Kon-Tiki ekspedisiyası nə idi?
28 aprel 1947-ci ildə Tur Heyerdal (Thor Heyerdahl) və beş yoldaşı Perunun Kallao (Callao) limanından Kon-Tiki salı ilə yola çıxdılar. Məqsədləri Polineziyaya (Polinezya) çatmaq idi. Salın əsasını kəndirlərlə bir-birinə bağlanmış doqquz iri balza tiri təşkil edirdi. Onlar 101 gün ərzində Sakit okeanda təxminən 4,300 mil, yəni 6,900 kilometr yol qət etdilər.
Keçid 7 avqust 1947-ci ildə başa çatdı. Həmin gün Kon-Tiki Tuamotu adalarındakı Raroia mərcan rifinə çırpıldı. Sal heyəti Cənubi Amerikadan Polineziyaya çatdırmışdı. Ancaq Polineziyaya çatmaqla onun tarixdən əvvəlki məskunlaşmasını izah etmək ayrı məsələlər idi. Ekspedisiya belə bir səfərin mümkün olduğunu göstərdi. Keçmişdə bu yolu kimin getdiyini isə sübut etmədi.
Siz Kallaodan Raroiaya gedən marşrutu izləyərkən bu fərqi nəzərdə saxlayın. Heyerdal balza salını okeandan keçirmək üçün küləklərə və cərəyanlara arxalanırdı. Onun daha geniş iddiası isə Cənubi Amerikanın yerli xalqlarının Polineziyanın məskunlaşmasında iştirak edib-etməməsi ilə bağlı idi.
Tur Heyerdal niyə Polineziyaya yollandı?
Heyerdal nəzəriyyəsini 1937-ci ildə Fatu Hivada inkişaf etdirməyə başladı. O, Cənubi Amerikanın yerli əhalisinin Polineziyanın məskunlaşmasında iştirak etmiş ola biləcəyini irəli sürürdü. 1947-ci il ekspedisiyası bu iddianın əsaslandığı okean keçidinin salla mümkün olub-olmadığını yoxlayırdı.
Salın adı da bu əlaqəni ifadə edirdi. Kon-Tiki adı Heyerdalın nəzəriyyəsi ilə əlaqələndirdiyi əfsanəvi Kon-Tiki Virakoçadan (Kon-Tiki Viracocha) götürülmüşdü. Bu obrazla bağlı rəvayətdə Kon-Tiki Virakoça Perudan qərbə balza salı ilə yollanırdı. Beləliklə, ekspedisiyanın adı Heyerdalın sınaqdan keçirmək istədiyi marşrutla birbaşa bağlı idi.
Heyerdal şərqdən əsən küləklərin və Humboldt cərəyanının Kon-Tikini Polineziyaya aparmağa kömək edəcəyini gözləyirdi. Səfərin gedişi də bu gözləntiyə əsaslanırdı. Heyət dəqiq kurs seçmək imkanından çox, hərəkəti okean və atmosfer şəraitindən asılı olan salla yol gedəcəkdi.
Kon-Tiki salı necə qurulmuşdu və necə idarə olunurdu?
Kon-Tikinin əsas gövdəsi doqquz iri balza tirindən ibarət idi. Əsas tirlərin uzunluğu təxminən 14 metrə, diametri isə 60 santimetrə çata bilirdi. Onlar kəndirlərlə bir-birinə bağlanmışdı. Bu taxta platformanın üzərində təxminən 8.8 metr hündürlüyündə A formalı dor və bambukdan hazırlanmış sığınacaq vardı.
Salda quaras adlanan sükan lövhələri də vardı. Ekspedisiya zamanı onlar əsasən sabit vəziyyətdə qaldı. Buna görə marşrutun böyük hissəsini küləklər və cərəyanlar müəyyənləşdirirdi. Siz Kon-Tikinin Sakit okeandan keçməsini təsəvvür edərkən onun quruluşu ilə hərəkəti arasındakı əlaqəni nəzərə alın. Heyət əsasən onu qərbə aparan qüvvələrin ardınca hərəkət edən platformada yol gedirdi.
Yola düşərkən Peru hərbi donanması da kömək etdi. Donanmanın Guardian Rios yedək gəmisi səfərin əvvəlində Kon-Tikini təxminən 80 kilometr çəkərək sahilboyu gəmi hərəkətindən uzaqlaşdırdı. Beləliklə, okean keçidi yedəklə başladı. Sonra sal küləklərin və cərəyanların təsiri ilə yoluna davam etdi.
Heyət altı kişidən ibarət idi: Tur Heyerdal, Herman Vatsinger (Herman Watzinger), Erik Hesselberq (Erik Hesselberg), Knut Hauqland (Knut Haugland), Torsteyn Robi (Torstein Raaby) və Benqt Danielsson (Bengt Danielsson). Hesselberq ekspedisiyanın naviqatoru idi. O, rəssamlıq təhsili də almışdı. Bu bacarığı salın yelkənində öz əksini tapmışdı.
Səfər Raroiada necə başa çatdı?
Heyət qurunu ilk dəfə 30 iyul 1947-ci ildə gördü. Bu, Puka-Puka atollu idi. Həmin müşahidə ekspedisiyanın sonda Raroiada quruya çıxmasından əvvəl baş vermişdi. Adanı görmək salın onun sahilinə təhlükəsiz çata bilməsi demək deyildi. Növbəti qeydə alınmış dayanacaqda bu çətinlik daha aydın göründü.
Kon-Tiki 4 avqustda Anqataua (Angatau) çatdı. Heyət yerli sakinlərlə əlaqə qurdu, lakin təhlükəsiz şəkildə sahilə çıxa bilmədi. Beləliklə, Anqatauda insanlarla təmas baş tutdu, quruya çıxmaq isə mümkün olmadı. Əsasən külək və cərəyanların apardığı sal üçün quruya yaxınlaşmaqla sahilə çıxmaq ayrı praktik problemlər idi.
7 avqustda Kon-Tiki Raroianın mərcan rifinə çırpıldı. Bu zərbə 101 günlük keçidi başa çatdırdı. Sonradan Raroia kəndliləri kanolarla gəlib heyəti götürdülər. Daha sonra Fransanın Tamara şxunası salı yedəyə alaraq kişiləri Taitiyə (Tahiti) apardı.
Siz marşrutu izləyərkən hadisələrin ardıcıllığına diqqət yetirin: ilk görünən quru Puka-Puka idi. Anqatauda yerli sakinlərlə əlaqə quruldu, amma təhlükəsiz şəkildə sahilə çıxmaq mümkün olmadı. Keçid Raroiada başa çatdı. Bundan sonra heyət Tamara ilə Taitiyə getdi, Kon-Tiki isə gəminin yedəyində idi.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Kon-Tikidə 56 qabda 1,040 litr içməli su daşınırdı. Ağzı bağlanmış bambuk gövdələrindən də su saxlamaq üçün istifadə olunurdu. Siz bir günlük gəzintiyə su götürəndə eyni gündəlik ehtiyacla qarşılaşırsınız. Bu salda isə okeanı keçmək üçün içməli suyu onlarla qaba bölmək lazım gəlirdi.
Altı kişi Kallaodan yola düşəndə yanlarında bir tutuquşu da vardı. Bu kiçik təfərrüat da ekspedisiyanın böyük ölçüləri ilə yanaşı onun tarixinin bir hissəsidir. Yola çıxan eyni salda doqquz əsas tir, altı heyət üzvü, içməli su qabları və bir quş vardı.
Kon-Tikinin yelkənindəki iri maska təsvirini Erik Hesselberq çəkmişdi. Bu iş onun rəssamlıq təhsilini naviqator vəzifəsi ilə bir araya gətirirdi. Yelkəndəki təsvir keçid zamanı heyətin mövqeyini müəyyənləşdirməyə də kömək edən bir şəxsin işi idi.
5 avqust 1947-ci ildə Knut Hauqland saldan Oslo ilə radio əlaqəsi qurdu. Əlaqə təxminən 16,000 kilometr məsafəni əhatə edirdi. Bu hadisə Kon-Tiki Anqataua çatdıqdan sonra, keçid Raroiada başa çatmazdan əvvəl baş verdi.
Salı Osloda daşımaq başqa bir praktik problem yaratdı. Dəniz suyu onu ağırlaşdırmış, çəkisini 20 tona çatdırmışdı. Salı gəmidən boşaltmaq üçün Goliath adlı üzən kran icarəyə götürüldü. Salın sonrakı muzey həyatı su hopmuş tirləri qaldırmaq çətinliyi ilə başladı.
Kon-Tiki tarixdən əvvəlki əlaqələri sübut etdimi?
Kon-Tiki Muzeyi uğurlu okean keçidi ilə Heyerdalın məskunlaşma nəzəriyyəsini bir-birindən ayırır. Muzeyin qiymətləndirməsinə görə, səfər balza salı ilə belə bir yolçuluğun mümkün olduğunu göstərdi. Lakin Heyerdalın tarixdən əvvəlki məskunlaşmaya verdiyi izahı sübut etmədi. Marşrutu başa vurmaq onun mümkünlüyünü göstərə bilərdi. Bu, keçmişdə həmin yolla köç baş verdiyini təsdiqləmirdi.
İoannidis (Ioannidis) və həmkarlarının 2020-ci ildə Nature jurnalında dərc edilmiş genetik tədqiqatı 807 nəfəri əhatə edirdi. Tədqiqat polineziyalılarla Amerikanın yerli xalqları arasında təxminən 1200-cü ildə əlaqə olduğu qənaətinə gəldi. Bu nəticə tarixdən əvvəlki əlaqələri dəstəkləyirdi. Ancaq 1947-ci il sal səfərini Heyerdalın irəli sürdüyü məskunlaşma marşrutunun sübutuna çevirmirdi.
Stenford (Stanford) tədqiqatçıları genetik nəticələrə alternativ izah verdilər. Onlar Amerikanın yerli sakinlərinin Polineziyaya sürüklənib getməsindən daha çox, polineziyalıların indiki Kolumbiyanın (Kolombiya) sahillərinə çatmasını ehtimallı sayırdılar. Buna görə səfərin istiqaməti dəlillərin şərhində əsas məsələ olaraq qalırdı.
Sizin üçün faydalı olan üç iddianı bir-birindən ayırmaqdır: sal Sakit okeanı keçə bilərdi; tarixdən əvvəlki əhali qrupları arasında əlaqə olmuşdu; insanlar müəyyən bir istiqamətdə səyahət etmişdilər. Kon-Tiki birinci iddianı nümayiş etdirdi. 2020-ci il tədqiqatı ikincini dəstəklədi. Stenfordun şərhi isə polineziyalıların Amerika qitələrinə çatması ehtimalına üstünlük verirdi.
Kon-Tiki kitabı: Heyerdal nə nəşr etdirdi?
Heyerdalın səfərdən bəhs edən «Kon-Tiki ekspedisiyası» (The Kon-Tiki Expedition) kitabı ilk dəfə 1948-ci ildə nəşr olundu. Kitab 70-dən çox dilə tərcümə edildi. Keçid başa çatdıqdan sonra çıxan bu əsər onun sal səfəri haqqında hekayəsini ekspedisiyanın hüdudlarından kənardakı oxuculara çatdırdı.
1950-ci ildə ekranlara çıxan ağ-qara «Kon-Tiki» sənədli filmi 1951-ci ildə ən yaxşı tammetrajlı sənədli film nominasiyasında Oskar mükafatını qazandı.
Kon-Tiki Muzeyi: sal haradadır və nə qorunub saxlanılıb?
1947-ci ildə istifadə olunan salın əsli Oslodakı Kon-Tiki Muzeyində nümayiş etdirilir. Siz səfər haqqında verilən ölçüləri günümüzə çatan gəmi ilə əlaqələndirmək istəyirsinizsə, salın özünü burada görə bilərsiniz. Onun ilk müvəqqəti sərgi binası 15 may 1950-ci ildə ziyarətçilərə açıldı.
Tur Heyerdal Arxivi də ekspedisiyanın fotoşəkillərini və sənədlərini qoruyur. Arxiv 2011-ci ildə UNESCO-nun «Dünyanın yaddaşı» reyestrinə daxil edilib. Kon-Tikinin orijinal fotoşəkilləri ilə maraqlanan oxucular üçün arxiv okean keçidini günümüzə çatan vizual və sənədli materiallarla əlaqələndirir.
Sal və arxiv eyni ekspedisiyanın müxtəlif hissələrini qoruyub saxlayır. Muzeydə Perudan Polineziyaya keçən sal yerləşir. Arxivdə isə Heyerdalın fəaliyyəti ilə bağlı fotoşəkillər və sənədlər, o cümlədən ekspedisiya materialları var.
Xronologiya
- 1937: Heyerdal Fatu Hivada Cənubi Amerika ilə Polineziya arasında tarixdən əvvəlki əlaqələrə dair nəzəriyyəsini inkişaf etdirməyə başladı.
- 28 aprel 1947: Kon-Tiki altı heyət üzvü ilə Kallaodan yola düşdü.
- 30 iyul 1947: Heyət Puka-Puka atollunu gördü.
- 4 avqust 1947: Sal Anqataua çatdı, lakin təhlükəsiz şəkildə sahilə çıxmaq mümkün olmadı.
- 5 avqust 1947: Knut Hauqland Oslo ilə radio əlaqəsi qurdu.
- 7 avqust 1947: 101 günlük keçid Raroia rifində başa çatdı.
- 1948: Heyerdalın ekspedisiya haqqında kitabı nəşr olundu.
- 15 may 1950: Salın ilk müvəqqəti sərgi binası açıldı.
- 2011: Tur Heyerdal Arxivi UNESCO-nun «Dünyanın yaddaşı» reyestrinə daxil edildi.
- 2020: Nature polineziyalılarla Amerikanın yerli xalqları arasında tarixdən əvvəlki əlaqələri dəstəkləyən genetik tədqiqatı dərc etdi.
Tez-tez verilən suallar
Kon-Tiki ekspedisiyası neçə gün çəkdi?
Keçid 101 gün çəkdi. Kon-Tiki Peru ilə Polineziya arasında təxminən 4,300 mil, yəni 6,900 kilometr yol qət etdi.
Kon-Tiki salının əsli haradadır?
1947-ci ildə istifadə olunan salın əsli Oslodakı Kon-Tiki Muzeyində nümayiş etdirilir. Onun ilk müvəqqəti sərgi binası 15 may 1950-ci ildə açılıb.
Kon-Tiki Heyerdalın məskunlaşma nəzəriyyəsini sübut etdimi?
Xeyr. Səfər balza salı ilə bu keçidin mümkün olduğunu göstərdi. Tarixdən əvvəlki köçkünlərin həmin marşrutla getdiyini isə sübut etmədi.
Kon-Tikinin orijinal fotoşəkilləri haqqında məlumatı haradan tapa bilərsiniz?
Tur Heyerdal Arxivində ekspedisiyanın fotoşəkilləri və sənədləri var. Arxiv 2011-ci ildə UNESCO-nun «Dünyanın yaddaşı» reyestrinə daxil edilib.
Mənbələr
- Kon-Tiki Muzeyi — Kon-Tiki, 1947 kon-tiki.no
- Kon-Tiki Muzeyi — Kon-Tiki dünyada eksperimental dənizçilik dövrünü necə başlatdı kon-tiki.no
- Wikipedia — Kon-Tiki ekspedisiyası en.wikipedia.org
- Vikipedi — Kon-Tiki tr.wikipedia.org
- Nature — Pasxa adasının məskunlaşmasından əvvəl Amerikanın yerli əhalisindən Polineziyaya gen axını doi.org
- Stanford Medicine — Genetik tədqiqat polineziyalılarla Amerikanın yerli xalqlarının avropalıların gəlişindən əvvəl əlaqə qurduğunu göstərir med.stanford.edu
- Kon-Tiki Muzeyi — Kon-Tiki Muzeyini ziyarət edin kon-tiki.no
- Kon-Tiki Muzeyi — Kon-Tiki Muzeyinin 75 ili kon-tiki.no
- Kon-Tiki Muzeyi — Tur Heyerdalın arxivi kon-tiki.no
FAQ
Kon-Tiki ekspedisiyası neçə gün çəkdi?
Perudan Polineziyaya keçid 101 gün çəkdi. Qət edilən məsafə təxminən 4,300 mil, yəni 6,900 kilometr idi.
Kon-Tiki salının əsli haradadır?
1947-ci il ekspedisiyasında istifadə olunan salın əsli Oslodakı Kon-Tiki Muzeyində nümayiş etdirilir.
Kon-Tiki Heyerdalın məskunlaşma nəzəriyyəsini sübut etdimi?
Xeyr. Səfər balza salı ilə Cənubi Amerikadan Polineziyaya keçməyin mümkün olduğunu göstərdi. Lakin tarixdən əvvəlki köçkünlərin həmin yolu getdiyini sübut etmədi.
Kon-Tikinin orijinal fotoşəkilləri haqqında məlumatı haradan tapa bilərsiniz?
Tur Heyerdal Arxivində ekspedisiyanın fotoşəkilləri və sənədləri saxlanılır. Arxiv 2011-ci ildə UNESCO-nun «Dünyanın yaddaşı» reyestrinə daxil edilib.
Image: Kon-Tiki raft, side view.jpg — Wikipek, CC0
