زبیده خانم؛ مادر آتاتورک و آرامگاه او در ازمیر

Q: چرا زبیده خانم را به ازمیر بردند؟

او مشکلات جسمی داشت. در سال ۱۹۲۲ به آنکارا رفت، اما آبوهوای آنجا با وضعیت سلامتیاش سازگار نبود. به همین دلیل او را به ازمیر فرستادند. در ۱۸ دسامبر ۱۹۲۲ به این شهر رسید.

Q: نخستین سنگ قبر زبیده خانم را کجا میتوان دید؟

نخستین سنگ قبر اصلی او، با نوشتههایی به خط قدیم عثمانی، در ژانویه ۲۰۲۶ در موزه آتاتورک ازمیر به نمایش درآمد. این سنگ در سال ۱۹۵۵ به موزه باستانشناسی ازمیر منتقل شده بود.

Q: زبیده خانم چند فرزند داشت؟

او از همسر اولش، علیرضا افندی، شش فرزند داشت: فاطمه، احمد، عمر، مصطفی، مقبوله و ناجیه. چهار فرزندش در کودکی از دنیا رفتند. فقط مصطفی و مقبوله به بزرگسالی رسیدند.

زبیده خانم (Zübeyde Hanım) بیش از هر چیز به‌عنوان مادر مصطفی کمال آتاتورک، بنیان‌گذار جمهوری ترکیه، شناخته می‌شود. اما زندگی خود او هم داستانی دارد که ارزش بازگویی دارد. چهار فرزند از شش فرزندش را از دست داد. از سالونیک (Selanik) به استانبول، سپس به آنکارا (Ankara) و سرانجام به ازمیر رفت. در ژانویه ۱۹۲۳ در ازمیر درگذشت. آرامگاه او در منطقه کارشیاکا (Karşıyaka)، یکی از توقفگاه‌های آرام در سفرهایی است که با محور آتاتورک در این شهر انجام می‌شوند.

در این راهنما با زندگی او، هفته‌های پایانی عمرش، آرامگاه و آنچه امروز می‌توانید ببینید آشنا می‌شوید.

زبیده خانم که بود؟

زبیده خانم در سال ۱۸۵۷ در لانگازا (Langaza) به دنیا آمد. این شهر نزدیک سالونیک بود و آن زمان در قلمرو عثمانی قرار داشت. امروز در مرزهای یونان است.

او از خانواده صوفوزاده‌ها (Sofuzadeler) بود. پدرش فیض‌الله آقا (Feyzullah Ağa) و مادرش عایشه خانم (Ayşe Hanım) نام داشتند. زبیده تنها دختر آن‌ها بود.

در کودکی خواندن و نوشتن آموخت. اطرافیان او را «زبیده ملا» (Zübeyde Molla) می‌نامیدند. این لقب را به زنان دانا و باسواد می‌دادند.

خانواده و شش فرزند او

همسر اول زبیده خانم، علی‌رضا افندی (Ali Rıza Efendi)، مأمور گمرک در سالونیک بود.

آن‌ها شش فرزند داشتند: فاطمه (Fatma)، احمد (Ahmet)، عمر (Ömer)، مصطفی (Mustafa)، مقبوله (Makbule) و ناجیه (Naciye). چهار فرزندشان در کودکی از دنیا رفتند. فاطمه، احمد، عمر و ناجیه به بزرگسالی نرسیدند. مصطفی و مقبوله زنده ماندند.

مصطفی در سال ۱۸۸۱ در سالونیک به دنیا آمد. او بعدها جمهوری ترکیه را بنیان گذاشت.

پس از مرگ علی‌رضا افندی، زبیده خانم مدتی در مزرعه برادرش در لانگازا زندگی کرد. نام برادرش حسین آقا (Hüseyin Ağa) بود. او و فرزندانش با هم در آنجا ماندند.

زبیده خانم بعدها دوباره ازدواج کرد. همسر دومش، راغب بیگ (Ragıp Bey)، کارمند اداره انحصار دخانیات یا رژی (reji) بود. او از ازدواج قبلی خود دو پسر و دو دختر داشت.

از سالونیک تا استانبول

زبیده خانم در سال ۱۹۰۵ به استانبول آمد. پسرش مصطفی کمال تازه تحصیل در دانشکده جنگ را تمام کرده بود. نخستین محل خدمت او دمشق بود و مادرش او را بدرقه کرد.

زبیده خانم بعدها برای همیشه از سالونیک به استانبول رفت. آنجا با دخترش مقبوله در خانه شماره ۷۶ در آکارتلر (Akaretler)، در بشیکتاش (Beşiktaş)، زندگی می‌کرد.

مصطفی کمال در سال ۱۹۱۸ به استانبول بازگشت. او خانه‌ای سه‌طبقه در شیشلی (Şişli) اجاره کرد. طبقه سوم را به مادر و خواهرش مقبوله اختصاص داد.

سال بعد، خداحافظی دشواری در پیش بود. مصطفی کمال در ۱۶ مه ۱۹۱۹ راهی سامسون (Samsun) شد. زبیده خانم همان روز در استانبول با او خداحافظی کرد.

ابتدا آنکارا، سپس ازمیر

زبیده خانم در سال ۱۹۲۲ به آنکارا رفت. آب‌وهوای آنجا با وضعیت سلامتی‌اش سازگار نبود. او را به ازمیر فرستادند.

به‌دلیل مشکلات جسمی، در ۱۸ دسامبر ۱۹۲۲ او را به ازمیر آوردند. در عمارت لطیفه خانم (Latife Hanım) در کارشیاکا اقامت کرد.

او با قطار به کارشیاکا رسید. سپس در حالی که روی یک صندلی حصیری نشسته بود، او را به عمارت خانواده اوشاکی‌زاده (Uşakizade) در نزدیکی ایستگاه بردند.

درگذشت زبیده خانم در کارشیاکا

زبیده خانم در ۱۴ ژانویه ۱۹۲۳ درگذشت. او در عمارت لطیفه خانم در منطقه کارشیاکای ازمیر بود.

کمتر از یک ماه در این شهر زندگی کرده بود. روز بعد، ۱۵ ژانویه ۱۹۲۳، به خاک سپرده شد. محل دفن، گورستان مسجد فریق عثمان پاشا (Ferik Osman Paşa) در کارشیاکا بود. این تاریخ بر اساس گفته ساواش گوربوز (Savaş Gürbüz)، مدیر موزه باستان‌شناسی ازمیر (İzmir Arkeoloji Müzesi)، نقل شده است.

آرامگاه زبیده خانم امروز کجاست؟

آرامگاه یادمانی او در منطقه کارشیاکای ازمیر قرار دارد. این آرامگاه در حیاط مسجد فریق عثمان پاشاست. مسجد در خیابان زبیده خانم (Zübeyde Hanım Caddesi) قرار دارد.

خیابان نام او را دارد و شما می‌توانید برای پیدا کردن آرامگاه از همین نام استفاده کنید. اگر در بخش دیگری از ازمیر اقامت دارید، نشانی «خیابان زبیده خانم» در کارشیاکا را بپرسید.

عمارت لطیفه خانم، محل درگذشت او، نیز در کارشیاکاست.

بنای یادبود چگونه ساخته شد؟

تاریخ ساخت این بنا روشن است. در سال ۱۹۳۸، بهجت اوز (Behçet Uz)، شهردار ازمیر، دستور تهیه طرح یک آرامگاه یادمانی برای زبیده خانم را داد.

آتاتورک همان سال طرح را دید. آن را بیش از حد پرزرق‌وبرق و پرهزینه دانست. او خواست به‌جای آن سنگی سنگین قرار دهند. همچنین خواست فضای اطراف به زمین بازی کودکان تبدیل شود.

شهرداری ازمیر در سال ۱۹۴۰ آرامگاه یادمانی را ساخت. در تاریخچه منتشرشده از سوی شهرداری کارشیاکا، مشخصات صخره به‌کاررفته در بنا آمده است. طبق این روایت، صخره را از کوه کوچوک یامانلار (Küçük Yamanlar) آورده‌اند. ارتفاع آن چهار متر و وزنش ده تن است.

نخستین سنگ قبر زبیده خانم

این آرامگاه فصل دیگری هم دارد. نخستین سنگ قبر زبیده خانم متعلق به سال ۱۹۲۳ است و نوشته‌هایی به خط قدیم عثمانی دارد. در سال ۱۹۵۵ آن را به موزه باستان‌شناسی ازمیر منتقل کردند.

در ژانویه ۲۰۲۶، این سنگ در موزه آتاتورک ازمیر (İzmir Atatürk Müzesi) در معرض بازدید عموم قرار گرفت. این زمان با صدوسومین سالگرد درگذشت او هم‌زمان بود. اگر می‌خواهید سنگ اصلی را ببینید، باید به این موزه بروید.

خط زمانی

۱۸۵۷: زبیده خانم در لانگازا، نزدیک سالونیک، به دنیا می‌آید.
۱۸۸۱: پسرش مصطفی در سالونیک به دنیا می‌آید.
۱۹۰۵: به استانبول می‌آید و مصطفی کمال را برای رفتن به نخستین محل خدمتش در دمشق بدرقه می‌کند.
۱۶ مه ۱۹۱۹: هنگام عزیمت مصطفی کمال به سامسون، در استانبول با او خداحافظی می‌کند.
۱۹۲۲: به آنکارا می‌رود.
۱۸ دسامبر ۱۹۲۲: او را به ازمیر می‌آورند و در عمارت لطیفه خانم در کارشیاکا ساکن می‌شود.
۱۴ ژانویه ۱۹۲۳: در عمارت لطیفه خانم درگذشت.
۱۵ ژانویه ۱۹۲۳: در گورستان مسجد فریق عثمان پاشا به خاک سپرده می‌شود.
۱۹۳۸: بهجت اوز دستور تهیه طرح یک آرامگاه یادمانی را می‌دهد.
۱۹۴۰: شهرداری ازمیر آرامگاه یادمانی را می‌سازد.
۱۹۵۵: نخستین سنگ قبر به موزه باستان‌شناسی ازمیر منتقل می‌شود.
ژانویه ۲۰۲۶: نخستین سنگ قبر در موزه آتاتورک ازمیر به نمایش عمومی درمی‌آید.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

یک صندلی حصیری در ایستگاه. زبیده خانم با قطار به کارشیاکا رسید. او را روی صندلی حصیری نشاندند و تا عمارت خانواده اوشاکی‌زاده در نزدیکی ایستگاه حمل کردند.

آستانه‌هایی که برداشته شدند. آستانه‌های درهای عمارت لطیفه خانم را برداشتند. این کار به زبیده خانم امکان می‌داد با ویلچر در عمارت رفت‌وآمد کند. اگر شما هم تا به حال کالسکه یا ویلچری را از روی آستانه در عبور داده باشید، می‌دانید چرا این تغییر کوچک اهمیت داشت.

آتاتورک زمین بازی می‌خواست. او طرح آرامگاه در سال ۱۹۳۸ را بیش از حد تجملی و گران دانست. خواست سنگی سنگین قرار دهند و اطرافش زمین بازی کودکان باشد. صخره ساده و عظیمی که امروز می‌بینید، با این خواسته همخوانی دارد.

صخره‌ای با مشخصات عددی. تاریخچه شهرداری کارشیاکا، اندازه و وزن صخره این بنا را ثبت کرده است. آن را از کوه کوچوک یامانلار آورده‌اند. چهار متر ارتفاع و ده تن وزن دارد.

لقب «زبیده ملا». او در کودکی خواندن و نوشتن آموخت. مردم او را «زبیده ملا» صدا می‌زدند؛ لقبی برای زنان دانا و باسواد. کمتر بازدیدکننده‌ای این موضوع را می‌داند.

پرسش‌های متداول

آرامگاه زبیده خانم کجاست؟

آرامگاه یادمانی او در حیاط مسجد فریق عثمان پاشا در کارشیاکای ازمیر قرار دارد. مسجد در خیابان زبیده خانم است.

زبیده خانم چه زمانی درگذشت؟

او در ۱۴ ژانویه ۱۹۲۳ در عمارت لطیفه خانم در کارشیاکا درگذشت. روز بعد، در ۱۵ ژانویه ۱۹۲۳، به خاک سپرده شد.

چرا زبیده خانم را به ازمیر بردند؟

او مشکلات جسمی داشت. در سال ۱۹۲۲ به آنکارا رفت، اما آب‌وهوای آنجا با وضعیت سلامتی‌اش سازگار نبود. به همین دلیل او را به ازمیر فرستادند. در ۱۸ دسامبر ۱۹۲۲ به این شهر رسید.

نخستین سنگ قبر زبیده خانم را کجا می‌توان دید؟

نخستین سنگ قبر اصلی او، با نوشته‌هایی به خط قدیم عثمانی، در ژانویه ۲۰۲۶ در موزه آتاتورک ازمیر به نمایش درآمد. این سنگ در سال ۱۹۵۵ به موزه باستان‌شناسی ازمیر منتقل شده بود.

زبیده خانم چند فرزند داشت؟

او از همسر اولش، علی‌رضا افندی، شش فرزند داشت: فاطمه، احمد، عمر، مصطفی، مقبوله و ناجیه. چهار فرزندش در کودکی از دنیا رفتند. فقط مصطفی و مقبوله به بزرگسالی رسیدند.