ایاصوفیه کوچک استانبول؛ کلیسایی برای تمرین ایاصوفیه؟

ایاصوفیه کوچک؛ روایت تمرین ساخت و محدودیت‌های آن

ایاصوفیه کوچک (Küçük Ayasofya) در آغاز کلیسای قدیسان سرگیوس و باخوس بود. امپراتور ژوستینین یکم و همسرش تئودورا در قرن ششم فرمان ساخت آن را دادند. این کلیسای امپراتوری روم شرقی (بیزانس) سابق، امروز مسجد ایاصوفیه کوچک (Küçük Ayasofya Camii) در استانبول است. نام آشنای آن، مقایسه با ایاصوفیه (Ayasofya) را پیش می‌کشد. بااین‌حال، ادعای اینکه ساخت این بنا تمرینی برای آن کلیسای بزرگ بوده، به بررسی دقیق نیاز دارد.

بازه‌ای که به‌طور سنتی برای ساخت بنا ذکر می‌شود، 527–536 است. تاریخ آغاز ساخت همچنان محل اختلاف است. بر اساس یک برداشت، عملیات ساخت تا سال 527 آغاز شده بود. برداشت دیگری ساخت را به سال‌های 532–536 نسبت می‌دهد. جاناتان باردیل در مقاله‌ای در سال 2017 استدلال می‌کند که کار احتمالاً پس از 532 آغاز شده است. این گاه‌شماری‌های متفاوت اهمیت دارند، زیرا روایت تمرین ساخت تا حدی به تاریخ‌گذاری بنا وابسته است.

این ادعا، معماران ایاصوفیه، ایسیدوروسِ میلتوسی و آنتمیوسِ ترالسی، را به یک آزمایش معماری در این محل پیوند می‌دهد. اما تفسیر این کلیسا به‌عنوان ایاصوفیه‌ای در مقیاس کوچک، تا حد زیادی کنار گذاشته شده است. باردیل نیز با تلقی آن به‌عنوان پیش‌نمونه مخالفت می‌کند. اگر شما با انتظار دیدن یک نسخه تمرینیِ مستند به اینجا بیایید، شواهد شما را به برداشتی محتاطانه‌تر می‌رسانند.

ایاصوفیه کوچک در کجای استانبول است؟

ایاصوفیه کوچک در محله ایاصوفیه کوچکِ منطقه فاتح (Fatih) قرار دارد. نشانی آن خیابان کوچوک‌ایاصوفیه جامعی (Küçükayasofya Camii Sokağı)، نزدیک راه‌آهن است. این راه‌آهن بخشی از تاریخ متأخر بناست. طبق کاتالوگ سال 2004 صندوق جهانی بناهای تاریخی، خط اصلی راه‌آهن در سال 1870 میان مسجد و دیوار دریایی کشیده شد.

کلیسا در اصل میان کاخ هورمیزداس و کلیسای قدیسان پطرس و پولس قرار داشت. ژوستینین پیش از رسیدن به مقام امپراتوری در آن کاخ زندگی کرده بود. بنابراین، سفارش ساخت کلیسا با محل اقامت پیشین او ارتباط داشت. تاریخ این مکان با پیوندی مشخص با دربار امپراتوری آغاز می‌شود و فراتر از شباهتی است که نام امروزی آن القا می‌کند.

این بنا همچنین در بخش پارک باستان‌شناسی سلطان‌احمد (Sultanahmet) از مجموعه مناطق تاریخی استانبول قرار دارد. این مناطق تاریخی در سال 1985 وارد فهرست میراث جهانی شدند. جایگاه میراثی ایاصوفیه کوچک، هم کالبد خود بنا و هم محدوده تاریخی پیرامون آن را در بر می‌گیرد.

مقایسه ایاصوفیه کوچک و ایاصوفیه

به گفته سماوی ایجه (Semavi Eyice)، نام ایاصوفیه کوچک در دوره حاکمیت ترک‌ها و به دلیل شباهت نقشه دو بنا پدید آمد. خود این نام، هدف اولیه طراحی را ثابت نمی‌کند. هویت پیشین کلیسا، قدیسان سرگیوس و باخوس بود. نام متأخر آن نشان می‌دهد که این دو بنا چگونه با هم مقایسه شده‌اند.

فضای مرکزی ایاصوفیه کوچک نقشه‌ای هشت‌ضلعی دارد که درون یک چهارضلعی نامنظم جای گرفته است. بالای آن گنبدی با شانزده بخش متناوب قرار دارد. هشت بخش مسطح و هشت بخش مقعر هستند. وقتی شما به بالا نگاه می‌کنید، این تغییر سطوح ویژگی معماری مشخصی برای بررسی به دست می‌دهد. توجه به آن‌ها سودمندتر از این فرض است که همه‌چیز به نسخه‌ای کوچک‌شده از ایاصوفیه تعلق دارد.

حتی تاریخ گنبد نیز محل بحث است. برداشت سنتی، گنبد بخش‌بندی‌شده کنونی را جزئی از بنای اولیه می‌داند. باردیل پیشنهاد می‌کند که این گنبد متعلق به یک مرمت متأخر است. این تفاوت بر درک کلیسا به‌عنوان یک آزمایش معماری اثر می‌گذارد. گنبدی که به مداخله‌ای متأخر نسبت داده می‌شود، نمی‌تواند به‌سادگی شاهدی بی‌چون‌وچرا برای طرح اولیه باشد.

از کلیسای قدیسان سرگیوس و باخوس تا مسجد ایاصوفیه کوچک

افسانه بنیادگذاری بنا از ظاهر شدن قدیسان سرگیوس و باخوس در خواب امپراتور ژوستین یکم می‌گوید. آن‌ها بر بی‌گناهی ژوستینین گواهی می‌دهند. این روایتی افسانه‌ای درباره بنیادگذاری است، نه گزارشی قطعی از علت آغاز ساخت. بانیان امپراتوری که نقششان مستند است، ژوستینین و تئودورا هستند. نام آن‌ها در داخل بنا نیز باقی مانده است.

حسین‌آغا (Hüseyin Ağa)، خواجه ارشد کاخ، در دوره سلطنت بایزید دوم (II. Bayezid) کلیسا را به مسجد تبدیل کرد. سال دقیق این تغییر کاربری در روایت‌ها متفاوت است. شهرداری کلان‌شهر استانبول سال 1497 را ذکر می‌کند. شهرداری فاتح سال 1505 را می‌آورد. ویکی‌پدیای انگلیسی بازه 1506–1513 را ارائه می‌دهد. نکته قطعی، تبدیل کلیسا به مسجد به دست حسین‌آغا در دوره بایزید دوم است.

یک شاهد مستند جداگانه، وقف‌نامه مسجد به تاریخ 1507 است. خلاصه‌ای از آن در دفتر تحریر اوقاف استانبول در سال 1546 باقی مانده است. این سند تاریخ‌دار، تکیه‌گاهی برای تاریخ نهادی مسجد فراهم می‌کند. باید آن را از تاریخ‌های متفاوتی که برای تغییر کاربری فیزیکی بنا ذکر شده‌اند، جدا دانست.

رواق عثمانیِ ضلع غربی بر شش ستون استوار است و پنج دهانه گنبددار دارد. در سال 1740، صدراعظم احمدپاشا (Ahmed Pasha) آب‌نمای وضو و مکتب‌خانه را بازسازی کرد. این افزوده‌ها نشان می‌دهند که کلیسای پیشین چگونه به بخشی از یک مجموعه مسجد، با امکانات شست‌وشو و آموزش، تبدیل شد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

در داخل بنا، کتیبه‌ای یونانی در دوازده سطر نام ژوستینین، تئودورا و سرگیوس را آورده است. نام باخوس در آن نیست. هنگام خواندن نام کامل کلیسا، این حذف جزئیات مشخصی است که باید به خاطر داشت. کتیبه باقی‌مانده و نام «قدیسان سرگیوس و باخوس» دقیقاً به یک مجموعه از افراد اشاره نمی‌کنند.

در طبقه پایین شانزده ستون و در طبقه بالا هجده ستون وجود دارد. روی بعضی از سرستون‌ها، تک‌نگاره‌های ژوستینین و تئودورا باقی مانده است. اگر شما سرستون‌ها را بررسی کنید، این نشانه‌های باقی‌مانده سفارش امپراتوری را پیش چشمتان می‌آورند. حضور بانیان، هم در تزیینات بنا دیده می‌شود و هم در انتساب تاریخی آن.

دو لوح مرمری مشبکِ نرده که در سایبان منبر عثمانی به کار رفته‌اند، متعلق به تزیینات بیزانسی بنا در قرن ششم هستند. استفاده دوباره از آن‌ها، دو دوره را در یک جزء از تجهیزات مسجد به هم پیوند می‌دهد. این لوح‌ها تغییر کاربری را ملموس می‌کنند: مصالح کلیسا به بخشی از جایگاه موعظه مسجد تبدیل شده‌اند.

حمام موقوفه سالانه 42,500 آقچه درآمد داشت. این موضوع تاریخ مسجد را به فعالیتی روزمره پیوند می‌دهد: استحمام، پشتوانه مالی یک نهاد وقفی نیز بود. تاریخ مجموعه، در کنار بانیان امپراتوری و شکل‌های معماری، درآمد و نگهداری را هم در بر می‌گیرد.

مدرسه نیز پیوند دیگری با زندگی روزمره نشان می‌دهد. مکتب حسین‌آغا در سال 1913 دو کلاس و بیست‌وپنج شاگرد داشت. معلم آن، احمد افندی (Ahmet Efendi)، هشتاد قروش حقوق می‌گرفت. این ارقام، تصویری انسانی و ملموس از مجموعه به دست می‌دهند.

آرامگاه حسین‌آغا در گورستان مسجد دو صندوق قبر دارد. وزارت فرهنگ و گردشگری آن‌ها را متعلق به حسین‌آغا و کامل افندی (Kâmil Efendi) می‌داند. این آرامگاه بخش دیگری از مجموعه را برای بررسی پیش روی شما می‌گذارد؛ فراتر از فضای داخلی کلیسای سابق.

خط زمانی

• 527–536: بازه سنتی ساخت کلیسای قدیسان سرگیوس و باخوس. تاریخ آغاز محل اختلاف است.
• پس از 532: زمان احتمالی آغاز ساخت، طبق پیشنهاد جاناتان باردیل.
• اواخر قرن پانزدهم تا اوایل قرن شانزدهم: حسین‌آغا در دوره بایزید دوم کلیسا را به مسجد تبدیل می‌کند. روایت‌ها درباره سال دقیق متفاوت‌اند.
• 1507: تاریخ وقف‌نامه مسجد که خلاصه آن در دفتر تحریر سال 1546 آمده است.
• 1740: صدراعظم احمدپاشا آب‌نمای وضو و مکتب‌خانه را بازسازی می‌کند.
• 1870: طبق تاریخ‌گذاری صندوق جهانی بناهای تاریخی، راه‌آهن از میان مسجد و دیوار دریایی می‌گذرد.
• جنگ‌های بالکان: بنا به افراد آسیب‌دیده از جنگ پناه می‌دهد.
• 1985: مناطق تاریخی استانبول وارد فهرست میراث جهانی می‌شوند. بخش پارک باستان‌شناسی سلطان‌احمد که این بنا در آن قرار دارد نیز جزو این مجموعه است.
• 1999: طبق گزارش صندوق جهانی بناهای تاریخی، زلزله باعث ایجاد ترک‌هایی در گنبد مرکزی می‌شود.

عکس‌ها و نظرات ایاصوفیه کوچک؛ به چه چیزهایی توجه کنید؟

برای عکاسی از مسجد ایاصوفیه کوچک، فضای مرکزی هشت‌ضلعی و گنبد بخش‌بندی‌شده سوژه‌های مشخصی هستند. ستون‌های طبقه پایین و بالا نیز امکان مقایسه دیگری فراهم می‌کنند. در نماهای نزدیک‌تر می‌توان بر تک‌نگاره‌های امپراتوریِ باقی‌مانده تمرکز کرد. رواق غربی، با شش ستون که پنج دهانه گنبددار را نگه می‌دارند، عنصری عثمانی به این مجموعه می‌افزاید.

وقتی شما نظرات بازدیدکنندگان ایاصوفیه کوچک را می‌خوانید، توصیف‌ها را با این ویژگی‌های قابل‌شناسایی بسنجید. اشاره به مرمرهای بیزانسی در منبر عثمانی، به شواهد مادیِ باقی‌مانده مربوط است. ادعای قاطع درباره تمرین ساخت، احتیاط بیشتری می‌طلبد. تفسیر بنا به‌عنوان پیش‌نمونه محل اختلاف است، اما لوح‌های دوباره‌استفاده‌شده و تک‌نگاره‌ها به کالبد تاریخیِ قابل‌مشاهده آن تعلق دارند.

بنا همچنین سابقه آسیب‌دیدگی و استفاده اضطراری دارد. در جریان جنگ‌های بالکان به قربانیان جنگ پناه داد. صندوق جهانی بناهای تاریخی از ترک‌هایی در گنبد مرکزی پس از زلزله 1999 خبر می‌دهد. هنگام بررسی تاریخ طولانی بنا، این رویدادها نیز در کنار ساخت و تغییر کاربری آن جای می‌گیرند.

پرسش‌های متداول

ایاصوفیه کوچک کجاست؟

این بنا در خیابان کوچوک‌ایاصوفیه جامعی، نزدیک راه‌آهن، در محله ایاصوفیه کوچکِ منطقه فاتح استانبول قرار دارد.

آیا ساخت آن تمرینی برای ایاصوفیه بود؟

این تفسیر محل اختلاف است. جاناتان باردیل در مقاله سال 2017 خود استدلال می‌کند که نباید این کلیسا را پیش‌نمونه ایاصوفیه دانست.

در عکس‌ها به چه چیزهایی توجه کنید؟

به فضای مرکزی هشت‌ضلعی، گنبد شانزده‌بخشی، تک‌نگاره‌های امپراتوری و لوح‌های مرمری بیزانسی که در منبر عثمانی دوباره استفاده شده‌اند، توجه کنید.

منابع

1. ویکی‌پدیا — ایاصوفیه کوچک en.wikipedia.org
2. فرهنگ و هنر شهرداری کلان‌شهر استانبول — مسجد ایاصوفیه کوچک kultursanat.istanbul
3. جاناتان باردیل — تاریخ، نام‌گذاری مذهبی و طراحی کلیسای قدیسان سرگیوس و باخوس در قسطنطنیه، چکیده مقاله mendeley.com
4. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — مجموعه ایاصوفیه کوچک islamansiklopedisi.org.tr
5. شهرداری فاتح — فاتح در تاریخ fatih.bel.tr
6. صندوق جهانی بناهای تاریخی — دیده‌بان بناهای تاریخی جهان 2004 wmf.org
7. اداره کل فرهنگ و گردشگری استان استانبول — فهرست میراث جهانی یونسکو و استانبول istanbul.ktb.gov.tr
8. İstanbul.com — راهنمای صوتی مسجد ایاصوفیه کوچک istanbul.com
9. وزارت فرهنگ و گردشگری — آرامگاه حسین‌آغا muze.gov.tr

FAQ

Image: Sergius and Bacchus.jpg — fusion-of-horizons, CC BY 2.0