Çiçek aşısı nasıl bulundu? İstanbul’dan Jenner’a uzanan yol

Lady Montagu, Mart 1718’de İstanbul’da oğluna insan çiçeği materyaliyle koruyucu işlem yaptırdı. Siz bu yazıda İstanbul’daki çiçeklemenin Jenner’ın inek çiçeği yönteminden farkını öğreneceksiniz. Aynı hastalıktan korunmayı amaçlayan bu uygulamalar, farklı hastalık materyalleri kullanıyordu. Montagu’nun oğluna uygulanan işlem variolasyondu; Jenner’ın araştırması ise inek çiçeğine dayanıyordu. [1][2]

Çiçek aşısının bulunmasını anlamak için İstanbul, Edirne ve Berkeley arasındaki bağlantıları izleyebilirsiniz. Montagu, Osmanlı topraklarında gördüğü uygulamayı İngiltere’de yaygınlaştırmak istediğini 1717’de yazdı. Jenner ise James Phipps üzerindeki uygulamasını 1796’da gerçekleştirerek araştırmasını 1798’de yayımladı. Siz gündelik hayatta aşı kelimesini duyduğunuzda, bu iki yöntemi ayrı düşünebilirsiniz. Tarihsel bağlantıları güçlü olsa da kullanılan materyal, aralarındaki somut farktı. [2][3][4]

Edward Jenner kimdir, hayatı nerede başladı?

Edward Jenner, 17 Mayıs 1749’da İngiltere’nin Gloucestershire bölgesindeki Berkeley’de dünyaya geldi. Çiçek aşısıyla tanınan İngiliz cerrahın mesleki yaşamında Berkeley belirgin yer tuttu. Jenner, Londra’daki eğitiminin ardından yerel hekimlik yapmak üzere doğduğu yere döndü. Daha sonra James Phipps’e uygulayacağı yöntemin hikâyesi de Berkeley çevresinde gelişti. [2][5]

Jenner, 1770’te Londra’daki St George’s Hospital’da cerrahi ve anatomi eğitimi almaya başladı. Burada birlikte çalıştığı cerrah, eğitiminde yer alan isimlerden John Hunter’dı. Jenner, 1772’de henüz 23 yaşındayken Berkeley’e dönerek hekim ve cerrah olarak çalıştı. Dolayısıyla çiçek aşısı araştırmasından önce hem hastane eğitimi hem yerel hekimlik deneyimi vardı. [2][6]

Edward Jenner’ın hayatı, 26 Ocak 1823’te doğduğu Berkeley’de sona erdi. Öldüğünde 73 yaşındaydı; inek çiçeği araştırmasını yayımlamasının üzerinden yıllar geçmişti. Doğum yeri, hekimliğe döndüğü yer ve ölüm yeri aynı yerdi. Siz haritada Berkeley’i aradığınızda, Jenner’ın yaşamındaki bu ortak noktayı takip edebilirsiniz. [2][5]

Lady Montagu, İstanbul’daki çiçeklemeyi İngiltere’ye nasıl tanıttı?

Lady Mary Wortley Montagu, 1715’te çiçek hastalığı geçirdi ve yüzünde kalıcı izler kaldı. Ardından Britanya elçisi olan eşi Edward Wortley Montagu’yla İstanbul’da yaşadı. İstanbul’daki yaşamları, 1716–1718 dönemini kapsıyordu; çiçekleme uygulamasıyla burada ilgilendi. Hastalığı bizzat geçirmiş olması, yaşam öyküsüyle çiçekleme tarihini aynı noktada buluşturur. [3][7]

Montagu, 1717’de Edirne’den yazdığı mektupta Osmanlı topraklarındaki çiçekleme yöntemini anlattı. Aynı mektupta, bu uygulamayı İngiltere’de yaygınlaştırmak istediğini de açıkça belirtti. Anlattığı yöntem, çiçek hastalarının yaralarından alınan materyalin sağlıklı kişilere verilmesine dayanıyordu. Bu nedenle Montagu’nun tanıttığı işlemi, Jenner’ın inek çiçeği uygulamasından ayırmak gerekir. [3][8]

Montagu’nun isteği üzerine elçilik cerrahı Charles Maitland, oğluna İstanbul’da variolasyon uyguladı. Edward adlı çocuğa yapılan bu işlem, Mart 1718’de gerçekleştirildi. Montagu, Nisan 1721’de İngiltere’deki çiçek salgını sırasında kızı Mary için de Maitland’a başvurdu. Böylece yöntemi tanıtması, kendi çocuklarına uygulanmasını istemesiyle birlikte ilerledi. [1][9]

Bununla birlikte İstanbul’daki variolasyon bilgisi, Montagu’dan önce Royal Society’ye ulaşmıştı. İstanbul’da yaşayan hekim Emanuel Timonius, Aralık 1713 tarihli mektubunda uygulamayı anlatmıştı. John Woodward, bu mektubu 27 Mayıs 1714’te Royal Society’ye sundu. Tarihçi Diana Barnes da 2012 tarihli çalışmasında Montagu’nun yaygınlaştırıcı rolünü vurgular. Montagu, Barnes’ın değerlendirmesine göre fikri İngiltere’ye ilk taşıyan kişi değildi. [9][10]

Variolasyon ile Jenner’ın çiçek aşısı arasındaki fark neydi?

Variolasyon, Jenner’dan önce Asya ve Afrika’nın bazı bölgelerinde uygulanan korunma yöntemiydi. İşlemde kullanılan materyal, insan çiçeği hastalarının yaralarından elde ediliyordu. Sağlıklı kişilere verilen bu materyalle çiçek hastalığına karşı koruma sağlanması amaçlanıyordu. Jenner’ın araştırmasındaysa başlangıçta kullanılan materyal, insan çiçeğinden değil inek çiçeğinden alındı. [2][8]

Historic England’ın aktardığı tarihsel değerlendirmeye göre variolasyon yaklaşık yüzde 2 ölüm riski taşıyordu. Ayrıca uygulama sonrasında hastalanan kişiler, çevrelerinde yeni salgınlar başlatabiliyordu. Dolayısıyla Montagu’nun tanıttığı çiçekleme, riskleri bulunan bir korunma girişimiydi. Jenner’ın inek çiçeği araştırmasının neden farklı değerlendirildiğini, kullanılan materyalle birlikte okuyabilirsiniz. [8][11]

Charles Maitland, 9 Ağustos 1721’de Londra’daki Newgate Hapishanesi’nde variolasyon denemesi yaptı. Altı mahkûmun katıldığı bu denemede, uygulama yapılan kişilerin tamamı hayatta kaldı. Ancak altı kişinin hayatta kalmasıyla yöntemin genel ölüm riski farklı bilgilerdir. Newgate sonucu belirli katılımcıları anlatırken, Historic England’ın değerlendirmesi uygulamanın riskini açıklar. [1][11]

İnek çiçeğine dayalı aşılama zamanla variolasyonun yerini almaya başladı. İnsan çiçeği materyali kullanılan variolasyon, İngiltere’de 1840 yılında yasaklandı. Bu tarih, Jenner’ın 1796’daki uygulamasıyla aynı olay olarak okunmamalıdır. Biri belirli bir araştırma uygulamasını, diğeri İngiltere’deki eski yöntemin yasaklanmasını gösterir. [1][2]

Edward Jenner çiçek aşısını nasıl buldu?

Jenner’ın araştırması, kırsal topluluklarda zaten bilinen bir gözlemden hareket etti. İnek çiçeği geçiren kişilerin insan çiçeğine yakalanmadığı yönünde gözlemler bulunuyordu. Jenner, bu bağlantıyı inek çiçeği materyali kullanarak araştırmaya yöneldi. Bu yüzden hikâyenin başlangıcında kırsaldaki hastalık deneyimleri bulunur. [8]

Mayıs 1796’da süt sağımcısı Sarah Nelmes, elindeki döküntü nedeniyle Jenner’a başvurdu. Nelmes, Blossom adlı ineğinin yakın zamanda inek çiçeği geçirdiğini bildirdi. Jenner’ın uygulamasında kullandığı materyal, Nelmes’in elindeki inek çiçeği yarasından alındı. Blossom, Sarah Nelmes ve James Phipps böylece aynı araştırma anlatısında birleşti. [2]

Jenner, 14 Mayıs 1796’da bahçıvanının sekiz yaşındaki oğlu James Phipps’e uygulama yaptı. Nelmes’in yarasından aldığı inek çiçeği materyalini çocuğun koluna yerleştirdi. Phipps, uygulamadan sonra birkaç gün rahatsızlandı ancak ardından tamamen iyileşti. Bu ilk aşama, inek çiçeği materyalinin verilmesini ve sonrasındaki iyileşmeyi kapsıyordu. [2][8]

Jenner, korumayı sınamak amacıyla 1 Temmuz 1796’da Phipps’e yeniden işlem uyguladı. Bu kez variolasyon için insan çiçeği materyali kullandı; çocukta çiçek hastalığı gelişmedi. Deneyin sonucunu anlamak için, iki uygulamada kullanılan materyalleri ayrı izlemek gerekir. Mayıs uygulamasında inek çiçeği, temmuz sınamasında ise insan çiçeği materyali kullanıldı. [2]

Edward Jenner neyi buldu, araştırmasını nasıl duyurdu?

Jenner’ın katkısı, inek çiçeğiyle korunmayı araştırması ve sonuçlarını yayımlamasıyla somutlaştı. Bununla birlikte aynı amaçla inek çiçeği materyali kullanan ilk kişi değildi. Benjamin Jesty, 1774’te eşine ve iki çocuğuna bu materyali uygulamıştı. Yöntemin geniş ölçekte anlaşılmasında ise Jenner’ın çalışmasının belirleyici olduğu kaydedilir. [6]

Jenner, araştırmasını 1798’de An Inquiry into the Causes and Effects of the Variolae Vaccinae adlı eserinde yayımladı. Böylece James Phipps uygulaması, Jenner’ın kendi yazılı vaka anlatımında yer aldı. Eserin XVII numaralı vakası, 14 Mayıs 1796’daki işlemin ayrıntılarını içeriyordu. Bugün deneyin nasıl gerçekleştirildiğini okurken, bu özgün yayına doğrudan başvurabilirsiniz. [4]

İngilizcedeki vaccination sözcüğü, Latince inek anlamındaki vacca kelimesinden türedi. Sözcük, Jenner’ın inek çiçeği yöntemine yapılan atıfla aşılama için kullanılmaya başladı. Siz İngilizce bir metinde vaccination gördüğünüzde, bu bağlantıyı hatırlayabilirsiniz. Kelimenin kökeni, Sarah Nelmes’in ineğiyle başlayan araştırma anlatısına somut bir bağ kurar. [2]

Jenner’ın 1796’daki deneyinden yaklaşık iki yüzyıl sonra küresel mücadelede farklı bir aşamaya ulaşıldı. 33. Dünya Sağlık Asamblesi, 8 Mayıs 1980’de dünyanın çiçek hastalığından arındırıldığını ilan etti. Bu ilan, Phipps deneyinin tarihinden ayrı bir dönüm noktasıdır. Birinde belirli bir çocuğun araştırma sonucu, diğerinde hastalığın küresel olarak ortadan kaldırılması vardır. [12]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Montagu’nun 1717 tarihli anlatımında çiçekleme, çoğunlukla 15–16 kişilik gruplara uygulanıyordu. İşlemi yapan yaşlı kadın, hastalık materyalini bir yemiş kabuğunda getiriyordu. Bu ayrıntılar, Edirne’den gönderilen mektubun yalnız yöntemin adını vermediğini gösterir. Montagu, uygulayıcıyı, kullanılan kabı ve grubun büyüklüğünü de anlatmıştı. [3]

Jenner da kendi yayınında Phipps’e yapılan işlemin ölçülerini açıkça kaydetti. XVII numaralı vakaya göre çocuğun kolunda iki yüzeysel kesi açılmıştı. Her kesi yaklaşık yarım inç, yani 1,27 santimetre uzunluğundaydı. Bu ölçü, 14 Mayıs 1796 uygulamasını somutlaştıran ayrıntılardan biridir. [4]

James Phipps’in Jenner’la bağlantısı, 1796’daki uygulamanın ardından yalnız vaka anlatısında kalmadı. Jenner, katkısının karşılığı olarak Phipps ve ailesine Berkeley’deki bir evin kiracılık hakkını verdi. Söz konusu ev, bugün Phipps’ Cottage adıyla bilinen yapıdır. Böylece çocuğun adı, araştırma kaydının yanında Berkeley’deki bir konutla da ilişkilendi. [13]

Jenner, Berkeley’deki evinin bahçesinde bulunan kulübeyi Temple of Vaccinia olarak adlandırdı. Bölgenin yoksullarını bu kulübede ücretsiz aşıladı; mekân aşılama çalışmalarında kullanıldı. Britanya hükûmeti de çalışmaları karşılığında Jenner’a 1802’de 10.000 sterlin verdi. Ardından 1807’de ayrıca 20.000 sterlinlik bir ödeme daha yapıldı. [2][11]

Kısa kronoloji

• 1714: Timonius’un İstanbul’daki variolasyonu anlatan mektubu Royal Society’ye sunuldu. [10]
• 1717: Montagu, Edirne’den gönderdiği mektupta Osmanlı topraklarındaki çiçeklemeyi anlattı. [3]
• Mart 1718: Charles Maitland, Montagu’nun oğlu Edward’a İstanbul’da variolasyon uyguladı. [1]
• Nisan 1721: Montagu, İngiltere’deki çiçek salgını sırasında Maitland’dan kızı Mary’ye variolasyon uygulamasını istedi. [9]
• 1749: Edward Jenner, 17 Mayıs tarihinde İngiltere’nin Berkeley kentinde doğdu. [5]
• 1774: Benjamin Jesty, eşine ve iki çocuğuna inek çiçeği materyali uyguladı. [6]
• 14 Mayıs 1796: Jenner, James Phipps’e Sarah Nelmes’ten aldığı materyali uyguladı. [2]
• 1 Temmuz 1796: İnsan çiçeği materyaliyle yapılan sınamada Phipps’te çiçek hastalığı gelişmedi. [2]
• 1798: Jenner, inek çiçeği araştırmasını Inquiry adlı eserinde yayımladı. [4]
• 1840: İnsan çiçeği materyaline dayanan variolasyon uygulaması İngiltere’de yasaklandı. [1]
• 8 Mayıs 1980: Dünya Sağlık Asamblesi, dünyanın çiçek hastalığından arındırıldığını ilan etti. [12]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Baylor University Medical Center Proceedings — Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination pmc.ncbi.nlm.nih.gov
2. Oxford Üniversitesi Jenner Institute — About Edward Jenner jenner.ac.uk
3. Children and Youth in History — Lady Mary Wortley Montagu on Small Pox in Turkey cyh.rrchnm.org
4. Louisiana State University — Edward Jenner’ın özgün aşı yayınları biotech.law.lsu.edu
5. Vikipedi — Edward Jenner tr.wikipedia.org
6. Wikipedia — Edward Jenner en.wikipedia.org
7. National Library of Medicine — The History of Immunotherapy nlm.nih.gov
8. Dünya Sağlık Örgütü — History of smallpox vaccination who.int
9. Diana Barnes — The public life of a woman of wit and quality, University of New England rune.une.edu.au
10. Royal Society arşivi — Emanuel Timonius, CLP/22ii/1 catalogues.royalsociety.org
11. Historic England — Jenner’s Hut historicengland.org.uk
12. CDC — History of Smallpox cdc.gov
13. Dr Jenner’s House — James Phipps’ Cottage jennermuseum.com

Görsel: Portrait of Lady Mary Wortley Montagu (by Joseph Highmore).jpg — Joseph Highmore, Public domain