Səlahəddin Əyyubi iki hadisə ilə yadda qalıb: Həttindəki sarsıdıcı qələbə və 1187-ci ildə Qüdsün geri alınması. Hər ikisi doğrudur. Şəhəri heç qan tökmədən alması barədə məşhur iddia isə yalnız qismən doğrudur. Bu yazıda siz mənbələrin təsdiqlədiyi məlumatlarla rəvayətlərin əlavə etdiklərini ayırd edə bilərsiniz.
Səlahəddin Əyyubi kim idi?
Səlahəddin Əyyubi Əyyubilər sülaləsini qurub. O, sülalənin ilk sultanı olub, Misir və Suriyanı idarə edib. Mənbələr onu kürd əsilli sünni müsəlman kimi təqdim edir.
Əsl adı Yusif idi. «Səlahəddin» fəxri ləqəbdir. Təxminən «dinin doğruluğu» mənasını verir. Deməli, siz «Səlahəddin» deyəndə onun doğum adını deyil, fəxri ləqəbini işlədirsiniz. Gündəlik həyatda «doktor» və ya «kapitan» deyə müraciət etməyə bənzəyir.
Səlahəddin Əyyubi harada doğulub və haralıdır?
İnsanlar hər iki sualı axtarırlar. Cavab isə eyni yerə aparır. Səlahəddin təxminən 1137–1138-ci illərdə Tikritdə doğulub. Tikrit indiki İraqın sərhədləri daxilindədir. O doğulanda atası Nəcməddin Əyyub Tikritin hakimi idi.
Beləliklə, «haralıdır?» sualının iki tərəfi var. Doğulduğu yer Tikritdir. Etnik mənşəyi kürddür. Sonralar hakimiyyətinin əsas dayaqları Misir və Suriya olub.
Misirdən Dəməşqə: hakimiyyətə necə yüksəldi?
Səlahəddin fəaliyyətinə sultan kimi başlamayıb. O, əmisi Şirkuhun 1164, 1167 və 1169-cu illərdəki Misir yürüşlərinə qatılıb. Bundan sonra hadisələr sürətlə inkişaf edib.
26 mart 1169-cu ildə Fatimi xəlifəsi əl-Adid onu vəzir təyin edib. Ona əl-Məlik ən-Nasir titulu verilib. 1171-ci ildə Səlahəddin Misirdə Fatimi xilafətinə son qoyub.
12 oktyabr 1174-cü ildə 700 atlı ilə Qahirədən Dəməşqə yola düşüb. Bu səfərlə onun Suriyada hakimiyyətini genişləndirməsi başlayıb. Misir və Suriya artıq bir əldə birləşmişdi. Sonralar səlibçilərə qarşı yürüşü mümkün edən də bu birlik idi.
Səlahəddin və Balduin: Monjizarda məğlubiyyət
Səlahəddin hər döyüşdə qalib gəlməyib. 25 noyabr 1177-ci ildə Qüds kralı IV Balduinin qüvvələri onu Monjizarda məğlub edib. Bu döyüş həmin illərdə səlibçi krallığının ciddi hərbi güc olduğunu göstərir.
Deməli, «Səlahəddin, yoxsa Balduin?» sualının bu konkret döyüş üçün aydın cavabı var: Balduinin tərəfi qalib gəlib. On il sonra isə Qüds kralı Gi de Lüzinyan idi. Nəticə də çox fərqli oldu.
Həttin döyüşü, 4 iyul 1187-ci il
Səlahəddini məşhurlaşdıran döyüş Həttin idi. 4 iyul 1187-ci ildə onun ordusu Qüds kralı Gi de Lüzinyanın ordusunu məğlub edib. Bu, ağır məğlubiyyət idi.
Fordham Universitetinin orta əsr mənbələri toplusu döyüşə aparan hadisələri təsvir edir. 2 iyul 1187-ci ildə Səlahəddin Təbəriyyəyə hücum edib. Səlibçi ordusu şəhərin köməyinə çatmaq üçün yürüşə çıxıb.
Bu yürüş səlibçilər üçün pis nəticələnib. Eyni mənbəyə görə, onların suyu çatmayıb. Gecə ox atəşinə tutulublar. Ətraflarındakı kolluqlara od vurulub. Əsas döyüş başlamamış susuzluq, tüstü və oxlar onları xeyli zəiflədib.
Əsirlər arasında kral Gi de Lüzinyan və Şatiyonlu Reynald (Renaud de Châtillon) da vardı. Ordusu ilə yanaşı kralını da itirməsi krallığı ciddi şəkildə müdafiəsiz qoyub.
Səlahəddin Qüdsü necə aldı?
Səlahəddin 20 sentyabr 1187-ci ildə Qüdsün mühasirəsinə başlayıb. Təxminən 12 gün sonra, 2 oktyabr 1187-ci ildə İbelinli Balian şəhəri ona təslim edib. Bununla 1099-cu ildə başlayan 88 illik səlibçi hakimiyyəti başa çatıb.
Təslim şərtləri danışıqlarla razılaşdırılıb. Razılaşma frank sakinlərə fidyələrini ödəyib şəhəri tərk etmək üçün 40 gün verirdi. Əgər siz nə vaxtsa viza müddəti bitməmiş bir ölkədən çıxmalı olmusunuzsa, məntiq sizə tanışdır: tələb olunan məbləği ödə və verilən müddətdə çıx.
Burada mühüm bir düzəliş lazımdır. Qüdsün heç qan tökülmədən alınması fikri hadisəni həddən artıq sadələşdirir. Əvvəlcə döyüşlərlə müşayiət olunan mühasirə yaşanıb. Fidyəsini ödəyə bilməyən bəzi sakinlər isə kölə edilib. Təslimin özünü «qırğın olmadı» sözləri ilə təsvir etmək düzgündür. Bütün hadisə boyunca «zorakılıq olmadı» demək isə düzgün deyil.
Səlahəddin 1187-ci ildə şəhəri aldıqdan sonra yəhudilərin də yenidən orada məskunlaşmasına icazə verib.
Səlahəddin və Riçard: Üçüncü səlib yürüşü
Qüdsün itirilməsi Avropa hökmdarlarını Üçüncü səlib yürüşünü təşkil etməyə sövq edib. Yürüş 1189–1192-ci illəri əhatə edib. Səlahəddin bu yürüşdə də hər döyüşü qazanmayıb. 7 sentyabr 1191-ci ildə onun ordusu Ərsufda İngiltərə kralı I Riçardın qüvvələrinə məğlub olub.
Bununla belə, müharibə bitəndə Qüds Səlahəddinin əlində qalıb. 1192-ci il Yaffa müqaviləsi Sur ilə Yaffa arasındakı sahildə səlibçilərin nəzarətini tanıyıb. Müqavilə xristian zəvvarların Qüdsü ziyarət etməsinə də icazə verib. Üçüncü səlib yürüşünün döyüşləri bununla başa çatıb.
Səlahəddin və Qahirə qalası
Misirə gedirsinizsə, siz onun başladığı tikinti layihəsini görə bilərsiniz. Səlahəddin 1176-cı ildə Müqəttəm təpələrində Qahirə qalasının tikintisinə başlayıb. Misirin Turizm və Qədim Əsərlər Nazirliyi onu ölkənin arxeoloji abidələri sırasında göstərir.
O, tikintinin başa çatdığını görməyib. Qala sonralar sultan əl-Kamilin dövründə tamamlanıb. Qahirə valiliyinin Səlahəddin qalası haqqında səhifəsində də bu məlumat verilir.
Xronologiya
- Təxminən 1137–1138: Tikritdə doğulur.
- 1164–1169: Əmisi Şirkuhun Misir yürüşlərinə qatılır.
- 26 mart 1169: Fatimi xəlifəsinin vəziri olur.
- 1171: Misirdə Fatimi xilafətinə son qoyur.
- 1174: Dəməşqdə və ətraf bölgədə hakimiyyətini qurmağa başlayır.
- 1176: Qahirə qalasının tikintisinə başlayır.
- 25 noyabr 1177: Monjizarda IV Balduinə məğlub olur.
- 4 iyul 1187: Həttində səlibçi ordusunu məğlub edir.
- 20 sentyabr 1187: Qüdsün mühasirəsinə başlayır.
- 2 oktyabr 1187: Qüdsü razılaşdırılmış təslim yolu ilə alır.
- 7 sentyabr 1191: Ərsufda I Riçarda məğlub olur.
- 1192: Yaffa müqaviləsi Üçüncü səlib yürüşünün döyüşlərinə son qoyur.
- 4 mart 1193: Dəməşqdə vəfat edir.
Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Adı Yusif idi. «Səlahəddin» doğum adı deyil, fəxri ləqəbdir.
- Həttinin taleyi gecə həll olundu. Fordham mənbəsinə görə, susuz qalan səlibçilər gecə boyu ox atəşinə tutulub. Ətraflarındakı kolluqlar da yandırılıb.
- Riçardla heç vaxt görüşməyib. Səlahəddinlə Şirürəkli Riçard elçilər və hədiyyələr vasitəsilə əlaqə saxlayıblar. Onlar heç vaxt üz-üzə görüşməyiblər.
- Qalasının tamamlandığını görməyib. Qahirə qalası əl-Kamilin dövründə başa çatdırılıb.
- Yəhudilərin qayıtmasına icazə verilib. 1187-ci ildən sonra Səlahəddin yəhudilərin Qüdsdə yenidən məskunlaşmasına icazə verib.
Səlahəddinin ölümü və məzarı
Səlahəddin 4 mart 1193-cü ildə Dəməşqdə vəfat edib. Dəməşq Suriyada yerləşir və türkcə Şam adlanır. Məzarı həmin şəhərdəki Əməvilər məscidinin şimal-qərb küncü yaxınlığındadır.
O, Yaffa müqaviləsindən cəmi bir neçə ay sonra vəfat edib. 1187-ci ildə aldığı şəhər hələ də onun sülaləsinin nəzarətində idi.
Tez-tez verilən suallar
Səlahəddin Əyyubi harada doğulub?
Təxminən 1137–1138-ci illərdə Tikritdə doğulub. Şəhər indiki İraqın sərhədləri daxilindədir. Atası Nəcməddin Əyyub həmin vaxt Tikritin hakimi idi.
Səlahəddin Əyyubi haralıdır və mənşəyi nədir?
Tikritdə doğulub. Mənbələr onu kürd əsilli sünni müsəlman kimi təqdim edir. Misir və Suriyanı idarə edib, Əyyubilər sülaləsini qurub.
Səlahəddin Qüdsü heç qan tökmədən alıb?
Tam belə deyil. Təslimdən əvvəl döyüşlərlə müşayiət olunan mühasirə yaşanıb. Fidyəsini ödəyə bilməyən bəzi insanlar kölə edilib. Təslim razılaşması frank sakinlərə fidyəni ödəyib şəhərdən çıxmaq üçün 40 gün verirdi.
Səlahəddinlə IV Balduin arasında kim qalib gəlib?
IV Balduin 25 noyabr 1177-ci ildə Monjizarda Səlahəddini məğlub edib. Səlahəddin 4 iyul 1187-ci ildə Həttində qalib gəlib. Lakin həmin döyüşdə rəqibi Balduin deyil, kral Gi de Lüzinyan idi.
Səlahəddin Əyyubi harada dəfn olunub?
Dəməşqdə, Əməvilər məscidinin şimal-qərb küncü yaxınlığında dəfn olunub. O, 4 mart 1193-cü ildə həmin şəhərdə vəfat edib.
Mənbələr
- Vikipediya — Səlahəddin en.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — Selâhaddîn-i Eyyûbî islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipediya — Selahaddin Eyyûbî tr.wikipedia.org
- Fordham Universiteti — Həttin döyüşü, 1187 sourcebooks.web.fordham.edu
- Misirin Turizm və Qədim Əsərlər Nazirliyi — Qahirə qalası egymonuments.gov.eg
- Qahirə valiliyi — Səlahəddin qalası cairo.gov.eg
Image: Saladin Soldan d’Egypte (BM 1879,1213.302).jpg — Wikimedia Commons, Public domain
