آتش یونانی چه بود؟ سلاح مخفی امپراتوری بیزانس

Q: آتش یونانی از چه موادی ساخته میشد؟

هیچکس با قطعیت نمیداند، چون فرمول دقیق آن باقی نمانده است. نظریهای که بیشترین پشتیبانی را دارد، نفت خام یا تصفیهشده را مادهٔ اصلی میداند؛ احتمالاً با افزودن رزینهای گیاهی آن را غلیظ میکردند.

Q: چه کسی آتش یونانی را اختراع کرد؟

تئوفانس، وقایعنگاری که در اوایل قرن نهم مینوشت، اختراع آن را به کالینیکوس، پناهندهای از هلیوپولیس در سوریه، نسبت میدهد. اما چون تئوفانس برای سالهای 671–672 هم از کشتیهای بیزانسی مجهز به سیفون نام میبرد، شاید کالینیکوس سلاحی موجود را بهبود داده باشد، نه اینکه آن را اختراع کرده باشد.

Q: آیا آتش یونانی همان ناپالم است؟

خیر. دلیل این مقایسه آن است که هر دو سلاحی آتشزا، چسبنده و بر پایهٔ نفت توصیف شدهاند. هیچکس نمیداند فرمول شیمیایی آنها یکسان بوده است یا نه.

Q: چرا به آن آتش یونانی میگویند؟

این نام از شیوهای آمده که صلیبیون قرون وسطی برای نامیدن سلاحهای آتشزای بیزانس به کار میبردند. خود بیزانسیها نامهایی مثل hygron pyr، به معنی آتش مایع، و pyr thalassion، به معنی آتش دریایی، داشتند.

Q: آتش یونانی کجا استفاده میشد؟

بیشتر در دریا و برای دفاع از قسطنطنیه، از جمله در محاصرههای اعراب در سالهای 674–678 و 717–718. آنا کومننه همچنین از سلاحهای آتشزا در نبردی با ناوگان پیزا و هنگام دفاع از دیراخیوم در سال 1108 یاد میکند.

آتش یونانی چیست؟ تعریفی کوتاه

آتش یونانی سلاحی بود که آتش مایع پرتاب می‌کرد. امپراتوری روم شرقی (بیزانس) از قرن هفتم به بعد، بیش از هر چیز برای سوزاندن کشتی‌های دشمن، از آن استفاده می‌کرد.

این سلاح بمب یا یک تیر شعله‌ور نبود. مایعی در حال سوختن بود که خدمه آن را از لوله بیرون می‌راندند و به سمت هدف می‌گرفتند. اگر شما شلنگ باغبانی را با یک نازل تصور کنید، سازوکار کلی پرتاب آن را در ذهن دارید. البته آن مایع چیزی بسیار هولناک‌تر از آب بود.

این سلاح پیوند نزدیکی با قسطنطنیه (Konstantinopolis) دارد؛ شهری که شما امروز آن را استانبول می‌شناسید. اگر امروز کنار باروهای دریایی قدیمی آن قدم بزنید، در جایی ایستاده‌اید که این سلاح به بقای یک امپراتوری کمک کرد.

چرا به آن «آتش یونانی» می‌گویند؟ داستان نام سلاح

این نام هم داستان خودش را دارد. اصطلاح «آتش یونانی» که امروز به کار می‌بریم، از شیوه‌ای آمده که صلیبیون قرون وسطی برای نامیدن سلاح‌های آتش‌زای بیزانس استفاده می‌کردند.

بیزانسی‌ها واژه‌های دیگری داشتند. در نوشته‌های آن‌ها، این سلاح با نام‌های hygron pyr، یعنی «آتش مایع»، و pyr thalassion، یعنی «آتش دریایی»، آمده است.

در ترکی هم چند نام برای آن وجود دارد: Rum ateşi، Bizans ateşi، Yunan ateşi و sıvı ateş. نام ترکی Grejuva ateşi هم در منابع ترکی ثبت شده است.

سلاح آتش یونانی چطور کار می‌کرد؟

نکتهٔ اصلی، سامانهٔ پرتاب بود. کشتی‌های بیزانسی در قسمت دماغه لوله‌هایی از برنز یا برنج داشتند که «سیفون» نامیده می‌شدند. خدمه مایع سوزان را از این لوله‌ها روی کشتی‌های دشمن می‌پاشیدند.

کاربرد این سلاح به دریا محدود نبود. اسناد نظامی قرن دهم استفاده از آتش‌افکن‌های قابل‌حمل به نام cheirosiphon را هم در خشکی و هم در دریا توصیه می‌کنند.

کار با آن ساده نبود. برای پاشیدن ایمن آتش از سیفون، دریا باید آرام و باد مناسب می‌بود.

روایت‌های تاریخی همچنین می‌گویند این آتش روی سطح آب هم می‌سوخت. همین نکته برای بسیاری جذاب است. اما این ادعا که مایع به‌محض تماس با آب خودبه‌خود آتش می‌گرفت، محل بحث است. شما هم این ادعا را با احتیاط بپذیرید.

فرمول آتش یونانی: داخل آن چه بود؟

پاسخ صادقانه این است: فرمول شیمیایی دقیق آن باقی نمانده است. هیچ فهرستی از مواد را نمی‌توان به‌عنوان دستور ساخت تأییدشدهٔ بیزانسی معرفی کرد.

تاریخ‌نگاران چند نظریه مطرح کرده‌اند.

نفت. این نظریه بیشترین پشتیبانی را دارد. بر اساس آن، مادهٔ اصلی نفت خام یا فرآوری‌شده بوده است. پژوهشگران احتمال می‌دهند رزین‌های گیاهی را به مخلوط اضافه می‌کردند تا غلیظ‌تر و چسبنده‌تر شود و به سوختن ادامه دهد.
شوره. برخی شوره را مادهٔ اصلی دانسته‌اند. ایراد این نظریه آن است که پیش از قرن سیزدهم، شواهدی از کاربرد نظامی آن در اروپا (Avrupa) یا خاور نزدیک نداریم.
آهک زنده. برخی نظریهٔ خود را بر واکنش آهک زنده با آب بنا کرده‌اند. ایراد اینجاست که روایت‌های بیزانسی از استفادهٔ این سلاح بدون هیچ تماسی با آب هم خبر می‌دهند.

آنا کومننه (Anna Komnini)، شاهزاده و تاریخ‌نگار بیزانسی، در شرح دفاع از دیراخیوم (Dıraç) در سال 1108، سلاحی آتش‌زا را توصیف می‌کند که در آن رزین کاج و گوگرد به کار می‌رفت. این سرنخ مفیدی است. اما فرمول دقیق مخلوط محرمانه‌ای را که روی کشتی‌ها استفاده می‌شد، ثابت نمی‌کند.

چه کسی آن را اختراع کرد؟ داستان کالینیکوس

تئوفانس (Theofanis) که در اوایل قرن نهم می‌نوشت، اختراع آتش دریایی را به کالینیکوس (Kallinikos) نسبت می‌دهد. به روایت او، کالینیکوس پناهنده‌ای بود که از هلیوپولیس (Heliopolis) در سوریه (Suriye) به بیزانس آمد.

اما آیا او تنها مخترع این سلاح بود؟ لزوماً نه. تئوفانس برای سال‌های 671–672 هم از کشتی‌های بیزانسی مجهز به سیفون نام می‌برد. این موضوع نشان می‌دهد که شاید کالینیکوس سلاحی را که از قبل وجود داشت، بهبود داده باشد.

تاریخ ساخت آتش یونانی را به‌طور سنتی حدود سال 672 می‌دانند. نخستین کاربرد آن را هم به‌طور سنتی با محاصرهٔ قسطنطنیه در سال‌های 674–678 مرتبط می‌دانند.

آتش یونانی و خدایان: افسانهٔ فرشته

گاهی مردم دنبال «خدایی» می‌گردند که پشت این سلاح بوده باشد. نزدیک‌ترین روایت به چنین تصوری، افسانه‌ای است که خود بیزانسی‌ها ثبت کرده‌اند.

راهنمای سیاسی امپراتور کنستانتین هفتم (VII. Konstantinos) از قرن دهم، داستانی را نقل می‌کند که بر اساس آن، فرشته‌ای راز این آتش را به کنستانتین بزرگ آموخت. این داستان برای سلاح منشأیی مقدس می‌ساخت.

آتش یونانی در میدان نبرد: کجا از آن استفاده شد؟

شناخته‌شده‌ترین محل کاربرد آن قسطنطنیه است. نخستین استفاده از این سلاح را به‌طور سنتی به محاصرهٔ سال‌های 674–678 نسبت می‌دهند. آتش یونانی در محاصرهٔ اعراب در سال‌های 717–718 هم به دفاع از شهر کمک کرد.

منابع متأخرتر، از این سلاح یا سلاح‌هایی شبیه آن در جاهای دیگری هم خبر می‌دهند:

آنا کومننه نبردی با ناوگان پیزا (Pisa) را شرح می‌دهد. در روایت او، نخستین شلیک آتشِ فرمانده لاندولف (Landulf) به‌دلیل نشانه‌گیری ضعیف هدر رفت.
او همچنین از لوله‌های آتش در کشتی‌های آلکسیوس (Aleksios) می‌نویسد. این لوله‌ها از دهان سرهای زراندود شیر و سرهای جانوران دیگر عبور داده شده بودند.
در دیراخیوم در سال 1108، مدافعان از سوراخی که به سمت تونل دشمن باز کرده بودند، سلاحی آتش‌زا را به کار گرفتند.

ممکن است صحنهٔ آخر به چشم نیاید. این سلاح فقط برای کشتی‌ها نبود. در محاصره هم می‌شد آن را علیه کسانی به کار برد که زیر دیوارها تونل می‌کندند.

آتش یونانی در مقایسه با ناپالم

آتش یونانی را اغلب با ناپالم امروزی مقایسه می‌کنند. دلیل این مقایسه روشن است. هر دو سلاحی آتش‌زا، چسبنده و بر پایهٔ نفت توصیف شده‌اند.

شباهت قابل‌بیان همین‌جا تمام می‌شود. هیچ‌کس نمی‌داند فرمول شیمیایی آن‌ها یکسان بوده است یا نه. ناپالم کمک می‌کند اثر این سلاح را تصور کنید، اما مدرکی برای دستور ساخت آن نیست.

آتش یونانی را چطور خاموش می‌کردند؟

نویسندگان قرون وسطی از شن، سرکهٔ تند و ادرار مانده به‌عنوان راه‌های خاموش‌کردن آن نام می‌برند. شما این‌ها را گزارش‌های تاریخی بدانید، نه واقعیت‌های اثبات‌شده. آزمایش‌های امروزی اطفای حریق این روش‌ها را تأیید نکرده‌اند.

آیا می‌توان آن را بازسازی کرد؟ آزمایش‌های امروزی

در دههٔ 1970، جان هالدون (John Haldon) و موریس برن (Maurice Byrne) فرضیهٔ نفت خام را در مقیاسی کوچک آزمایش کردند. آن‌ها از کشتی‌های کاغذی در یک تشت استفاده کردند.

در سال 2002، گروه هالدون یک بازسازی آزمایشی انجام داد. مبنای آن نوعی نفت خام سبک و زوداشتعال از منطقهٔ میان دریای سیاه (Karadeniz) و دریای خزر (Hazar Denizi) بود.

این آزمایش‌ها نشان می‌دهند که آتشی بر پایهٔ نفت می‌توانسته وجود داشته باشد. اما راز اصلی را بازیابی نمی‌کنند.

خط زمانی

671–672: تئوفانس کشتی‌های جنگی بیزانسی مجهز به سیفون را توصیف می‌کند.
حدود 672: ساخت آتش یونانی را به‌طور سنتی در این تاریخ قرار می‌دهند.
674–678: محاصرهٔ قسطنطنیه که نخستین کاربرد سلاح را به‌طور سنتی با آن مرتبط می‌دانند.
717–718: آتش یونانی در جریان محاصرهٔ اعراب به دفاع از قسطنطنیه کمک می‌کند.
1108: سلاح‌های آتش‌زا در دفاع از دیراخیوم به کار می‌روند.
2002: گروه جان هالدون برای بازسازی آزمایشی آتش یونانی تلاش می‌کند.

جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید

نازل‌هایی به شکل سر شیر. آنا کومننه می‌گوید لوله‌های آتش در کشتی‌های آلکسیوس از دهان سرهای زراندود شیر و سرهای جانوران دیگر عبور داده شده بودند. یک کشتی جنگی می‌توانست شبیه باغ‌وحشی شناور باشد.
شلیکی که به هدف نخورد. در روایت او از ناوگان پیزا، نخستین شلیک آتش لاندولف به‌دلیل نشانه‌گیری بد هدر رفت. حتی یک سلاح مخفی هم به کسی وابسته بود که با آن کار می‌کرد.
رازی مقدس. راهنمای کنستانتین هفتم می‌گوید فرشته‌ای این راز را به کنستانتین بزرگ آموخت.
کشتی‌های کاغذی. در دههٔ 1970، هالدون و برن فرضیهٔ نفت خام را روی کشتی‌های کاغذی در یک تشت آزمایش کردند. نخستین آزمایش‌های امروزی در مقیاسی کوچک انجام شدند.
آتش علیه تونل. در دیراخیوم، مدافعان از سوراخی که به سمت تونل دشمن باز کرده بودند، سلاحی آتش‌زا را به کار گرفتند. این سلاح هم در محاصره‌های زمینی و هم در دریا استفاده می‌شد.

پرسش‌های متداول

آتش یونانی از چه موادی ساخته می‌شد؟

هیچ‌کس با قطعیت نمی‌داند، چون فرمول دقیق آن باقی نمانده است. نظریه‌ای که بیشترین پشتیبانی را دارد، نفت خام یا تصفیه‌شده را مادهٔ اصلی می‌داند؛ احتمالاً با افزودن رزین‌های گیاهی آن را غلیظ می‌کردند.

چه کسی آتش یونانی را اختراع کرد؟

تئوفانس اختراع آن را به کالینیکوس، پناهنده‌ای از هلیوپولیس در سوریه، نسبت می‌دهد. چون تئوفانس برای سال‌های 671–672 هم از کشتی‌های مجهز به سیفون نام می‌برد، شاید کالینیکوس سلاحی موجود را بهبود داده باشد.

آیا آتش یونانی همان ناپالم است؟

خیر. دلیل این مقایسه آن است که هر دو سلاحی آتش‌زا، چسبنده و بر پایهٔ نفت توصیف شده‌اند. هیچ‌کس نمی‌داند فرمول آن‌ها یکسان بوده است یا نه.

چرا به آن آتش یونانی می‌گویند؟

این نام از شیوه‌ای آمده که صلیبیون قرون وسطی برای نامیدن سلاح‌های آتش‌زای بیزانس به کار می‌بردند. بیزانسی‌ها نام‌هایی مثل hygron pyr، یعنی آتش مایع، و pyr thalassion، یعنی آتش دریایی، داشتند.

آتش یونانی کجا استفاده می‌شد؟

بیشتر در دریا و برای دفاع از قسطنطنیه. نخستین کاربرد آن را به‌طور سنتی به محاصرهٔ سال‌های 674–678 نسبت می‌دهند و در سال‌های 717–718 هم به دفاع از شهر کمک کرد. آنا کومننه همچنین از سلاح‌های آتش‌زا در دیراخیوم در سال 1108 یاد می‌کند.