Platon, MÖ 4. yüzyılda yazdığı iki diyalogda koskoca bir adayı denize gömdü. Üstelik bunu şiddetli depremler ve seller sonrasında, bir gün ve gece içinde yaptı. Aradan yaklaşık 2.400 yıl geçti, ama ada hâlâ haritalarda aranıyor.
Bu yazıda Atlantis’in metinlerde tam olarak nasıl anlatıldığını, arkeolojinin ne bulduğunu ve neyi bulamadığını göreceksiniz. Santorini ve İspanya önerilerini, akademik yorumları ve Platon’un az bilinen ayrıntılarını kaynaklarıyla okuyacaksınız.
Atlantis gerçek mi?
Kısa yanıt şu: Atlantis adıyla doğrulanmış bir yerleşim yok. Oregon Eyalet Üniversitesi’nin Volcano World sayfasına göre arkeologlar Atlantis adlı bir kentin varlığını doğrulayan kanıt bulmamıştır.
Bir de jeolojik boyut var. Wikipedia’nın Atlantis maddesine göre 1960’larda levha tektoniği kabul görünce, yakın geçmişte batmış büyük bir kıta düşüncesi bilimsel dayanağını yitirdi. Yani okuldan aklınızda kalan «okyanusa gömülen kıta» fikri, bugünkü jeoloji bilgisiyle bağdaşmıyor.
Bu, öykünün değersiz olduğu anlamına gelmez. Metin gerçek bir edebi ve felsefi belge. Soru şuna dönüşüyor: Platon neyi anlatmak için bu öyküyü yazdı?
Atlantis’i ilk kim anlattı?
Atlantis anlatısının bilinen en erken kaynağı, Platon’un MÖ 4. yüzyılda kaleme aldığı Timaios ve Kritias diyaloglarıdır. Bundan önceki bir kaynak bilinmiyor.
Timaios’ta öykü, Solon’un Mısır’ın Sais kentindeki rahiplerden dinlediği bir anlatı olarak sunulur. Yani Platon kendi sesiyle değil, kuşaklar boyunca aktarılmış bir hikâye olarak anlatır.
Rahibe göre savaş, Solon’un ziyaretinden 9.000 yıl öncesinde geçer. Atlantis ordularını yenerek istilayı durduran devlet Atina’dır. Sonunda ada, depremler ve sellerin ardından bir gün ve gece içinde denize gömülür.
Kritias ise kentin kökenine iner. Kurucu hanedan, deniz tanrısı Poseidon ile ölümlü Kleito’nun çocuklarına bağlanır. Adanın adı, bu çiftin ilk doğan oğlu ve ilk kralı Atlas’tan gelir.
Antik dünyada da tartışma erkenden başladı. Oxford Classical Dictionary’ye göre Krantor’un anlatıyı doğru kabul ettiğinin aktarılması, gerçeklik tartışmasının yaklaşık MÖ 300’e uzandığını gösterir. Yani «gerçek mi?» sorusunu ilk soranlar sizden yaklaşık 2.300 yıl önce yaşadı.
Atlantis nerede? Platon’un verdiği konum
Timaios, Atlantis’i Herakles Sütunları denen boğazın ötesindeki Atlantik bölgesine yerleştirir. Herakles Sütunları genellikle bugünkü Cebelitarık Boğazı’yla özdeşleştirilir. Telefonunuzdaki haritada Cebelitarık’ı açtığınızda, Platon’un tarif ettiği kapının yaklaşık yerini görürsünüz.
Büyüklük için de bir ölçü verilir. Timaios’ta Atlantis’in büyüklüğü Libya ile Asya’nın toplamından fazla olarak betimlenir. Burada «Libya» ve «Asya» antik coğrafyanın adlandırmalarıdır; bugünkü ülke sınırlarıyla karıştırmamak gerekir.
Kritias’taki kent planı ise çok net. Merkezdeki tepeyi üç su halkası ile iki kara halkası çevreler.
Atlantis nerede olabilir? Öne sürülen konumlar
İnsanların en çok sorduğu soru bu. Ciddi yayınlarda iki öneri öne çıkıyor. İkisi de kesin kanıta dayanmıyor, ama ikisi de tartışmaya değer.
Santorini önerisi
Bazı araştırmacılar, Santorini’deki Geç Tunç Çağı volkan patlamasının Atlantis anlatısına esin verdiğini önermiştir. Oxford Classical Dictionary ise tarih, büyüklük ve konum uyuşmazlıklarını bu eşleştirmenin ciddi engelleri olarak belirtir.
Tarih sorununu somut bir sayıyla görmek mümkün. Sturt Manning’in 2022 tarihli radyokarbon ve Bayesçi modelleme çalışması, Thera patlaması için yüzde 95,4 olasılıkla yaklaşık MÖ 1609–1560 aralığını hesaplamıştır. Platon’un anlatısı ise Solon’dan 9.000 yıl öncesini işaret eder.
Bir de Girit bağlantısı var. Spyridon Marinatos 1939’da patlama ile Minos Girit’indeki yıkımlar arasında bağlantı önermişti. Manning, Girit’teki saray yıkımlarının patlamadan en az yaklaşık bir yüzyıl sonraya tarihlenmesini bu doğrudan bağlantıya karşı kanıt olarak gösterir.
Doñana önerisi
Rainer W. Kühne, 2004 tarihli makalesinde Atlantis anlatısının İber Yarımadası’nın güneybatısındaki Tunç Çağı sonu olaylarına dayanabileceğini önerdi. Dayanaklarından biri uydu görüntüsündeki 230 × 140 metrelik dikdörtgen bir biçimdir. Makale bunun Poseidon tapınağı olabileceğini yalnızca bir olasılık olarak sunar.
Burada dikkat edilecek nokta, «olabilir» ile «bulundu» arasındaki farktır. Bir uydu görüntüsündeki biçim, kazıyla doğrulanmadıkça kanıt sayılmaz.
Santorini’de gerçekte ne bulundu?
Atlantis çıkmadı, ama gerçek bir tarih öncesi kent çıktı. Santorini’nin güneybatısındaki Akrotiri’de sistematik kazıları 1967’de Spyridon Marinatos başlattı.
Yunanistan Kültür Bakanlığı’na bağlı Kiklad Eski Eserler Müdürlüğü’ne göre volkanik malzeme altında korunan kalıntılar arasında çok katlı yapılar, duvar resimleri, taş döşeli yollar ve kanalizasyon sistemi var. Bugün evinizde olağan saydığınız bir altyapı, bu kentte çok eskiden mevcuttu.
Bu bulgu önemli bir ayrımı gösterir. Akrotiri, volkanik bir felaketin gerçekten bir yerleşimi gömebildiğini kanıtlar. Ama Akrotiri’nin adı Atlantis değildir ve Platon’un tarif ettiği ölçekle örtüşmez.
Felsefi kurgu mu?
Akademik yorumlar arasında Atlantis’i felsefi bir kurgu olarak okuyan yaklaşım güçlü bir yer tutar. Kathryn A. Morgan’ın 1998 tarihli araştırması, anlatıyı Devlet diyaloğundaki ideal yönetim modelini olaylar içinde gösteren bir kurgu olarak değerlendirir.
Morgan’a göre anlatı, MÖ 4. yüzyıl Atina’sının siyasal ve tarih yazımsal tartışmaları içinde kurulmuştur. Bu yüzden Platon’un Atlantis’ini tarihsel bir yer sayan konum önerilerine karşı bir görüş oluşturur.
Bu okumada Atina, ideal devletin temsilcisidir ve Atlantis’in ordularını yener. Bir ders kitabındaki örnek olay gibi düşünebilirsiniz: Amaç bir yer göstermek değil, bir fikri sınamaktır.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık MÖ 1609–1560 Manning’in modellemesinde Thera patlaması için hesaplanan yüzde 95,4 olasılıklı aralık
- MÖ 4. yüzyıl Platon, Atlantis anlatısını Timaios ve Kritias’ta yazdı
- Yaklaşık MÖ 300 Krantor’un anlatıyı doğru kabul ettiği aktarılır; antik tartışma dönemi
- 1939 Marinatos, Thera patlaması ile Girit’teki yıkımlar arasında bağlantı önerdi
- 1967 Marinatos, Akrotiri’de sistematik kazıları başlattı
- 1998 Morgan’ın Atlantis’i Platon’un siyasal düşüncesi bağlamında inceleyen araştırması yayımlandı
- 2004 Kühne, İspanya’nın güneybatısını konu alan konum önerisini yayımladı
- 2022 Manning, Thera patlamasının tarihini daraltan çalışmasını yayımladı
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Popüler anlatılarda genelde sadece batış öyküsü yer alır. Oysa Kritias’ta çok daha fazlası var:
- Poseidon ile Kleito’nun beş çift ikiz erkek çocuğu vardır ve ada on yönetim bölgesine ayrılmıştır.
- Atlantis’te çok sayıda fil yaşadığı belirtilir.
- Poseidon tapınağının duvarları, sütunları ve zemini orikhalkos adlı metalle kaplı olarak tasvir edilir.
- Kritias’ın günümüze ulaşan metni, Zeus’un tanrıları toplamasının ardından konuşmasına başlayacağı noktada kesilir.
Son madde önemlidir. Platon’un öyküyü nasıl bitirmek istediğini bilmiyoruz. Metin yarım kaldığı için, tartışmanın bir kısmı eksik bir belgeye dayanır.
Sık sorulan sorular
Atlantis’i ilk kim yazdı?
Bilinen en erken kaynak, Platon’un MÖ 4. yüzyılda yazdığı Timaios ve Kritias diyaloglarıdır. Timaios’ta öykü, Solon’un Mısır’ın Sais kentindeki rahiplerden dinlediği bir anlatı olarak sunulur.
Arkeologlar Atlantis’i buldu mu?
Hayır. Oregon Eyalet Üniversitesi’nin Volcano World sayfasına göre arkeologlar Atlantis adlı bir kentin varlığını doğrulayan kanıt bulmamıştır.
Atlantis Santorini olabilir mi?
Santorini patlaması gerçek bir olaydır ve bazı araştırmacılar onu Atlantis’e esin kaynağı saymıştır. Oxford Classical Dictionary ise tarih, büyüklük ve konum uyuşmazlıklarını bu eşleştirmenin ciddi engelleri olarak belirtir.
Atlantis adı nereden geliyor?
Kritias’a göre ad, Poseidon ile ölümlü Kleito’nun ilk doğan oğlu ve adanın ilk kralı Atlas’tan gelir.
Kaynaklar
- Oxford Classical Dictionary — Atlantis academic.oup.com
- Oregon State University — Was Atlantis destroyed by a volcano? volcano.oregonstate.edu
- Platon — Timaios, MIT Internet Classics Archive classics.mit.edu
- Platon — Kritias, MIT Internet Classics Archive classics.mit.edu
- Wikipedia — Atlantis en.wikipedia.org
- Kathryn A. Morgan — Designer History: Plato’s Atlantis Story and Fourth-Century Ideology cambridge.org
- Yunanistan Kültür Bakanlığı, Kiklad Eski Eserler Müdürlüğü — Akrotiri cyclades.culture.gov.gr
- PLOS ONE / PubMed — Second Intermediate Period date for the Thera eruption pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Cornell University — Statistical analysis aims to solve Greek volcano mystery archaeology.cornell.edu
- Rainer W. Kühne — A location for Atlantis? cambridge.org
Görsel: Atlantis Kircher Mundus subterraneus 1678.jpg — Athanasius Kircher, Public domain
