Tunc dövrü qılıncları əridilmiş tuncun qəlibə tökülməsi ilə hazırlanırdı. Sonra tökmə silah qızdırılır, döyülür və son işləmədən keçirilirdi. Bavariyanın (Bavyera) Großeibstadt yaşayış məskənində tapılmış qumdaşı qəlibin tam qorunmuş bir yarısı tökmə mərhələsini birbaşa göstərir. Tapıntı burada təxminən 3 000 il əvvəl qılınc istehsal edildiyinə dəlildir.
Großeibstadt tapıntısı hazır silahla onun istehsalında işlədilən avadanlıq arasında əlaqə yaradır. Siz qılınc hazırlanmasını metalın bir dəfə qəlibə tökülməsi kimi təsəvvür edirsinizsə, bu qəlib hekayənin yalnız başlanğıcını göstərir. Oxşar tapıntılar və qədim qılıncların surətlərinin hazırlanması üzrə təcrübələr sonrakı işləri də üzə çıxarır. Bunlara tiyələrin düzləndirilməsi və səthdə xırda detalların yonulması daxildir.
Bavariyada tapılan daş qəlib nəyi göstərir?
Qumdaşı qəlib 2025-ci ilin yayında Bavariyanın Aşağı Frankoniya (Aşağı Frankonya) bölgəsindəki Großeibstadt yaşayış məskənində aparılan qazıntılarda tapılıb. Tapıntı e.ə. 1300–800-cü illərə aid Urna sahələri dövrünün düzənlikdə yerləşən yaşayış məskənindən çıxıb. Bu arxeoloji kontekst əşyanı tunc emalı ilə məşğul olan icma ilə əlaqələndirir.
Qorunub qalmış əşya qılınc tökmə qəlibinin tam salamat bir yarısıdır. Qəlib dəstəyin içinə keçən çıxıntısı olan qılınc üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bu fərq vacibdir: arxeoloqlar silahın özünü deyil, onu hazırlamaq üçün istifadə edilmiş avadanlığı tapıblar.
Eyni dövrə aid ikinci qəlib zinət əşyalarının tökülməsi üçün istifadə olunub. Bu tapıntı və digər arxeoloji tikili qalıqları BLfD mütəxəssislərinə burada təxminən 3 000 il əvvəl tunc tökən ustanın işlədiyini müəyyən etməyə əsas verib. Beləliklə, Großeibstadtda qılınc istehsalı metal emalına dair daha geniş dəlillərin bir hissəsidir.
HeritageDaily bu barədə xəbəri 11 noyabr 2026-cı ildə dərc edib. Xəbərdə Grabenstätt yaxınlığında tapılmış, təxminən e.ə. 880–800-cü illərə aid tunc dəfinəsi də təsvir olunub. Həmin dəfinə Großeibstadt qəlibindən ayrı tapıntıdır.
Ustalar tuncdan qılıncı necə hazırlayırdılar?
Tunc misin başqa elementlərlə, o cümlədən qalay və ya arsenlə birləşdirilməsindən alınan ərintidir. Onun tərkibi də istehsal prosesinin bir hissəsidir. Cristiano Iaianın Terramare metal emalına dair tədqiqatında Naue II-Cetona qılınclarının mis ərintisində orta hesabla təxminən 10 faiz qalay olduğu vurğulanır.
Bu rəqəm Terramare tədqiqatında araşdırılan qılınclara aiddir. Siz onları Bavariyanın qumdaşı qəlibi ilə müqayisə edərkən həmin göstəricini məhz bu nümunələrə aid etməlisiniz. Qəlib tökmənin nəzərdə tutulan formasını göstərir. Ərinti tədqiqatı isə müəyyən qılınc qrupunda istifadə edilmiş materialı araşdırır.
Sasja van der Vaart-Verschoofun Fragmenting the Chieftain əsərində tunc qılınc hazırlamaq üçün əridilmiş metalın qəlibə tökülməsi təsvir olunur. Großeibstadtda qorunub qalmış qumdaşı yarı həmin formaverici avadanlığın maddi sübutudur. Qılıncın forması metal tökülməzdən əvvəl hazırlanmış boşluqdan asılı idi.
Gündəlik həyatdan bir müqayisə üçün siz bişirmə qəlibindən istifadəni düşünə bilərsiniz: hazırlanmış boşluq materiala ilkin şəklini verir. Tunc qılınc istehsalında isə bu ilkin forma tökmədən sonra hələ çox iş tələb edirdi. Tədqiqatda yeni tökülmüş tuncun tərkibini bərabərləşdirmək üçün qızdırılması, ardınca döyülməsi təsvir olunur.
Fragmenting the Chieftain əsərinə görə, daş qəliblərdən təkrar istifadə etmək mümkün idi. Həmin tədqiqatda mövcud tunc qılıncın yeni gil qəlib üçün model kimi istifadə oluna bildiyi də izah edilir. Bunlar əridilmiş metalın töküləcəyi formanı hazırlamağın müxtəlif üsulları idi.
Qılınc qəlibdən çıxarılandan sonra nə edilirdi?
Tökmə nəticəsində alınan forma hələ işlənməli idi. Iaianın bəhs etdiyi Cetona qılınclarının surətlərinin hazırlanması üzrə təcrübələrdə dəstəyin formalaşdırılması, tunc deşici alətlərlə deşiklərin açılması və tiyənin düzləndirilməsi ayrıca istehsal mərhələləri idi. Hər mərhələdə hazırlanmaqda olan silahın fərqli hissəsi işlənirdi.
Tiyənin kəsici ağızları da diqqət tələb edirdi. Iaianın Terramare tədqiqatında Naue II-Cetona qılınclarının kəsici ağızlarının intensiv soyuq emalı vurğulanır. Buna görə də bu silahların necə hazırlandığını izah edərkən tökmə ilə sonrakı metal emalı birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.
Ümumi istehsal ardıcıllığına döymə ilə yanaşı səthin son işlənməsi də daxil idi. Siz qumdaşı qəlibə baxanda bu ardıcıllığın bir mərhələsinin sübutunu görürsünüz. Qəlib tökməyə ilkin formasını verirdi. Sonrakı işlər isə onun şəklini, kəsici ağızlarını və səthini işləməyə yönəlirdi.
Surətlərin hazırlanması üzrə təcrübələr sərf olunan əməyin miqyasını aydın göstərir. Markus və Markus Binggeli ilə əlaqəli Cetona qılıncı təcrübələri göstərib ki, təkcə tökmədən sonrakı işlər 100 saatdan çox çəkə bilərdi. Bu nəticə həmin təcrübələrə aiddir. O, bütün qədim qılınclar üçün standart istehsal müddəti deyil.
Qılınc qəlibləri həmişə daşdan hazırlanırdı?
Arxeoloji dəlillərdə həm daş, həm də gil qəliblər var. Luca Pellegrini və həmkarları Castione Marchesidən tapılmış qumdaşı qılınc qəlibini təxminən e.ə. 1650–1450-ci illərə aid edirlər. Bu tapıntı Großeibstadtda qeydə alınmış qumdaşı istifadəsini daha erkən nümunə ilə müqayisə etməyə imkan verir.
London Muzeyində e.ə. 900–700-cü illərə aid gil qılınc qəlibinin parçaları saxlanılır. Onlardan yarpaqşəkilli tiyəsi olan qılınc hazırlamaq üçün istifadə edilib. Bu parçalar tunc qılıncların tökülməsi tarixində başqa bir qəlib materialının da işlədildiyini göstərir.
EXARC-da yazan tədqiqatçılar Şimali İtaliyada qum qəliblərindən mümkün istifadəni də müzakirə edirlər. Onlar bunu həmin ərazidə az sayda qılınc qəlibinin qorunub qalmasının mümkün izahlarından biri kimi irəli sürürlər. Məqalədə daş və keramika qəliblər də qeydə alınıb. Beləliklə, müzakirə bir neçə mümkün istehsal üsulunu əhatə edir.
Qumda aparılmış uğurlu tökmə təcrübəsi qədim ustaların eyni üsuldan istifadə etdiyini birbaşa sübut etmir. İstehsala dair dəlilləri şərh edərkən bu sərhəd vacibdir. Großeibstadt qumdaşı qəlibi qorunub qalmış arxeoloji əşyadır. Qumdan istifadə fərziyyəsi isə bir suala təcrübələr vasitəsilə cavab axtarır.
Bavariya tapıntısı Tunc dövrünün ümumi mənzərəsində hansı yeri tutur?
Tunc dövrünün tarixləri bölgəyə görə dəyişir. Türkcə Vikipediyadakı icmal Anadoluda (Anadolu) bu dövrün başlanğıcını təxminən e.ə. 3000-ci ilə aid edir. Siz Türkiyəyə (Türkiye) səfər etməzdən əvvəl qədim tarixi araşdırırsınızsa, bu regional xronologiya daha gec tarixli Bavariya dəlillərini tunc istifadəsinin xeyli uzun tarixi daxilində yerləşdirməyə kömək edir.
Tunc dövrü qılınclarının ölçüləri də fərqlənirdi. İngiliscə Vikipediyadakı icmalda tipik uzunluq 60–80 santimetr göstərilir. Orada uzunluğu 100 santimetrdən çox olan nümunələr də qeyd edilir. Bu ölçülər Großeibstadt qəlibində töküləcək qılınca deyil, ümumilikdə Tunc dövrü qılınclarına aiddir.
Həmin icmalda Griffzungenschwert də adlandırılan Naue II qılınc tipinin meydana çıxması təxminən e.ə. XIII əsrə aid edilir. Bu tip e.ə. VI əsrədək mövcud olub. Großeibstadt qəlibinin tapıldığı yaşayış məskəninin e.ə. 1300–800-cü illərə aid olması həmin uzun zaman aralığının bir hissəsi ilə üst-üstə düşür.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 3000-ci il: Türkcə Vikipediyanın verdiyi regional xronologiyaya görə, Anadoluda Tunc dövrü başlayır.
- Təxminən e.ə. 1650–1450-ci illər: Castione Marchesidən tapılmış qumdaşı qılınc qəlibi bu dövrə aid edilir.
- E.ə. 1300–800-cü illər: Großeibstadt qəlibinin tapıldığı Urna sahələri yaşayış məskəni bu zaman aralığına aiddir.
- Təxminən e.ə. 1150–950-ci illər: Piveronedən tapılmış, bir neçə üzündə qılınc forması oyulmuş sabundaşı qəlib bu dövrə aid edilir.
- E.ə. 900–700-cü illər: London Muzeyindəki yarpaqşəkilli tiyəli qılınc üçün gil qəlib bu zaman aralığına aiddir.
- 2025-ci ilin yayı: Qazıntı aparan arxeoloqlar Großeibstadtda qumdaşı qılınc qəlibini tapırlar.
- 11 noyabr 2026-cı il: HeritageDaily Großeibstadt qəlibi və ayrıca tapılmış Grabenstätt dəfinəsi haqqında xəbərini dərc edir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz detallar
Piverone sabundaşı qəlibinin üç üzündə dəstəyə keçən çıxıntısı olan Erbenheim tipli qılınclar hazırlamaq üçün boşluqlar oyulmuşdu. Təxminən e.ə. 1150–950-ci illərə aid edilən bu tapıntı daş blokun bir neçə üzünün qılınc istehsalı üçün necə hazırlana bildiyini göstərir.
London Muzeyindəki gil parçalarında daxili qəlibin iki yarısını bir-birinə bağlamaq üçün istifadə edilmiş bitki liflərinin izləri qalıb. Əşyanın inventar nömrəsi RNH96[5034]<18>a-dır. Yarpaqşəkilli tiyə boşluğu ilə yanaşı, həmin lif izləri də qəlibin necə bir yerdə saxlandığına dair dəlilləri qoruyur.
Xırda detallar gözlənilməz alətlər tələb edə bilərdi. Cetona qılınclarının surətlərinin hazırlanması üzrə təcrübələrdə tiyənin kəsici ağızları boyunca metal iskənələrlə yiv açmaq cəhdləri uğursuz olub. Kiçik daş qaşıyıcı isə işə yarayıb. Bu təcrübə daşın tunc silahın son işlənməsində rol oynamasına konkret nümunə verir.
Tökmə qüsurları qılıncın həmişə yenidən əridilməsi ilə nəticələnmirdi. Fragmenting the Chieftain əsərində həm kiçik tökmə boşluqları, həm də istifadə izləri olan bəzi tunc qılınclar müzakirə edilir. Bu əşyalar göstərir ki, belə qüsurları olan silah da istifadəyə verilə bilərdi.
Tez-tez verilən suallar
Tunc dövrü qılıncları necə hazırlanırdı?
Qılıncın formasını yaratmaq üçün əridilmiş tunc qəlibə tökülürdü. Ardınca qızdırma, döymə və səthin son işlənməsi gəlirdi. Cetona qılınclarının surətlərinin hazırlanması zamanı dəstəyin formalaşdırılması, tunc deşici alətlərlə deşiklərin açılması və tiyənin düzləndirilməsi də qeydə alınıb.
Großeibstadt qəlibini əhəmiyyətli edən nədir?
Bu, dəstəyə keçən çıxıntısı olan qılınc üçün qumdaşı qəlibin tam qorunmuş bir yarısıdır. Urna sahələri dövrünə aid yaşayış məskənində tapılıb və qılınc istehsalına dəlildir. Eyni dövrə aid zinət əşyası qəlibi də burada tunc emal olunduğuna dair qənaəti gücləndirir.
Qılınc qəlibindən bir neçə dəfə istifadə etmək olardımı?
Fragmenting the Chieftain əsərinə görə, daş qəliblərdən təkrar istifadə etmək mümkün idi. Həmin tədqiqatda başqa üsul da təsvir olunur: mövcud tunc qılıncı model götürərək yeni gil qəlib hazırlamaq.
Son işləmə tökmədən daha uzun çəkirdi?
Cetona qılınclarının surətlərinin hazırlanması üzrə təcrübələr göstərir ki, təkcə tökmədən sonrakı işlər 100 saatdan çox çəkə bilərdi. Bu təcrübələr ilk növbədə son işləməyə sərf olunan əməyin miqyasını göstərir: metalın tökülməsi qılınc hazırlanmasının yalnız bir hissəsi idi.
Mənbələr
- BLfD və Archäologische Staatssammlung — Birgə mətbuat açıqlaması blfd.bayern.de
- HeritageDaily — Tunc dövrünə aid nadir tapıntılar Bavariyada qədim metal emalını üzə çıxarır heritagedaily.com
- Sasja van der Vaart-Verschoof — Başçının parçalanması rmo.nl
- Cristiano Iaia — Tunc dövrü Terramaresində dəmirçilər və dəmirçilik iris.unito.it
- London Muzeyi — Qəlib, qılınc qəlibi londonmuseum.org.uk
- Luca Pellegrini və həmkarları, EXARC jurnalı — İtaliyada Tunc dövrü qılınc istehsalına dair müşahidələr exarc.net
- Vikipediya — Tunc dövrü qılıncı en.wikipedia.org
- Vikipedi — Tunc dövrü tr.wikipedia.org
FAQ
Tunc dövrü qılıncları necə hazırlanırdı?
Ustalar əridilmiş tuncu qəlibə tökür, sonra tökməni qızdırır, döyür və son işləmə aparırdılar. Təcrübələrdə dəstəyin formalaşdırılması, deşiklərin açılması və tiyənin düzləndirilməsi də ayrıca mərhələlər kimi qeydə alınıb.
Bavariyanın Großeibstadt yaşayış məskənində nə tapılıb?
2025-ci ilin yayında aparılan qazıntılarda dəstəyə keçən çıxıntısı olan qılıncın tökülməsi üçün hazırlanmış qumdaşı qəlibin tam qorunmuş bir yarısı tapılıb. Zinət əşyaları üçün istifadə edilmiş ikinci qəlib də burada tunc emal olunduğunu göstərir.
Tunc dövründə bütün qılınc qəlibləri daşdan hazırlanırdı?
Həm daş, həm də gil qılınc qəlibləri məlumdur. Tədqiqatçılar qum qəlibləri ilə də təcrübələr aparıblar. Lakin uğurlu təcrübələr bu üsulun qədimdə istifadə edildiyini birbaşa sübut etmir.
Tunc qılıncın son işlənməsi nə qədər çəkə bilərdi?
Cetona qılınclarının surətlərinin hazırlanması üzrə təcrübələr göstərib ki, təkcə tökmədən sonrakı işlər 100 saatdan çox çəkə bilərdi. Bu, təcrübənin nəticəsidir, bütün Tunc dövrü qılıncları üçün sabit istehsal müddəti deyil.
Image: Molds for bronze swords and other items, from the Nordheimer Hohl, Neckargartach, Stadt Heilbronn, c. 800 BC, Lettenhohl sandstone – Landesmuseum Württemberg – Stuttgart, Germany – DSC02772.jpg — Daderot, Public domain
