Sezarion (Kaisarion) e.ə. 44-cü ildə anası VII Kleopatra (VII. Kleopatra) ilə ortaq hökmdar elan ediləndə Misirin (Mısır) son Ptolemey fironu oldu. Birgə hakimiyyətləri boyunca idarəetmə səlahiyyəti Kleopatrada qaldı. Oktavian (Octavianus) e.ə. 30-cu ildə Misiri fəth etdikdən sonra Sezarionun edamını əmr etdi. Çünki onun Yuli Sezarın (Jül Sezar) oğlu olması iddiası onu Sezarın övladlığa götürdüyü varisə rəqib edirdi.
Əsas sual budur: azyaşlı hökmdarın atasının kimliyi barədə mübahisə necə oldu ki, onun təxminən on yeddi yaşında öldürülməsinə səbəb oldu? Siz bu əlaqəni Sezar haqqında antik mətnlərdə, İsgəndəriyyə bağışlamalarında və Sezarionun adını Kleopatra ilə yanaşı çəkən yazılarda izləyə bilərsiniz. Onun hekayəsini oxuyarkən siz sənədlərlə təsdiqlənən hökmdarlığı dövrümüzə çatmış hökmdar heykəllərinin qeyri-müəyyən kimliyindən də ayırmalısınız.
Yuli Sezarın Sezarionun atası olması iddiasını hansı sübutlar dəstəkləyir?
Sezarion VII Kleopatranın oğlu XV Ptolemey (XV. Ptolemaios) idi. London Universitet Kolleci onun doğum tarixini e.ə. 47-ci il iyunun 23-ü kimi göstərir. Tanındığı ləqəb yunan dilində “Kiçik Sezar” deməkdir. Bu ad Sezarla əlaqəni ifadə edirdi. Lakin təkcə ad bioloji atalığı müəyyənləşdirməyə kifayət etmir.
Svetoni (Suetonius) bu iddianın əsaslandığı bir neçə fikri qoruyub saxlayıb. O, Yuli Sezarın həyatı əsərinin 52-ci bölməsində yazır ki, Sezar Kleopatraya uşağa onun adını verməyə icazə vermişdi. Bu məlumat Sezarla Kleopatranın oğlu arasında qəbul edilmiş bir əlaqənin mövcudluğunu dəstəkləyir. Ancaq Sezarionun hüquqi baxımdan varis olduğunu təsdiqləmir.
Svetoni həmçinin bildirir ki, adətən Antoni kimi tanınan Mark Antoni (Marcus Antonius) bu məsələni Roma Senatında qaldırmışdı. Antoni Sezarın Sezarionu öz oğlu kimi tanıdığını söyləmişdi. O, Qay Matinin (Gaius Matius) və Qay Oppinin (Gaius Oppius) də bundan xəbərdar olduğunu iddia etmişdi. Bunlar Svetoninin nəql etdiyi iddialardır. Sezarın özünün günümüzə çatmış bəyanatı deyil.
Həmin parçada əks mövqe də yer alır. Svetoniyə görə, Sezarın dostu Qay Oppi Sezarionun Sezarın oğlu olmadığını müdafiə edən kitab nəşr etdirmişdi. Beləliklə, antik mənbələr fikir ayrılığını da qeydə alır. Onları Sezarionun mənşəyi haqqında vahid və ardıcıl izah kimi qəbul etmək olmaz.
Sezar Roma hüququna əsasən Sezarionu rəsmi şəkildə öz qanuni varisi kimi tanımamışdı. Gündəlik həyatdan bir müqayisə bu fərqi sizə aydın göstərə bilər: kiminsə adını daşımaq və onun mirasına sahib olmaq ayrı məsələlərdir. Sezarion haqqında da atalıq iddiasını Sezarın hüquqi varisliyi məsələsindən ayrı nəzərdən keçirmək lazımdır.
XV Ptolemey necə Kleopatranın ortaq hökmdarı oldu?
Sezarion e.ə. 44-cü ildə XIV Ptolemeyin (XIV. Ptolemaios) ölümündən sonra ortaq hökmdar oldu. Onun cəmi üç yaşı vardı. Türkcə ensiklopediya məqaləsində onun ortaq hökmdar elan edilməsinin həmin il sentyabrın 2-də baş verdiyi göstərilir. Beləliklə, Kleopatranın azyaşlı oğlu taxtda onun yanında yer aldı.
Birgə hakimiyyət e.ə. 44-cü ildən e.ə. 30-cu ilə qədər davam etdi. Faktiki idarəetmə səlahiyyəti Kleopatrada qaldı. Buna görə Sezarionu hökmdar adlandırmaq doğrudur. Ancaq bu, kiçik bir uşağın dövləti idarə etdiyi mənasına gəlməməlidir. Onun hökmdar statusu ilə anasının idarəetmə üzərində nəzarəti eyni vaxtda mövcud idi.
Siz onların birgə təsvirlərinə baxarkən də bu fərqi nəzərə almalısınız. Sezarionun Kleopatranın yanında göstərilməsi onun monarxiyadakı tanınmış yerini əks etdirir. Bu təsvir özlüyündə onun müstəqil qərarlar verdiyini sübut etmir. Yazılar və hökmdar təsvirləri ortaq taxtı sənədləşdirir. Faktiki hökmdar isə Kleopatra olaraq qalırdı.
İsgəndəriyyə bağışlamaları onun mövqeyinə necə təsir etdi?
E.ə. 34-cü ildə keçirilən İsgəndəriyyə (İskenderiye) bağışlamaları Sezarionun mənşəyi barədə iddiaya daha kəskin siyasi məna verdi. Antoni onu açıq şəkildə Sezarın həqiqi oğlu kimi tanıdı. Sezarion artıq illərdir Kleopatranın ortaq hökmdarı idi. Mərasim onun Sezarla əlaqəsini İsgəndəriyyədə toplaşanların qarşısında önə çıxardı.
Plutarx (Plutarkhos) Kleopatranın Misir, Kipr (Kıbrıs), Liviya (Libya) və Kelesiriyanın (Koile Suriye) kraliçası elan edilməsini təsvir edir. Sezarionun da onun taxtını bölüşdüyü elan olundu. Onun mərasimdəki yeri Misir monarxiyasını Sezarın oğlu olması iddiası ilə birləşdirirdi.
Bruce W. Frier bunun Sezarion üçün əsas siyasi nəticəsini göstərir: onun Sezarın qanuni oğlu və varisi elan edilməsi Sezarın vəsiyyətnaməsi ilə övladlığa götürdüyü Oktaviana meydan oxumaq idi. Məsələ Kleopatranın varisliyindən kənara çıxırdı. Söhbət Sezarın adından və mirasından hansı iddiaçının istifadə edə biləcəyindən gedirdi.
Bəzi tarixçilər bağışlamaları Roma ilə ellinist Şərq arasında yeni siyasi quruluş yaratmaq cəhdi kimi şərh edirlər. Bu yanaşmaya görə, mərasimin məqsədi ictimai nümayişdən daha geniş idi. Sezarionun yüksəldilən statusu həmin nəzərdə tutulan quruluşun bir hissəsi idi.
Oktavianın qələbəsindən sonra niyə öldürüldü?
Antoni və Kleopatra e.ə. 31-ci il sentyabrın 2-də baş verən Aksi dəniz döyüşündə (Aktium Deniz Muharebesi) Oktaviana məğlub oldular. E.ə. 30-cu ildə Oktavian Misiri fəth etdi. Sezarionun hökmdar titulu və Sezarın oğlu olması iddiası onu qalib rəqibin ixtiyarına verdi. Bu iddialar ən çox məhz həmin rəqib üçün əhəmiyyət daşıyırdı.
Peter Nadig edamın səbəbini birbaşa izah edir. Oktavian Sezarın oğlu olduğu deyilən başqa bir şəxsin sağ qalmasını istəmirdi. Sezarionu təhlükəli edən bu kimlik idi. İsgəndəriyyədə onun ictimai mövqeyini gücləndirən iddia indi onu aradan götürmək üçün səbəbə çevrilmişdi.
Antik mənbələr onun ölümünə aparan hadisələri fərqli nəql edir. Plutarx yazır ki, Kleopatra Sezarionu böyük xəzinə ilə Efiopiya (Etiyopya) üzərindən Hindistana (Hindistan) göndərməyə çalışmışdı. Onun tərbiyəçisi Rodon (Rhodon) krallığın ona veriləcəyini vəd edərək onu geri dönməyə razı salmışdı. Bu versiyada onu geri qaytaran hökmdar olmaq ümidi idi.
Kass Dion (Cassius Dio) başqa məlumat verir. O yazır ki, Sezarion Efiopiyaya doğru qaçarkən tutulub öldürülmüşdü. Bu versiyaları ayrı saxlamaq lazımdır. Plutarxın nəql etdiyi vədə inanaraq geri dönüşü Dionun qaçış zamanı tutulma xəbəri ilə birləşdirmək qalan mənbələrin təsdiqlədiyindən daha hamar bir hekayə yaradardı.
Sezarion e.ə. 30-cu ildə, təxminən on yeddi yaşında Oktavianın əmri ilə öldürüldü. Dion qeyd edir ki, Oktavian Misirə xərac qoydu və onun idarəçiliyini Korneli Qalla (Cornelius Gallus) tapşırdı. Beləliklə, son Ptolemey hökmdarının ölümü Misiri Roma idarəçiliyinə keçirən həmin fəthin bir hissəsidir.
Heykəllər və yazılar onun qısa hakimiyyəti haqqında nə deyir?
Yazılar Kleopatra ilə Sezarionun birlikdə hökmdar kimi tanındığına birbaşa sübut verir. London Universitet Kolleci Memfisdən (Memfis) onların hər ikisinin adını çəkən bir stela haqqında məlumat verir. Belə bir qeyd, mübahisəli portret müəyyənləşdirməsinə ehtiyac olmadan, ortaq hakimiyyəti təsdiqləyir.
Karnakdan olan çəhrayı qranit stela başqa bir nümunədir. Hazırda Museo Egizio kataloqunda Cat. 1764 nömrəsi ilə qeyd olunan bu abidə e.ə. 39-cu ilə aiddir. O, Fiv bölgəsinin (Teb bölgesi) inzibatçısı Kallimaxın (Kallimakhos) şərəfinə hazırlanıb. Kleopatra ilə Sezarion yanaşı təsvir olunublar. Abidə onların ortaq hökmdar təsvirini tarixi məlum olan yerli ithafda göstərir.
Denderadakı Hathor məbədinin güney divarında Sezarion Kleopatra ilə birlikdə Misir hökmdarı kimi təsvir olunub. Siz hökmdar təsvirlərini müqayisə edirsinizsə, bu səhnə onun statusunu aydın şəraitdə göstərir. Burada o, anası ilə bölüşdüyü monarxiyanın daxilində təqdim olunur.
Başqa əşyalara daha ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. İsgəndəriyyənin Şərq limanından çıxarılan nəhəng baş heykəli Sezariona aid edilib. Onun saç düzümü Avqustla (Augustus) və ya Roma dövrü ilə də əlaqələndirilməsinə səbəb olub. Təklif olunan kimlik qəti müəyyənləşdirilmiş portret adı deyil, bir nəzəriyyədir.
Bruklin Muzeyinin 54.117 nömrəli, e.ə. 51–30-cu illərə aid Ptolemey şahzadəsi heykəlinin arxa dayağında yazı yoxdur. Muzey onu Kleopatranın oğullarından birinin mümkün təsviri kimi təqdim edir. Fiqurun məhz Sezarion olduğunu qəti şəkildə bildirmir.
Hətta yazı da şübhəyə yer saxlaya bilər. Metropoliten İncəsənət Muzeyinin Birinci il nəşrində qeyd olunur ki, 1981.224.1 nömrəli hökmdar torsunun kartuşlarındakı adlar həm XII Ptolemey (XII. Ptolemaios), həm də XV Ptolemey üçün məlumdur. Muzeyin Diqqətəlayiq əldəetmələr 1981–1982 kataloqu bazalt heykəli XII Ptolemey və ya onun varislərindən biri kimi təqdim edir və e.ə. 80–30-cu illərə aid edir.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Kallimax stelası Amon (Amun) və Montunun daha qədim bir səhnəsini qoruyub saxlayır. Bu səhnə, ehtimal ki, XXV sülalə dövrünə aiddir. Yunan və demotik yazılar əvvəlki mətnləri əvəz edib. Beləliklə, əşyada qədimdən qalan dini səhnə Kleopatra və Sezarion dövründə Kallimaxın şərəfinə yazılmış daha sonrakı ithafla birləşir.
Sezarionun Misir hökmdar adları arasında “gənc” mənasını verən Hunu adlı Hor (Horus) adı da vardı. Yunanca “Kiçik Sezar” ləqəbi ilə yanaşı, bu ad eyni hökmdarın müxtəlif cəhətlərinin necə təqdim olunduğunu göstərir: onun gəncliyini və Sezarla iddia edilən əlaqəsini.
Bibliotheca Alexandrina tərəfindən Sezariona aid edilən liman baş heykəlinin hündürlüyü 80 santimetr, eni 60 santimetr, dərinliyi isə 50 santimetrdir. Bu ölçülər yalnız başa aiddir. Onun iri ölçüləri təsvir olunan hökmdarın mübahisəli kimliyini müəyyənləşdirmir.
Metropoliten Muzeyinin Sezarionla da əlaqələndirilən hökmdar torsunun hündürlüyü 93 santimetrdir. Muzeyin hazırkı qeydinə görə, o, 2025-ci ilin iyununda İtaliyaya (İtalya) qaytarılıb. Geri qaytarılması və kimliyinin qeyri-müəyyənliyi əşyanın tarixinin ayrı hissələridir.
Xronologiya
- E.ə. 47-ci il: Sezarion doğuldu. UCL tarixi iyunun 23-ü kimi göstərir.
- E.ə. 44-cü il: XIV Ptolemeyin ölümündən sonra üçyaşlı Sezarion Kleopatranın ortaq hökmdarı oldu.
- E.ə. 39-cu il: Kallimax stelası Kleopatra ilə Sezarionu birlikdə təsvir etdi.
- E.ə. 34-cü il: İsgəndəriyyə bağışlamalarında Antoni Sezarionun Sezarın həqiqi oğlu olması iddiasını önə çıxardı.
- E.ə. 31-ci il, 2 sentyabr: Oktavian Aksidə Antoni və Kleopatranı məğlub etdi.
- E.ə. 30-cu il: Oktavian Misiri fəth etdi və təxminən on yeddi yaşlı Sezarionun edamını əmr etdi.
- E.ə. 30-cu il: Roma hakimiyyəti altında Misirin idarəçiliyi Korneli Qalla tapşırıldı.
Tez-tez verilən suallar
Sezarion həqiqətən Yuli Sezarın oğlu idi?
Onun atasının kimliyi antik dövrdə mübahisəli idi. Svetoni həm iddianı dəstəkləyən fikirləri, həm də Oppinin etirazını qoruyub saxlayıb. Sezar onu rəsmi şəkildə Roma hüququna əsasən qanuni varisi kimi tanımamışdı.
Sezarion firon olanda neçə yaşında idi?
E.ə. 44-cü ildə Kleopatranın ortaq hökmdarı olanda onun üç yaşı vardı. Faktiki idarəetmə səlahiyyəti Kleopatrada qalmışdı.
Oktavian Sezarionu niyə öldürtdü?
Onun Sezarın oğlu olması iddiası onu Sezarın övladlığa götürdüyü varis olan Oktaviana rəqib edirdi. Oktavian e.ə. 30-cu ildə onun edamını əmr etdi.
Dövrümüzə çatan heykəllərdən hansının Sezariona aid olduğu dəqiqdir?
Təklif olunan bir neçə müəyyənləşdirmə mübahisəli olaraq qalır. Adının çəkildiyi yazılar və Denderadakı səhnə onun hökmdar mövqeyinə dair daha möhkəm sübutlardır.
Mənbələr
- London Universitet Kolleci — XV Ptolemey Sezarion ucl.ac.uk
- Peter Nadig — XV Ptolemey Sezar doi.org
- Svetoni — Yuli Sezarın həyatı, 52 penelope.uchicago.edu
- Wikipedia — Sezarion en.wikipedia.org
- Vikipedi — Kaisarion tr.wikipedia.org
- Plutarx — Antoninin həyatı, 54, 65–68, 81 penelope.uchicago.edu
- Bruce W. Frier — Tarixi şəxsiləşdirmək lsa.umich.edu
- Kass Dion — Roma tarixi, 51 penelope.uchicago.edu
- Museo Egizio — General Kallimaxın şərəfinə stela collezioni.museoegizio.it
- IEASM / Franck Goddio — Sezarionun nəhəng baş heykəli franckgoddio.org
- Bibliotheca Alexandrina Qədim Əsərlər Muzeyi — Nəhəng hökmdar başı antiquities.bibalex.org
- Bruklin Muzeyi — Ptolemey şahzadəsi, Google Arts & Culture artsandculture.google.com
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Birinci il: Qədim dünyanın Şərq və Qərb incəsənəti resources.metmuseum.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Diqqətəlayiq əldəetmələr 1981–1982 resources.metmuseum.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Ptolemey hökmdarının torsu metmuseum.org
FAQ
Sezarion həqiqətən Yuli Sezarın oğlu idi?
Onun atasının kimliyi antik dövrdə mübahisəli idi. Svetoni bu iddianı dəstəkləyən fikirləri və Qay Oppinin onu rədd edən kitabını qeyd edir. Sezar Roma hüququna əsasən Sezarionu rəsmi şəkildə öz qanuni varisi kimi tanımamışdı.
Sezarion firon olanda neçə yaşında idi?
XIV Ptolemeyin ölümündən sonra, e.ə. 44-cü ildə Kleopatranın ortaq hökmdarı olanda onun üç yaşı vardı. Faktiki idarəetmə səlahiyyəti Kleopatrada qalmışdı.
Oktavian Sezarionu niyə öldürtdü?
Sezarionun Sezarın oğlu olması iddiası Oktavianın Sezarın övladlığa götürdüyü varis kimi mövqeyini təhdid edirdi. Oktavian e.ə. 30-cu ildə, Sezarion təxminən on yeddi yaşında olarkən onun edamını əmr etdi.
Dövrümüzə çatan heykəllərdən hansının Sezariona aid olduğu dəqiqdir?
Bir neçə heykəl onunla əlaqələndirilib, lakin bu müəyyənləşdirmələr mübahisəli olaraq qalır. Adının çəkildiyi yazılar və Denderada Kleopatranın yanında təsvir olunması onun hökmdar mövqeyinə dair daha möhkəm sübutlardır.
Image: Musée de l'Éphèbe – Statue de l'enfant royal 01.jpg — Tylwyth Eldar, CC BY-SA 4.0
