ۱۲۰۰ رخ داده است. این یافته از تماس در دوران پیش از تاریخ پشتیبانی می‌کرد، اما سفر کلک در سال ۱۹۴۷ را به مدرکی برای اثبات مسیر پیشنهادی هایردال برای سکونت تبدیل نمی‌کرد.

پژوهشگران استنفورد (Stanford) توضیح دیگری برای یافته‌های ژنتیکی ارائه کردند. به نظر آن‌ها، رسیدن مردم پلی‌نزی به ساحل کلمبیای امروزی (Kolombiya) محتمل‌تر از آن بود که بومیان آمریکا با رانده‌شدن در دریا به پلی‌نزی رسیده باشند. بنابراین، جهت سفر همچنان در تفسیر شواهد نقشی اساسی داشت.

برای شما، تمایز کاربردی میان سه ادعاست: یک کلک می‌توانست از اقیانوس آرام بگذرد؛ جمعیت‌های دوران پیش از تاریخ با هم تماس داشتند؛ و انسان‌ها در جهتی مشخص سفر کرده بودند. کن‌تیکی ادعای اول را نشان داد. پژوهش سال ۲۰۲۰ از ادعای دوم پشتیبانی کرد. تفسیر استنفورد، رسیدن مردم پلی‌نزی به قاره آمریکا (Amerika) را محتمل‌تر می‌دانست.

کتاب کن‌تیکی: هایردال چه چیزی منتشر کرد؟

روایت هایردال با عنوان «سفر اکتشافی کن‌تیکی» نخستین بار در سال ۱۹۴۸ منتشر شد. این کتاب به بیش از ۷۰ زبان ترجمه شد. انتشار آن پس از پایان عبور بود و روایت هایردال از سفر با کلک را به خوانندگانی فراتر از اعضای گروه رساند.

مستند سیاه‌وسفید «کن‌تیکی» که در سال ۱۹۵۰ منتشر شد، در سال ۱۹۵۱ جایزه اسکار بهترین مستند بلند را گرفت.

موزه کن‌تیکی: کلک کجاست و چه چیزهایی باقی مانده است؟

کلک اصلی سفر سال ۱۹۴۷ در موزه کن‌تیکی در اسلو به نمایش گذاشته شده است. اگر شما می‌خواهید اندازه‌ها و اعداد سفر را با شناور باقی‌مانده از آن پیوند دهید، می‌توانید خود کلک را در اینجا ببینید. نخستین ساختمان نمایشگاه موقت آن در ۱۵ مه ۱۹۵۰ به روی بازدیدکنندگان باز شد.

آرشیو تور هایردال نیز عکس‌ها و اسناد سفر را نگهداری می‌کند. این آرشیو در سال ۲۰۱۱ در فهرست حافظه جهانی یونسکو (UNESCO) ثبت شد. برای خوانندگانی که دنبال عکس‌های واقعی کن‌تیکی هستند، این آرشیو میان عبور از اقیانوس و تصاویر و اسناد باقی‌مانده از آن پیوند برقرار می‌کند.

کلک و آرشیو، بخش‌های متفاوتی از همان سفر را حفظ می‌کنند. موزه، شناوری را در خود جای داده که از پرو به پلی‌نزی رسید. آرشیو شامل عکس‌ها و اسناد مرتبط با فعالیت‌های هایردال، از جمله سوابق این سفر است.

خط زمانی

• ۱۹۳۷: هایردال در فاتو هیوا شروع به پروراندن نظریه خود درباره پیوندهای پیش از تاریخ میان آمریکای جنوبی و پلی‌نزی کرد.
• ۲۸ آوریل ۱۹۴۷: کن‌تیکی با شش خدمه از کایائو حرکت کرد.
• ۳۰ ژوئیه ۱۹۴۷: خدمه آب‌سنگ حلقوی پوکا پوکا را دیدند.
• ۴ اوت ۱۹۴۷: کلک به آنگاتائو رسید، اما پیاده‌شدن ایمن ممکن نبود.
• ۵ اوت ۱۹۴۷: کنوت هاوگلاند با اسلو تماس رادیویی برقرار کرد.
• ۷ اوت ۱۹۴۷: عبور ۱۰۱روزه روی صخره مرجانی رارویا پایان یافت.
• ۱۹۴۸: کتاب هایردال درباره سفر منتشر شد.
• ۱۵ مه ۱۹۵۰: نخستین ساختمان نمایشگاه موقت کلک افتتاح شد.
• ۲۰۱۱: آرشیو تور هایردال در فهرست حافظه جهانی یونسکو ثبت شد.
• ۲۰۲۰: نیچر پژوهش ژنتیکی پشتیبان تماس پیش از تاریخ میان مردم پلی‌نزی و بومیان آمریکا را منتشر کرد.

پرسش‌های متداول

سفر اکتشافی کن‌تیکی چقدر طول کشید؟

این عبور ۱۰۱ روز طول کشید. کن‌تیکی حدود ۴٬۳۰۰ مایل، معادل ۶٬۹۰۰ کیلومتر، را میان پرو و پلی‌نزی پیمود.

کلک اصلی کن‌تیکی کجاست؟

کلک اصلی سال ۱۹۴۷ در موزه کن‌تیکی در اسلو به نمایش گذاشته شده است. نخستین ساختمان نمایشگاه موقت آن در ۱۵ مه ۱۹۵۰ افتتاح شد.

آیا کن‌تیکی نظریه هایردال درباره سکونت در پلی‌نزی را ثابت کرد؟

خیر. این سفر نشان داد که یک کلک بالسا می‌تواند این مسیر را طی کند. ثابت نکرد که مهاجران دوران پیش از تاریخ همین مسیر را پیموده‌اند.

اطلاعات مربوط به عکس‌های واقعی کن‌تیکی را کجا می‌توان پیدا کرد؟

آرشیو تور هایردال شامل عکس‌ها و اسناد سفر است. این آرشیو در سال ۲۰۱۱ در فهرست حافظه جهانی یونسکو ثبت شد.

منابع

1. موزه کن‌تیکی — کن‌تیکی، ۱۹۴۷ kon-tiki.no
2. موزه کن‌تیکی — کن‌تیکی چگونه آغازگر عصری جهانی از دریانوردی تجربی شد kon-tiki.no
3. ویکی‌پدیا — سفر اکتشافی کن‌تیکی en.wikipedia.org
4. ویکی‌پدی — کن‌تیکی tr.wikipedia.org
5. نیچر — جریان ژنی بومیان آمریکا به پلی‌نزی پیش از سکونت در جزیره ایستر doi.org
6. پزشکی استنفورد — پژوهش ژنتیکی نشان می‌دهد مردم پلی‌نزی و بومیان آمریکا پیش از ورود اروپاییان با هم تماس داشته‌اند med.stanford.edu
7. موزه کن‌تیکی — بازدید از موزه کن‌تیکی kon-tiki.no
8. موزه کن‌تیکی — ۷۵ سال موزه کن‌تیکی kon-tiki.no
9. موزه کن‌تیکی — آرشیو تور هایردال kon-tiki.no

FAQ

Image: Kon-Tiki raft, side view.jpg — Wikipek, CC0