Kon-Tiki Seferi: Thor Heyerdahl Pasifik’i Nasıl Geçti?

Altı kişi, dokuz balsa kütüğünden oluşan Kon-Tiki salıyla Pasifik’te yaklaşık 6.900 kilometreyi 101 günde geçti. Siz bu yazıda, Thor Heyerdahl’ın rüzgârla akıntıdan nasıl yararlandığını ve seferin neyi kanıtladığını öğreneceksiniz. [1][2][4]

Yolculuk, 28 Nisan 1947’de Peru’nun Callao limanında başladı; 7 Ağustos’ta Raroia resifinde sona erdi. Ancak Polinezya’ya ulaşmakla, adaların geçmişte kimler tarafından nüfuslandırıldığını açıklamak birbirinden farklı meselelerdi. Kon-Tiki’nin hikâyesini anlamak için yolculuğun başarısıyla Heyerdahl’ın tarihsel kuramını ayrı değerlendirmek gerekiyor. [1][2]

Kon-Tiki hikâyesi nasıl başladı?

Thor Heyerdahl, Güney Amerika ile Polinezya arasındaki tarih öncesi bağlantıları 1937’de Fatu Hiva’da düşünmeye başladı. Geliştirdiği kuram, Polinezya’nın nüfuslanmasına Güney Amerika yerlilerinin de katılmış olabileceğini öne sürüyordu. Dolayısıyla 1947 seferinin arkasında, geçmişte gerçekleşmiş olabilecek bir deniz yolculuğunu sınama düşüncesi vardı. [1]

Heyerdahl’ın hareket noktası Güney Amerika, ulaşmak istediği bölge ise Pasifik’teki Polinezya adalarıydı. Doğudan esen rüzgârlarla Humboldt Akıntısı’nın, bir balsa salını bu yönde taşıyabileceğine güveniyordu. Kon-Tiki yolculuğu, bu beklentiyi deniz üzerinde denemek için somut bir fırsat sundu. [1]

Salın adı da Heyerdahl’ın kuramıyla ilişkilendirdiği efsanevi bir kişiden, Kon-Tiki Viracocha’dan geliyordu. Anlatıya göre Kon-Tiki Viracocha, Peru’dan batıya doğru bir balsa salıyla yola çıkmıştı. Burada adın dayandığı efsaneyle, 1947’de gerçekleştirilen ve belgelenen seferi birbirinden ayırmak gerekiyor. [1]

Heyerdahl’ın yanında Herman Watzinger, Erik Hesselberg, Knut Haugland, Torstein Raaby ve Bengt Danielsson vardı. Bu isimlerle birlikte Kon-Tiki’nin insan mürettebatı, yolculuğun başında toplam altı kişiden oluşuyordu. Siz hikâyeyi izlerken, Hesselberg’in yelkendeki çizimini ve Haugland’ın telsiz bağlantısını da bu kadroyla ilişkilendirebilirsiniz. [1][3]

Kon-Tiki salı nasıl yapılmıştı?

Kon-Tiki’nin ana gövdesini, halatlarla birbirine bağlanan dokuz büyük balsa kütüğü meydana getiriyordu. Ana kütüklerin uzunluğu yaklaşık 14 metreye, çapları ise 60 santimetreye ulaşabiliyordu. Salın taşıyıcı yapısını anlamak için önce bu kütükleri ve aralarındaki bağlantıları düşünmek gerekir. [2][3]

Üst yapıda yaklaşık 8,8 metre yüksekliğinde, A biçimini andıran bir direk bulunuyordu. Mürettebatın kullandığı barınak ise salın üzerinde yer alan bambu bir yapıydı. Böylece kütüklerden oluşan gövde, direkle ve bambu barınakla birlikte yolculuğun fiziksel ortamını oluşturuyordu. [3]

Kon-Tiki’de guara adı verilen yönlendirme levhaları bulunuyordu; ancak bunlar büyük ölçüde sabit tutuldu. Bu nedenle salın izleyeceği rotayı ağırlıklı olarak rüzgârlar ve deniz akıntıları belirledi. Salın yapısını anlatırken yalnızca kütükleri saymak, yolculuğun nasıl ilerlediğini açıklamaya tek başına yetmiyor. [2]

Guaraların sabit tutulması, seferde rüzgâr ve akıntıların neden belirleyici olduğunu anlamayı kolaylaştırıyor. Kon-Tiki’nin Polinezya’ya ulaşması, mürettebatın her noktada istediği kıyıya çıkabildiği anlamına gelmiyordu. Nitekim Angatau’da yerel halkla temas kurulmasına rağmen, güvenli bir karaya çıkış sağlanamadı. [2][3]

Thor Heyerdahl bir sal ile Pasifik’i nasıl geçti?

Kon-Tiki, 28 Nisan 1947’de Callao’dan ayrıldığında açık denizdeki yolculuğuna hemen tek başına başlamadı. Peru donanmasının Guardian Rios römorkörü, salı başlangıçta yaklaşık 80 kilometre boyunca çekti. Bu ilk çekişin amacı, Kon-Tiki’yi kıyı trafiğinin bulunduğu bölgeden uzaklaştırmaktı. [1][3]

Açık denizde Heyerdahl’ın güvendiği unsurlar, doğudan esen rüzgârlar ve Humboldt Akıntısı’ydı. Guara levhaları büyük ölçüde sabit kaldığından, ilerleyişi ağırlıkla bu doğal etkenler belirledi. Böylece seferin temel sorusu, balsa salının bu koşullarla Polinezya’ya ulaşıp ulaşamayacağıydı. [1][2]

Siz günlük bir yolculukta varış adresini seçmekle, o adrese erişmeyi ayrı ayrı planlarsınız. Kon-Tiki için 4 Ağustos 1947’de Angatau’ya ulaşmak da güvenli inişi beraberinde getirmedi. Mürettebat yerel halkla temas kurdu, fakat burada güvenli biçimde karaya çıkamadı. [3]

Aslında mürettebat ilk karayı Angatau’dan önce, 30 Temmuz 1947’de Puka-Puka atolünde görmüştü. Bu tarih, ilk kara görüşünü; 4 Ağustos ise Angatau’ya ulaşılmasını işaret ediyor. Yolculuğun sonunu belirleyen yer, bu iki noktadan biri değil, Raroia atolinin mercan resifi oldu. [2][3]

Kon-Tiki, 7 Ağustos 1947’de Tuamotu Takımadaları içindeki Raroia atolinin mercan resifine çarptı. Peru’dan Polinezya’ya yaklaşık 4.300 millik, yani 6.900 kilometrelik geçiş böylece 101 günde tamamlandı. Başlangıçtaki römorkör çekişiyle birlikte anlatılması gereken sefer, bu son noktaya kadar uzanıyordu. [2][4]

Raroia’daki köylüler, yolculuğun ardından mürettebatı kanolarla aldı. Daha sonra Fransız uskuna Tamara, hem ekibi hem yedeğine aldığı salı Tahiti’ye taşıdı. Dolayısıyla Raroia’daki bitişin ardından, insanların ve Kon-Tiki’nin taşınmasını içeren ayrı bir aşama yaşandı. [3]

Kısa kronoloji

Kon-Tiki’nin zaman çizelgesi, 1937’de Fatu Hiva’da geliştirilmeye başlanan düşünceden 2020’deki genetik araştırmaya uzanıyor. Aşağıdaki sıralama, denizdeki olaylarla seferin ardından gerçekleşen yayın ve sergileme adımlarını birlikte gösteriyor. [1][5][8][9]

1. 1937 Heyerdahl, Fatu Hiva’da tarih öncesi bağlantılara ilişkin kuramını geliştirmeye başladı. [1]
2. 28 Nisan 1947 Altı kişilik mürettebat, Kon-Tiki ile Peru’nun Callao limanından yola çıktı. [1]
3. 30 Temmuz 1947 Mürettebat, yolculuğun ilk kara görüşünü Puka-Puka atolünde gerçekleştirdi. [3]
4. 4 Ağustos 1947 Kon-Tiki Angatau’ya ulaştı, ancak güvenli karaya çıkış sağlanamadı. [3]
5. 5 Ağustos 1947 Knut Haugland, saldan yaklaşık 16.000 kilometre uzaktaki Oslo’yla telsiz bağlantısı kurdu. [3]
6. 7 Ağustos 1947 Kon-Tiki Raroia resifine çarptı; 101 günlük geçiş burada sona erdi. [2][4]
7. 1948 Heyerdahl’ın yolculuğu anlattığı The Kon-Tiki Expedition kitabı ilk kez yayımlandı. [1]
8. 15 Mayıs 1950 Salı barındıran ilk geçici sergi binası ziyaretçilere açıldı. [8]
9. 2011 Thor Heyerdahl Arşivi, UNESCO Dünya Belleği listesine alındı. [9]
10. 2020 Tarih öncesi teması inceleyen genetik araştırma Nature’da yayımlandı. [5]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Kon-Tiki, 56 kap içinde toplam 1.040 litre içme suyu taşıyordu. Ayrıca su saklamak amacıyla kullanılan, uçları kapatılmış bambu gövdeler de salda bulunuyordu. Dokuz balsa kütüğünün üzerindeki yaşamı düşünürken, bu su kaplarını da hesaba katmak gerekir. [3]

Siz evden çıkarken su şişenizi hazırladığınızda, yolculuğun gündelik ihtiyaçlarından birini çözmüş olursunuz. Kon-Tiki’deki 1.040 litrelik içme suyu da aynı ihtiyacın deniz yolculuğundaki somut karşılığıydı. Kap sayısı ve bambu gövdeler, seferi yalnızca rota üzerinden düşünmemeyi sağlıyor. [3]

Callao’dan ayrılan salda, altı insanın yanında yolculuğa eşlik eden bir papağan da bulunuyordu. Yelkendeki büyük maskeyi ise seyir sorumlusu Erik Hesselberg kendi sanat eğitimiyle boyamıştı. Hesselberg böylece mürettebat listesinde yalnızca bir isim olarak değil, salın görünümünde de yer alıyordu. [1]

Knut Haugland, 5 Ağustos 1947’de saldan yaklaşık 16.000 kilometre uzaktaki Oslo’yla telsiz bağlantısı kurdu. Bu bağlantı, Angatau’ya ulaşılmasından sonra ve Raroia’daki bitişten önce gerçekleşti. Böylece seferin son günlerini anlatan kronolojiye, karadan uzaktaki bir haberleşme olayı da ekleniyor. [3]

Kon-Tiki’nin Oslo’daki sergilenme hikâyesinde ise Goliath adlı yüzer vincin somut bir görevi vardı. Deniz suyuyla ağırlaşarak 20 tona ulaşan salı gemiden indirmek için bu vinç kiralandı. Bugün müzede görülen salın yolculuğu, Raroia resifinde sona eren geçişten sonra da devam etmişti. [7][8]

Kon-Tiki seferi Heyerdahl’ın kuramını kanıtladı mı?

Kon-Tiki Müzesi’nin değerlendirmesine göre 1947 geçişi, balsa salıyla bu ulaşımın mümkün olduğunu gösterdi. Bununla birlikte aynı geçiş, Heyerdahl’ın tarih öncesi yerleşime ilişkin kuramını kanıtlamış değildi. Deneyin gösterdiği ulaşım imkânı ile geçmişte gerçekleşen nüfus hareketleri, farklı kanıt soruları oluşturuyordu. [2]

Buradaki ayrımı, 1947’deki bir yolculuğun sonucuyla tarih öncesi bir açıklamayı karşılaştırarak görebilirsiniz. Kon-Tiki’nin Raroia’ya ulaşması, salın Peru’dan Polinezya’ya geçebildiğini somut biçimde ortaya koydu. Ancak bu olay, geçmişte kimlerin aynı yönde yolculuk yaptığını tek başına belirlemedi. [2]

Ioannidis ve arkadaşlarının 2020’de Nature’da yayımladığı araştırma, toplam 807 kişinin genetik verilerini inceledi. Araştırma, Polinezyalılarla Amerika yerlileri arasında yaklaşık 1200 yılında temas bulunduğu sonucuna ulaştı. Bu bulgu, Heyerdahl’ın ilgilendiği bölgeler arasındaki bağlantı meselesine farklı türde bir kanıt ekledi. [5]

Bununla birlikte Stanford araştırmacıları, bulgular için Polinezyalıların bugünkü Kolombiya kıyılarına ulaşmasını daha olası gördü. Alternatif açıklama, Amerika yerlilerinin Polinezya’ya doğru denizde sürüklenmiş olabileceği ihtimaliydi. Dolayısıyla 2020 araştırmasını, Heyerdahl’ın önerdiği yolculuk yönünün doğrudan doğrulanması şeklinde okumamak gerekiyor. [6]

Kon-Tiki Museum nerede, özgün sal görülebiliyor mu?

1947 yolculuğunda kullanılan özgün Kon-Tiki salı, bugün Oslo’daki Kon-Tiki Müzesi’nde sergileniyor. Salı barındıran ilk geçici sergi binası, 15 Mayıs 1950’de ziyaretçilere açılmıştı. Müzede sergilenen nesne, Heyerdahl ile arkadaşlarının Peru’dan Polinezya’ya geçişinde kullandığı salın kendisi. [7][8]

Seferin yazılı anlatısı olan The Kon-Tiki Expedition kitabı ise ilk kez 1948’de yayımlandı. Heyerdahl’ın yolculuğu anlattığı bu kitap, daha sonra 70’ten fazla dile çevrildi. Böylece salın fiziksel olarak sergilenmesiyle, seferin kitap aracılığıyla aktarılması farklı kanallardan ilerledi. [1]

Sefer fotoğraflarını ve belgelerini de içeren Thor Heyerdahl Arşivi, 2011’de UNESCO Dünya Belleği listesine alındı. Siz Kon-Tiki’yi araştırırken, müzedeki salı bu fotoğraf ve belgelerle birlikte değerlendirebilirsiniz. Sal yolculuğun kullanılan nesnesini, arşiv ise fotoğraflarını ve belgelerini inceleme imkânı sunuyor. [7][9]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Kon-Tiki Müzesi — Kon-Tiki, 1947 kon-tiki.no
2. Kon-Tiki Müzesi — How Kon-Tiki launched a worldwide age of experimental seafaring kon-tiki.no
3. Wikipedia — Kon-Tiki expedition en.wikipedia.org
4. Vikipedi — Kon-Tiki tr.wikipedia.org
5. Nature — Native American gene flow into Polynesia predating Easter Island settlement doi.org
6. Stanford Medicine — Polynesians, Native Americans made contact before European arrival, genetic study finds med.stanford.edu
7. Kon-Tiki Müzesi — Visit The Kon-Tiki Museum kon-tiki.no
8. Kon-Tiki Müzesi — The Kon-Tiki Museum 75 years kon-tiki.no
9. Kon-Tiki Müzesi — Thor Heyerdahl’s archive kon-tiki.no

Görsel: Kon-Tiki raft, side view.jpg — Wikipek, CC0