دره ایهلارا در کجای کاپادوکیه قرار دارد؟
دره ایهلارا (Ihlara Vadisi) در جنوب غربی کاپادوکیه (Kapadokya)، در شهرستان گوزلیورت (Güzelyurt) استان آکسارای (Aksaray) قرار دارد. این دره خارج از استان نوشهیر (Nevşehir) است. وزارت فرهنگ و گردشگری، فاصله دره را از مرکز آکسارای 40 کیلومتر اعلام کرده است. وقتی شما جای کلیساها و مسیرهای پیادهروی را روی نقشه پیدا می‌کنید، این تفاوت اهمیت دارد.
طول تنگه حدود 14 کیلومتر است. عمق آن در بعضی نقاط به 120 متر میرسد. دره از ایهلارا (Ihlara) آغاز میشود و با گذر از بلیسیرما (Belisırma) و یاپراخ‌حصار (Yaprakhisar)، به سلیمه (Selime) میرسد. این نام‌ها به شما کمک میکنند موقعیت بخش‌های مختلف دره را بشناسید؛ کلیساها در قسمت‌های گوناگون دیواره‌های صخره‌ای آن جای گرفته‌اند.
شکل‌گیری این چشم‌انداز با فعالیت‌های آتشفشانی مرتبط با کوه حسن (Hasan Dağı) آغاز شد. سپس رود ملندیز (Melendiz) زمین آتشفشانی را فرسایش داد و تنگه را شکل داد. پریسترما یکی از نام‌های تاریخی دره است. تاریخ طبیعی اینجا، معماری آن را هم توضیح می‌دهد: توف آتشفشانی آن‌قدر نرم بود که بتوان در آن خانه، کلیسا و نمازخانه تراشید.
پیادهروی در دره ایهلارا؛ مسیرها و نقطه شروع
راهنمای پیادهروی وزارتخانه، مسیرهای 4، 7 و 14 کیلومتری را معرفی میکند. این مسیرها در امتداد رود ملندیز پیش می‌روند و به فضاهای دست‌کند و کلیساها می‌رسند. شما میتوانید با توجه به این مسافت‌ها، پیادهروی خود را برای دیدن تنگه و بناهای مذهبی باقی‌مانده برنامه‌ریزی کنید. بازدید از یک کلیسا، به پیادهروی کنار رود بُعد تاریخی می‌دهد.
پلکان اصلی که به کف دره پایین می‌رود، 382 پله دارد. هنگام انتخاب نقطه شروع، این پایین‌رفتن را هم در نظر بگیرید. پلکان و مسیرهای کنار رود، دو بخش متفاوت بازدید هستند: ابتدا به کف تنگه می‌رسید و بعد ملندیز را در میان صخره‌های تراشیده‌شده دنبال می‌کنید.
دره در تمام طول خود از ایهلارا به‌سوی سلیمه امتداد دارد و از بلیسیرما و یاپراخ‌حصار می‌گذرد. روی نقشه دره ایهلارا، این ترتیب را پیش چشم داشته باشید. این توالی، جغرافیای کلی دره را به توضیحات مربوط به کلیساها پیوند می‌دهد. برای نمونه، کلیسای آلا (Ala Kilise) در شمال بلیسیرما، در شیب شرقی دره تراشیده شده است.
رودخانه هم در شکل مسیر پیادهروی نقش دارد. ملندیز در طول دره نزدیک به سی پیچ‌وخم دارد. این پیچ‌های پیاپی نشان می‌دهند که چرا باید این تنگه حدوداً 14 کیلومتری را گذرگاهی پرپیچ‌وخم از آب، دیواره‌های سنگی و فضاهای دست‌کند دانست.
کلیساهای دره ایهلارا؛ شکل‌گیری خلوتگاه‌های مذهبی
به‌گفته اداره فرهنگ و گردشگری استان آکسارای، راهبان و کشیشان از قرن چهارم میلادی، ایهلارا را برای خلوت‌گزینی به کار گرفتند. خانه‌ها، کلیساها و نمازخانه‌های دست‌کند نشان می‌دهند که فعالیت مذهبی در دل خود تنگه جریان داشته است. اینجا، همان ماده‌ای که چشم‌انداز را ساخته بود، مصالح بناها هم شد.
در تاریخ‌گذاری کلی وزارت محیط‌زیست، بیشتر بناهای تاریخی دره به قرن‌های نهم تا دوازدهم میلادی نسبت داده شده‌اند. درگاه فرهنگ از شناسایی 105 کلیسا در محوطه باستان‌شناسی ایهلارا خبر می‌دهد. این شمار، مجموعه مذهبی ثبت‌شده دره را توصیف میکند. بااین‌حال، هر بنا را باید با توجه به نقشه، نقاشی‌ها و کتیبه‌های خودش شناخت.
نقاشی‌ها نیز از نظر جغرافیایی الگوی مشخصی دارند. درگاه فرهنگ، نقاشی‌های اگری‌تاش (Eğritaş)، آغاچآلتی (Ağaçaltı)، کوکار (Kokar)، پورنلی‌سکی (Pürenliseki) و ییلانلی (Yılanlı) در نزدیکی ایهلارا را در گروه کاپادوکیه‌ای قرار می‌دهد. نقاشی‌های اطراف بلیسیرما در گروه بیزانسی جای می‌گیرند. این دسته‌بندی‌ها نقطه شروعی برای مقایسه کلیساهای طول دره هستند.
داخل کلیساهای صخره‌ای به چه چیزهایی توجه کنید؟
آغاچآلتی نقشه‌ای به شکل صلیب آزاد دارد. گنبدی بر یک ساقه بلند، فضای مرکزی آن را می‌پوشاند. به بالا نگاه کنید: در گنبد، صحنه عروج مسیح دیده میشود. در بخش دیگری، دانیال در چاه شیران موضوع قابل‌شناسایی دیگری است. شکل بنا و صحنههای نقاشی‌شده، جزئیات جداگانه‌ای در اختیار شما می‌گذارند تا بررسی کنید.
کلیسای آلا نمونه متفاوتی برای مقایسه معماری است. این کلیسا در شمال بلیسیرما، در سمت شرقی دره قرار دارد و سه گنبد آن را می‌پوشانند. این آرایش را با گنبد مرکزی آغاچآلتی مقایسه کنید. هر دو در سنگ تراشیده شده‌اند، اما شکل فضاهای داخلی‌شان با یکدیگر تفاوت دارد.
باهاتین سامانلیغی (Bahattin Samanlığı) کلیسایی تک‌ناوی با نقشه مستطیلی کشیده است. نقاشی‌های فرسکوی آن به قرن‌های دهم و یازدهم میلادی تعلق دارند. حدود 50 متر شمال آن، کلیسای دیرکلی (Direkli Kilise) قرار دارد. دیرکلی نقشه‌ای صلیبی با شش تکیه‌گاه و یک گنبد مرکزی دارد. این بنا نمونه روشن دیگری از تفاوت در سازمان‌دهی فضای داخلی است.
در اگری‌تاش، کتیبه‌ای بر دیوار شرقی می‌گوید که کلیسا به مریم تقدیم شده است. این شاهدی بسیار مستقیم است. کتیبه درون بنا مشخص میکند کلیسا به چه کسی تقدیم شده؛ شاهدی در کنار شواهد معماری و نقاشی که در دیگر بخش‌های دره دیده می‌شوند.
کلیسای ییلانلی؛ نقاشی‌ها و اختلاف بر سر تاریخ‌گذاری
ییلانلی نقشه‌ای به شکل صلیب یونانی آزاد دارد. در شمال نارتکس، یا فضای ورودی آن، نمازخانه‌ای تدفینی با نقشه مستطیلیِ عرضی قرار گرفته است. این جزئیات، کلیسای اصلی را به فضای تدفینی مجاور پیوند می‌دهند. در کنار نقاشیهایی که در توصیف این کلیسا مطرح می‌شوند، نقشه بنا هم شایسته توجه است.
صحنه داوری نهایی بر طاق نارتکس و دیوار غربی دیده میشود. گنبدِ محراب نیم‌دایره، صحنه عروج مسیح را در خود دارد. نقاشی دیگری روی دیوار غربی، حمله مارها به چهار زن را در صحنه‌ای از مجازات نشان می‌دهد. این موضوع‌ها، ییلانلی را به محل مناسبی برای مقایسه تصویرهای داوری، مجازات و عروج تبدیل میکنند.
تاریخ‌گذاری ییلانلی همچنان محل اختلاف پژوهشگران است. پژوهشگران تیری، نیمه دوم تا پایان قرن نهم میلادی را پیشنهاد کرده‌اند. رستله، نیمه دوم قرن یازدهم میلادی را پیشنهاد داده است. این دو دیدگاه باید جدا از هم بیان شوند؛ از آن‌ها نمی‌توان یک تاریخ مورد توافق برای ساخت بنا یا اجرای نقاشی‌ها به دست آورد.
خط زمانی
- قرن چهارم میلادی: به‌گفته اداره فرهنگ و گردشگری استان آکسارای، راهبان و کشیشان استفاده از دره را برای خلوت‌گزینی آغاز کردند.
- قرن‌های نهم تا دوازدهم میلادی: وزارت محیط‌زیست، بیشتر بناهای تاریخی دره را به‌طور کلی متعلق به این دوره می‌داند.
- قرن‌های دهم و یازدهم میلادی: فرسکوهای باهاتین سامانلیغی به این قرن‌ها تعلق دارند.
- قرن سیزدهم میلادی: کتیبه‌ای در کیرک‌دام‌آلتی (Kırkdamaltı)، هم از سلطان سلجوقی مسعود دوم (II. Mesud) و هم از امپراتور روم شرقی (بیزانس) آندرونیکوس دوم (II. Andronikos) نام می‌برد.
- 8 سپتامبر 1998: با مصوبه 927، کلیساهای آغاچآلتی، اگری‌تاش، باهاتین سامانلیغی، آلا، کیرک‌دام‌آلتی، دیرکلی، کوکار، ییلانلی، سومبولو (Sümbüllü) و پورنلی‌سکی ثبت شدند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
نام باهاتین سامانلیغی از فردی گرفته شده که از این بنا به‌عنوان انبار کاه استفاده می‌کرد. این، ملموس‌ترین پیوند دره با زندگی روزمره است: فضایی با فرسکوهای قرن‌های دهم و یازدهم میلادی، نام خود را هم از نگهداری محصولات کشاورزی گرفته است. کاربرد متأخر بنا همچنان در نامی که کلیسا با آن شناخته میشود، باقی مانده است.
کیرک‌دام‌آلتی در بلیسیرما، جزئیاتی از نوع دیگر را حفظ کرده است. کتیبه قرن سیزدهمی آن، هم از مسعود دوم و هم از آندرونیکوس دوم نام می‌برد. بنابراین نام یک سلطان سلجوقی و یک امپراتور بیزانسی در یک کتیبه آمده است. متن کتیبه، پیوند تاریخی مشخصی را نشان می‌دهد که عنوان کلی «کلیسای صخره‌ای» به‌تنهایی نمی‌تواند بیان کند.
کف پناه‌گرفته تنگه، امکان کشت پسته را هم فراهم میکند. خرداقلیم آن با استپ پیرامون تفاوت دارد. این نکته، در کنار نزدیک به سی پیچ‌وخم رود ملندیز، توجه را به کف دره جلب میکند: محیطی با شرایط ویژه خودش که کلیساها نیز در آن جای گرفته‌اند.
آب‌وهوای دره ایهلارا و فضای پناه‌گرفته تنگه
خرداقلیم ایهلارا روشن‌ترین پیوند میان چشم‌انداز آن و شرایط محلی کشت است. کف محفوظ دره، خرداقلیمی متفاوت با استپ اطراف دارد و امکان رشد پسته را فراهم میکند. وقتی شما تنگه را در ذهن مجسم می‌کنید، این تفاوت را هم در کنار عمق، رودخانه و دیواره‌های آتشفشانی آن در نظر بگیرید.
همین چشم‌انداز، مسیرهای پیادهروی و بناهای تاریخی را در خود جای داده است. ملندیز تنگه را شکل داد و انسان‌ها در توف، فضاهایی تراشیدند. اگر این ویژگی‌ها را در کنار هم بخوانید، پیادهروی معنای منسجمی پیدا میکند: آب، شکل دره را توضیح می‌دهد و سنگِ قابل‌تراش، معماری دست‌کند آن را.
پرسش‌های متداول
دره ایهلارا در کجای کاپادوکیه قرار دارد؟
این دره در جنوب غربی کاپادوکیه، در شهرستان گوزلیورت استان آکسارای قرار دارد. وزارت فرهنگ و گردشگری، فاصله آن را از مرکز آکسارای 40 کیلومتر اعلام کرده است. دره از ایهلارا آغاز میشود و با گذر از بلیسیرما و یاپراخ‌حصار، به سلیمه میرسد.
مسیر پیادهروی دره ایهلارا چند کیلومتر است؟
وزارتخانه مسیرهای پیادهروی 4، 7 و 14 کیلومتری را در امتداد رود ملندیز معرفی میکند. طول خود تنگه حدود 14 کیلومتر است. این مسیرها، چشم‌انداز کنار رود را به فضاهای دست‌کند و کلیساها پیوند می‌دهند.
برای رسیدن به کف دره چند پله باید پایین رفت؟
پلکان اصلی 382 پله دارد. این پلکان به کف دره میرسد؛ جایی که رود ملندیز، محور جغرافیایی مسیرهای پیادهروی است.
کدام صحنههای کتاب مقدس در کلیساها دیده می‌شوند؟
در آغاچآلتی، صحنههای عروج مسیح و دانیال در چاه شیران وجود دارد. ییلانلی نیز داوری نهایی و عروج را در خود دارد، همراه با صحنه مجازاتی که حمله مارها به چهار زن را نشان می‌دهد. آشنایی با این موضوع‌ها به شما کمک میکند هنگام پیادهروی با محوریت کلیساها، تصویرهای مشخصی را تشخیص دهید.
منابع
- ویکی‌پدیا — دره ایهلارا en.wikipedia.org
- اداره فرهنگ و گردشگری استان آکسارای — دره ایهلارا aksaray.ktb.gov.tr
- درگاه فرهنگ — دره ایهلارا kulturportali.gov.tr
- وزارت فرهنگ و گردشگری — محوطه باستان‌شناسی دره ایهلارا muze.gov.tr
- وزارت محیط‌زیست، شهرسازی و تغییر اقلیم — منطقه ویژه حفاظت محیط‌زیست ایهلارا ockb.csb.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان آکسارای — کلیساها aksaray.ktb.gov.tr
- درگاه فرهنگ — کلیسای ییلانلی kulturportali.gov.tr
- دسترسی آزاد دانشگاه استانبول — پایان‌نامه مقایسه تاریخ‌گذاری‌های کلیسای ییلانلی nek.istanbul.edu.tr
- وزارت محیط‌زیست — گزارش نهایی تنوع زیستی منطقه ویژه حفاظت محیط‌زیست ایهلارا webdosya.csb.gov.tr
- هیئت منطقه‌ای حفاظت از اموال فرهنگی قونیه — پیوست مصوبه 20 ژوئن 2012 korumakurullari.ktb.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان آکسارای — پیمایش در دره ایهلارا aksaray.ktb.gov.tr
FAQ
دره ایهلارا در کجای کاپادوکیه قرار دارد؟
دره ایهلارا در جنوب غربی کاپادوکیه، در شهرستان گوزلیورت استان آکسارای قرار دارد. اداره فرهنگ و گردشگری استان، فاصله آن را از مرکز آکسارای 40 کیلومتر اعلام کرده است.
مسیر پیادهروی دره ایهلارا چند کیلومتر است؟
راهنمای پیادهروی وزارتخانه، مسیرهای 4، 7 و 14 کیلومتری را در امتداد رود ملندیز معرفی میکند. طول خود دره حدود 14 کیلومتر است.
برای ورود به دره ایهلارا چند پله باید پایین رفت؟
پلکان اصلی که به کف دره میرسد، 382 پله دارد.
در کلیساهای ایهلارا چه نقاشیهایی میتوانید ببینید؟
در آغاچآلتی، صحنههای عروج مسیح و دانیال در چاه شیران دیده میشود. ییلانلی نیز صحنههای داوری نهایی، عروج و مجازاتی را در خود دارد که در آن مارها به چهار زن حمله میکنند.
Image: Ihlara Valley, Turkey.jpg — Andrada Boldis, CC BY-SA 4.0
