Müvəhhidlər (Muvahhidler) dini islahat hərəkatı kimi yaranmış, sonra Şimali Afrikanı (Kuzey Afrika) və Əndəlüsü (Endülüs) idarə edən xilafətə çevrilmişdilər. Hərəkat Mərakeşin (Fas) Atlas dağlarında (Atlas Dağları) İbn Tumərtin (İbn Tûmert) rəhbərliyi ilə meydana çıxdı. Əbdülmömin (Abdülmümin) 1147-ci ildə Mərakeş şəhərini (Marakeş) tutduqdan sonra Müvəhhidlər Murabitlərin (Murabıtlar) hakimiyyətinə son qoydular. 1212-ci ildə Las Navas de Tolosa döyüşündə məğlubiyyət, taxt-tac uğrunda mübarizə və bölgələrdəki üsyanlar onların gücünü sarsıtdı. 1269-cu ildə Mərinilər (Merînîler) Mərakeş şəhərini ələ keçirdilər.
Dağ icmalarında yaranan hərəkat Atlantik okeanından (Atlas Okyanusu) Tripoliyə (Trablus) qədər uzanan əraziləri necə idarə etməyə başladı? Bu tarixdə dini nüfuz, hərbi fəthlər və hakimiyyətin kimə keçəcəyi uğrunda mübarizə bir-birinə bağlıdır. Siz Mərakeş şəhəri və Sevilya (Sevilla) vasitəsilə bu genişlənməni izləyə bilərsiniz. Sonra Rabatda (Rabat) qalan abidələrdə onların memarlıq iddialarının izlərini görə bilərsiniz.
İbn Tumərtin hərəkatı hansı şəraitdə yarandı?
Müvəhhid adı ərəbcə əl-Müvəhhidun sözündən gəlir. Bu ad hərəkatın Allahın birliyinə verdiyi önəmi ifadə edir. İbn Tumərt islahat hərəkatına Mərakeşin Atlas dağlarındakı Məsmudə (Masmûde) əmaziğ (Amazig) icmaları arasında başladı. O, hakimiyyətdə olan Murabitlərin dini və hüquqi təcrübələrinə qarşı çıxırdı.
Dağlıq ərazi onun tərəfdarlarına mərkəzi hakimiyyətin təsirli nəzarətindən kənarda toplaşmaq imkanı verirdi. Sıldırım relyef Murabit süvarilərinin hərəkətini məhdudlaşdırırdı. Buna görə Məsmudə icmaları əsasən hakimiyyətin nəzarətindən kənarda qala bilirdilər. Coğrafi şərait dini hərəkatın möhkəmlənməsinə imkan yaratdı.
Təxminən 1121-ci ildə İbn Tumərtin tərəfdarları onu mehdi kimi tanıdılar. Təxminən 1124-cü ildə Yüksək Atlasın (Yüksek Atlas) Nfis vadisindəki (Nefis Vadisi) Tinməl (Tinmel) hərəkatın mərkəzinə çevrildi. Bura həm mənəvi mərkəz, həm də hərbi qərargah idi. Dini rəhbərlik və hərbi təşkilatlanma eyni məkanda inkişaf edirdi.
İbn Tumərt 1130-cu ildə öldü. Rəhbərlik Zənatə (Zenâte) mənşəli əmaziğ başçı Əbdülmöminə keçdi. Hərəkat Məsmudələr arasında başlamışdı. Lakin onun imperiyaya çevrilməsinə rəhbərlik edən şəxs başqa bir əmaziğ topluluğundan gəlirdi.
Əbdülmömin Murabit hakimiyyətinə necə son qoydu?
Əbdülmömin hərəkatı fəthlər həyata keçirən qüvvəyə çevirdi və özünü xəlifə elan etdi. Onun qoşunları 1147-ci ildə Mərakeş şəhərini tutdular. Bu fəth Murabit hakimiyyətini devirdi. Şəhər yeni hakimiyyətin mərkəzi oldu. Mərakeş şəhəri Müvəhhidlərin Şimali Afrikadakı əsas hakimiyyət mərkəzi olaraq qaldı.
Genişlənmə şərqə doğru davam etdi. Əbdülmömin 1159-cu ildə Tunis şəhərini (Tunus) öz nəzarətinə gətirən yürüşə başladı. Yerli Bəni Xorasan (Benî Horasan) hökmdarları təslim olmaqdan imtina etdilər. O, şəhəri zorla aldı. Bu yürüş Müvəhhid hakimiyyətini Şimali Afrikada daha şərqə yaydı.
Məhdiyyə (Mehdiye) 1160-cı ilin yanvarında təslim oldu. Ardınca normanlar (Normanlar) Siciliyaya (Sicilya) çəkildilər. Daha sonra Tripoli Müvəhhid hakimiyyətini tanıdı. Beləliklə, ilk qərargahı Yüksək Atlasdakı bir vadidə yerləşən hərəkatın nəzarət dairəsi genişləndi.
Əbdülmömin 1163-cü ilə qədər hökmranlıq etdi. Onun rəhbərliyi altında Müvəhhidlər Mərakeş şəhərində Murabitləri hakimiyyətdən uzaqlaşdırdılar. Daha geniş ərazidə öz hakimiyyətlərini qurdular. Onun özünü xəlifə elan etməsi hərəkatı ilkin dağ mərkəzinin hüdudlarını aşan siyasi rəhbərliklə də təmin etdi.
Müvəhhidlər Şimali Afrika və Əndəlüsdə hansı əraziləri idarə edirdilər?
Müvəhhidlər imperiyası Şimali Afrikada Atlantik okeanından indiki Liviyadakı (Libya) Tripoliyə qədər uzanırdı. Dənizin o tayında indiki İspaniyanın (İspanya) və Portuqaliyanın (Portekiz) müsəlmanların idarə etdiyi hissələri də imperiyaya daxil idi. Bu ərazilər Müvəhhidlərin Əndəlüs torpaqlarını təşkil edirdi.
Metropoliten İncəsənət Muzeyinin (Metropolitan Sanat Müzesi) həmin dövrə dair icmalına görə, Müvəhhidlər 1150-ci ilədək Mərakeşi, eləcə də Sevilya, Kordova (Kurtuba), Badaxos (Badajoz) və Almeriyanı (Almería) ələ keçirmişdilər. Deməli, Əbdülmöminin 1159-cu ildə şərqə yürüşündən əvvəl Əndəlüsün böyük şəhərləri də onların nəzarətinə keçmişdi.
Mərakeş şəhəri və Sevilya bu hakimiyyət coğrafiyasının əsas dayaqları idi. Müvəhhidlər Şimali Afrikadakı mərkəzlərini Mərakeş şəhərində saxladılar. Əndəlüsdə isə Sevilyanı paytaxt etdilər. Siz xilafəti bu şəhərlər üzərindən təsəvvür etsəniz, onun miqyası daha aydın görünər: hakimiyyət həm Şimali Afrikada, həm də Pireney yarımadasının (İber Yarımadası) müsəlmanların idarə etdiyi torpaqlarında fəaliyyət göstərirdi.
1212-ci ildə Las Navas de Tolosa məğlubiyyəti tənəzzüldə hansı rolu oynadı?
16 iyul 1212-ci ildə Kastiliya (Kastilya), Araqon (Aragon) və Navarra (Navarra) qüvvələri Xaen (Jaén) bölgəsindəki Las Navas de Tolosa döyüşündə Müvəhhid ordusunu məğlub etdilər. Bu məğlubiyyət Müvəhhidlərin Əndəlüsdə üstünlüyünün dağılmasında dönüş nöqtəsi oldu. Ərazilərin xərac ödəyən kiçik əmirliklərə parçalanmasını sürətləndirdi.
Xilafətin tənəzzülündə hakim sülalənin daxilindəki böhran da rol oynadı. Xəlifə əl-Müstənsir (Müstansır) 1224-cü ildə gənc yaşda, varis qoymadan öldü. Onun ölümü həm Məğribdə (Mağrip), həm də Əndəlüsdə taxt-tac uğrunda mübarizəyə səbəb oldu. Artıq zəifləyən imperiyanın müxtəlif yerlərində rəqib başçılar hakimiyyət uğrunda yarışırdılar.
Müvəhhid taxtına iddia edənlərin bəziləri şimaldakı xristian krallarla ittifaq qurdular. Əndəlüsdəki yerli üsyanlar mərkəzi hakimiyyəti daha da sarsıtdı. Kastiliya-Leon (Kastilya-León) hökmdarı III Ferdinand (III. Fernando) bu siyasi parçalanmadan istifadə etdi. O, 1236-cı ildə Kordovanı, 1248-ci ildə isə Sevilyanı fəth etdi.
Şimali Afrikada da qəbilə və bölgə üsyanları baş verirdi. Müvəhhid hakimiyyəti zəiflədikcə Mərinilərin yüksəlişi 1215-ci ildən sürətləndi. Mərinilər 1269-cu ildə Mərakeş şəhərini tutdular. Bu fəth qərbi Məğribdə Müvəhhid hakimiyyətinə son qoydu.
Beləliklə, Las Navas de Tolosa daha uzun məğlubiyyətlər silsiləsinin bir hissəsidir. Döyüşdəki məğlubiyyət Müvəhhidlərin Əndəlüsdə üstünlüyünü sarsıtdı. Varislik mübahisələri və üsyanlar isə dağılmanı dərinləşdirdi. Mərakeş şəhərinin 1269-cu ildə tutulması onların qərbi Məğribdəki hakimiyyətinin sonu oldu.
Mərakeş şəhəri, Rabat və Sevilyada hansı memarlıq izləri qalıb?
Kvadrat gövdəli iri minarələr Mərakeş şəhəri, Rabat və Sevilyadakı Müvəhhid məscid memarlığının səciyyəvi xüsusiyyətidir. Bu memarlıq forması sonrakı əsrlərdə də davam etdi. Siz sülalədən qalan tikinti ənənələrini tanımağa bu minarələrdən başlaya bilərsiniz.
Mərakeş şəhərindəki Kütübiyyə məscidinin (Kütübiye Camii) minarəsi 77 metr hündürlüyə çatır. Onun əsas kvadrat gövdəsinin hər tərəfi təxminən 13 metrdir. Bu ölçülər Müvəhhid məscidlərinin miqyasını konkret göstərir.
Kütübiyyənin iki məscid binası arasındakı əlaqə hələ də mübahisə mövzusudur. Bir izaha görə, ikinci bina birinci binanın qiblə istiqamətini düzəltmək üçün tikilib. Lakin ikinci binanın istiqaməti daha az dəqiq idi. Bu da həmin izahı zəiflədir. Başqa tədqiqatçılar ikinci binanın əhali artımına uyğun genişlənmə məqsədilə tikildiyini irəli sürüblər.
Rabatda Yaqub əl-Mənsur (Yakub el-Mansur) Həsən məscidini (Hasan Camii) imperiyanın əsas cümə məscidi kimi sifariş etdi. O, 1199-cu ildə öldükdə məscid yarımçıq qaldı. Sonrakı hökmdarlar da onu tamamlamadılar. UNESCO məscidi, Müvəhhid divarlarını və darvazalarını böyük paytaxt yaratmaq layihəsindən qalan hissələr kimi göstərir.
Sevilyada Böyük məscidin (Sevilla Ulu Camii) tikintisinə 1172-ci ildə xəlifə Əbu Yaqub Yusifin (Ebû Yakub Yûsuf) dövründə başlandı. Məscidin günümüzə çatan minarəsi Xiralda (Giralda) sonradan qotik kafedralın bir hissəsinə çevrildi. Portağal həyəti (Portakallar Avlusu) və Bağışlanma darvazası (Bağışlanma Kapısı) da həmin sonrakı binaya daxil edildi.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Əbdülmömin əmaziğ mənşəli olsa da, xilafətini elan edərkən özünə ərəb şəcərəsi qəbul etdi. Beləliklə, iddia etdiyi nəsil mənsubiyyəti öz mənşəyindən fərqlənirdi. Bu təfərrüat onun xəlifə titulunu qəbul etməsi ilə birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Yeni hökmdar hakimiyyətdən uzaqlaşdırdığı sülalə ilə bağlı bir əşyadan da yenidən istifadə etdi. Əbdülmömin Murabit hökmdarı Əli ibn Yusifin (Ali bin Yûsuf) məscidindəki oyma taxta minbəri öz Kütübiyyə məscidinə köçürtdü. Əvvəlki hakimiyyət dövrünün bir əşyası Müvəhhidlərin himayəsində istifadədə qaldı.
Rabatdakı Həsən məscidi 180 metrə 140 metr ölçülü düzbucaqlı plan üzrə layihələndirilmişdi. Bu ölçülər onun imperiyanın əsas cümə məscidi kimi nəzərdə tutulan rolunu konkretləşdirir. Yarımçıq layihə həmin iddianın izlərini qoruyur.
Xiraldanın içərisində mərkəzi kvadrat nüvə ilə xarici divarlar arasında maili yollar uzanır. Bu yollar atın yuxarı qalxa biləcəyi qədər enli idi. Buna görə qüllənin daxili quruluşu da xarici kvadrat forması qədər məlumat verir.
Müvəhhid sikkələrində Allahı Rəbb, Məhəmmədi (Muhammed) peyğəmbər, İbn Tumərti isə mehdi və imam kimi tanıyan ifadə yer alırdı. Siz gündəlik istifadə etdiyiniz pulu düşünsəniz, bu sikkələr tanış bir əşya ilə hərəkatın dini iddiaları arasındakı birbaşa əlaqəni göstərir.
Xronologiya
- Təxminən 1121: İbn Tumərtin tərəfdarları onu mehdi kimi tanıyırlar.
- Təxminən 1124: Tinməl hərəkatın mənəvi və hərbi mərkəzinə çevrilir.
- 1130: İbn Tumərt ölür; Əbdülmömin rəhbərliyi üzərinə götürür.
- 1147: Müvəhhid qoşunları Mərakeş şəhərini tutur və Murabit hakimiyyətini devirirlər.
- 1159: Əbdülmömin Tunis şəhərini tutur.
- Yanvar 1160: Məhdiyyə təslim olur; normanlar Siciliyaya çəkilirlər.
- 1163: Əbdülmöminin hakimiyyəti başa çatır.
- 1172: Sevilyanın Böyük məscidinin tikintisinə başlanır.
- 1199: Yaqub əl-Mənsur ölür, Həsən məscidi yarımçıq qalır.
- 16 iyul 1212: Müvəhhid ordusu Las Navas de Tolosada məğlub olur.
- 1224: Əl-Müstənsir varis qoymadan ölür və taxt-tac uğrunda mübarizə başlayır.
- 1236: III Ferdinand Kordovanı fəth edir.
- 1248: III Ferdinand Sevilyanı fəth edir.
- 1269: Mərinilər Mərakeş şəhərini tutaraq qərbi Məğribdə Müvəhhid hakimiyyətinə son qoyurlar.
Tez-tez verilən suallar
Müvəhhidlər hərəkatını kim yaradıb?
İbn Tumərt islahat hərəkatını Mərakeşin Atlas dağlarındakı Məsmudə əmaziğ icmaları arasında yaradıb. Onun 1130-cu ildə ölümündən sonra Əbdülmömin rəhbərliyi üzərinə götürüb və hərəkatın genişlənərək xilafətə çevrilməsinə rəhbərlik edib.
Müvəhhidlər harada hökmranlıq edirdilər?
Onların imperiyası Şimali Afrikanın Atlantik sahilindən Tripoliyə qədər uzanırdı. İndiki İspaniya və Portuqaliyanın müsəlmanların idarə etdiyi əraziləri də imperiyaya daxil idi. Sevilya onların Əndəlüsdəki paytaxtı idi.
Las Navas de Tolosa onların hakimiyyətinə dərhal son qoydumu?
1212-ci ildəki məğlubiyyət Müvəhhidlərin Əndəlüsdə üstünlüyünün dağılmasını sürətləndirdi. Qərbi Məğribdə Müvəhhid hakimiyyəti Mərinilərin 1269-cu ildə Mərakeş şəhərini tutmasına qədər davam etdi.
Müvəhhidlərin Sevilyasından nə qalıb?
Böyük məscid kompleksindən Xiralda, Portağal həyəti və Bağışlanma darvazası günümüzə çatıb. Bunların hamısı sonradan tikilən qotik kafedralın bir hissəsinə çevrilib.
Mənbələr
- Wikipedia — Müvəhhidlər xilafəti en.wikipedia.org
- Maribel Fierro — Oxford biblioqrafiyaları: Müvəhhidlər academic.oup.com
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Murabitlər və Müvəhhidlər dövrlərinin incəsənəti metmuseum.org
- Navarra Universiteti — 1212: Las Navas de Tolosa unav.es
- Archnet — Xronologiya: Müvəhhidlər archnet.org
- Archnet — Kütübiyyə məscidi archnet.org
- Archnet — Həsən məscidi archnet.org
- UNESCO Dünya İrs Mərkəzi — Rabat whc.unesco.org
- Archnet — Sevilya kafedralı/məscidi archnet.org
- Sevilya kafedralı — Xiralda catedraldesevilla.es
- Maribel Fierro — İslamın yeni Kembric tarixi: Müvəhhidlər və Həfsilər cambridge.org
FAQ
Müvəhhidlər hərəkatını kim yaradıb?
İbn Tumərt dini islahat hərəkatını Mərakeşin Atlas dağlarında yaşayan Məsmudə əmaziğ icmaları arasında yaradıb. Onun 1130-cu ildə ölümündən sonra Əbdülmömin hərəkatın genişlənərək xilafətə çevrilməsinə rəhbərlik edib.
Müvəhhidlər harada hökmranlıq edirdilər?
Onların imperiyası Şimali Afrikada Atlantik okeanından Tripoliyə qədər uzanırdı. İndiki İspaniya və Portuqaliyanın müsəlmanların idarə etdiyi əraziləri də imperiyaya daxil idi. Əndəlüsdəki paytaxtları Sevilya idi.
Las Navas de Tolosa döyüşü xilafətə son qoydumu?
1212-ci ildəki məğlubiyyət Müvəhhidlərin Əndəlüsdə üstünlüyünün dağılmasını sürətləndirdi. Onların Şimali Afrikadakı hakimiyyəti Mərinilərin 1269-cu ildə Mərakeş şəhərini tutmasına qədər davam etdi.
Müvəhhidlərin hansı memarlıq abidələri günümüzə çatıb?
Əsas abidələr arasında Mərakeş şəhərindəki Kütübiyyə məscidi, Rabatdakı yarımçıq Həsən məscidi və Müvəhhid divarları ilə darvazaları, Sevilyadakı Xiralda, Portağal həyəti və Bağışlanma darvazası var.
Image: Almohades Iberia.png — DaniCBP, CC BY 4.0
