Qısa cavab: monqollar Yaponiyaya neçə dəfə yürüş edib?
İki dəfə. Xubilay xanın (Kubilay Han) 1274 və 1281-ci illərdəki yürüşlərinin hər ikisi Yaponiyanın (Japonya) qələbəsi ilə bitdi. Yapon dilində bu iki yürüş birlikdə Genko (Genkō) adı ilə xatırlanır. Birincisi Bun’ey (Bun’ei), ikincisi isə Koan (Kōan) adlanır.
Ordular yalnız monqollardan ibarət deyildi. Əsgər və dənizçilər Yuanın idarə etdiyi Çindən, eləcə də Koreyadakı (Kore) Koryo krallığından gəlirdilər. Buna görə siz «monqol donanması» ifadəsini oxuyanda müxtəlif bölgələrdən gəlmiş qarışıq qüvvəni təsəvvür edin.
Daha məşhur olan ikinci yürüşdür. 1281-ci ilin avqustunda işğal donanmasına tayfun zərbə vurdu. Yaponlar fırtınanı kamikadze (kamikaze), yəni «ilahi külək» adlandırdılar.
Xubilay xan Yaponiyaya niyə gəmilər göndərdi?
Hər şey bir məktubla başladı. 1268-ci ildə Xubilayın məktubu Yaponiya imperator sarayına çatdırıldı. Yaponiya hökuməti cavab göndərmədi.
Bu sükut məsələni bağlamadı. Xubilay 1275 və 1279-cu illərdə yeni elçiliklər göndərdi. Onların üzvləri Yaponiyada edam edildi. İki dəfə göndərilən elçilərin öldürülməsi danışıqlar üçün çox az imkan saxladı.
1274-cü il yürüşü: Tsusimadan Hakata körfəzinə
Marşrutu gözünüzdə canlandırmaq istəyirsinizsə, Koreyadan başlayıb cənub-şərqə doğru gedin. 1274-cü il donanması Koreyadan yola çıxdı və aydın bir marşrut izlədi. Əvvəl Tsusimaya (Tsushima), sonra İkiyə, daha sonra Kyusyu (Kyushu) adasındakı Hakata körfəzinə getdi.
Kral Silah Muzeyi sahilə çıxışların tarixlərini göstərir. İşğalçılar 5 noyabr 1274-cü il səhəri Tsusimadakı Sasuura sahilinə endilər və yerli müdafiəçiləri məğlub etdilər. Tsusima ilə bağlı sualın cavabı budur: ilk zərbə bu adaya dəydi.
Əsas qüvvə 19 noyabr 1274-cü ildə Hakata körfəzində sahilə çıxdı. Yuan qoşunları sıx cərgələrlə irəliləyir, təbil siqnalları ilə idarə olunurdu.
Yapon tərəfdən hadisələri qeyri-adi dərəcədə canlı göstərən bir mənbəmiz var. Hiqodan (Higo) olan döyüşçü Takezaki Suenaqa (Takezaki Suenaga) 1274-cü ildə cəmi beş yoldaşı ilə Yuan əsgərlərinə hücum etdi. O, 1281-ci ildə də döyüşdü. Döyüşləri «Mōko Shūrai Ekotoba» adlı təsvirli tumarlarda göstərilir. Səhnələrdən birində 1274-cü il döyüşləri zamanı tetsuhau adlı barıtlı silahın partlaması təsvir olunur.
1274-cü ildə tayfun olmuşdumu?
Populyar tarixlə mənbələr burada bir-birindən ayrılır. Yuan tarixi 1274-cü il donanmasına itkilər verdirən fırtınadan bəhs edir. Amma fırtınanın gəmiləri Hakatada, yoxsa Koreyaya qayıdarkən yaxaladığı aydın deyil.
Ənənəvi izaha görə, 1274-cü il məğlubiyyətinin səbəbi tayfun idi. Vyana Universitetinin icmalı bu fikrə etiraz edir. İcmalda vurğulanır ki, Mōkō shūrai ekotoba və Hachiman gudōkun həmin il üçün belə bir küləkdən bəhs etmir.
Deməli, mənbələrə ehtiyatla yanaşanda belə nəticə çıxır: Yuan tarixində 1274-cü il fırtınası qeyd olunur, amma onun yeri və nəticəyə təsirinin dərəcəsi mübahisəlidir. Güclü sənədli sübutlarla təsdiqlənən tayfun 1281-ci ildə baş verəndir.
Yaponiya hazırlaşır: Hakata divarı
1274-cü ildən sonra yaponlar ikinci hücuma hazırlaşdılar. Hakata ətrafında daş müdafiə xətti qurdular. Yaponiya Milli Arxivləri onun uzunluğunu təxminən 20 kilometr göstərir. Hündürlüyü təxminən iki metr olan daş divar 1276-cı ildə tikildi.
Siz çay kənarındakı bir şəhərin daşqından qoruyucu səddini düşünün. Sədd suyu dayandırmır. Onu ləngidir və vaxt qazandırır. Divar da oxşar şəkildə işləyirdi. Yapon oxçularına atəş açmaq üçün mövqe verir, işğalçıların sahildə möhkəmlənməsini çətinləşdirirdi.
1281-ci il yürüşü: iki donanma, bir problem
1279-cu ildə Yuan Cənubi Sun dövlətini məğlub etdi. Bu, Xubilaya 1281-ci ildə Koreya ilə yanaşı Çinin cənubundan da donanma göndərmək imkanı verdi.
Bu qüvvələr nə qədər böyük idi? Hamının razılaşdığı rəqəm yoxdur. Geniş yayılmış ənənəvi hesablamaya görə, iki qüvvənin ümumi sayı 140.000 nəfər idi: Koreyadan 40.000, Çinin cənubundan 100.000 nəfər. Tomas Konlan (Thomas Conlan) təxminən 14.000 nəfərlik miqyasdan bəhs edir. Morris Rossabi bu aşağı rəqəmə etiraz edir və təxminən 70.000 əsgər və dənizçi olduğunu irəli sürür. Sizə dürüst cavab vermək üçün tək bir rəqəmi deyil, geniş rəqəm aralığını göstərmək lazımdır.
Plan vaxtın düzgün uzlaşdırılmasını tələb edirdi. Koreyadan gələn donanma İkidə Çinin cənubundan gələcək donanmanı gözləməli idi. Amma gözləmədi. İyunda Kyusyuya hücum etdi.
Yaponlar hazır idilər. Hakata divarının arxasındakı oxçular işğalçıların sahildə mövqe tutmasını çətinləşdirirdilər. Kiçik qayıqlardakı yapon döyüşçüləri düşmən gəmilərinə basqın edirdilər.
15 avqust 1281-ci il tayfunu
15 avqust 1281-ci ildə böyük tayfun lövbərdə dayanan işğal donanmasına zərbə vurdu. Gəmiləri dağıtdı, çoxlu adamı dənizdə və ya sahildə köməksiz qoydu.
Kral Silah Muzeyi gəmilərin başına gələnləri təsvir edir. Bəziləri batdı. Bəziləri qayalara çırpıldı. Bəzi kapitanlar gəmilərini xilas etmək üçün lövbər kəndirlərini kəsdilər.
Siz güclü fırtına zamanı limanda bağlı qayıq görmüsünüzsə, problemin nə olduğunu bilirsiniz. Sakit havada gəmini saxlayan kəndirlər onu təhlükəyə sürükləyə bilər. Tanımadığı sahil yaxınlığında sıx şəkildə lövbər salmış donanma eyni təhlükə ilə daha böyük miqyasda üzləşirdi.
Yaponlar fırtınanı ilahi himayənin əlaməti saydılar. Ona kamikadze, yəni «ilahi külək» adını verdilər.
Xronologiya
- 1268: Xubilayın məktubu Yaponiya imperator sarayına çatır. Cavab göndərilmir.
- 5 noyabr 1274: İşğalçılar Tsusimadakı Sasuura sahilinə çıxırlar.
- 19 noyabr 1274: Əsas qüvvə Hakata körfəzində sahilə çıxır.
- 1274: İlk yürüş Yaponiyanın qələbəsi ilə bitir. Fırtınanın yeri və təsiri mübahisəlidir.
- 1275: Yeni Yuan elçiliyinin üzvləri Yaponiyada edam edilir.
- 1276: Hakatada daş müdafiə divarı tikilir.
- 1279: Yuan Cənubi Sun dövlətini məğlub edir. Yaponiyaya göndərilən yeni elçilər edam edilir.
- İyun 1281: Koreyadan gələn donanma Çinin cənubundan gələcək donanmanı gözləmədən Kyusyuya hücum edir.
- 15 avqust 1281: Böyük tayfun işğal donanmasını dağıdır.
- 1974: Takasima (Takashima) yaxınlığında bürünc möhür tapılır.
- 1994: Takasimada daş ağırlıqları olan taxta lövbərlər tapılır.
- 2011: Takasima Kozakidə (Takashima Kōzaki) Yuan gəmisinin qorunub qalmış alt hissəsi müəyyən edilir.
- 27 mart 2012: Takasima Kozaki milli tarixi məkan kimi qeydiyyata alınır.
- 2014: Kamikadze tayfunları barədə çöküntü tədqiqatı Geology jurnalında dərc olunur.
Torpaq qatları hekayəni təsdiqləyirmi?
Tədqiqatçılar tayfun hekayəsini geoloji üsullarla yoxlayıblar. 2014-cü ildə Geology jurnalında dərc olunmuş tədqiqatda kamikadze haqqında məlumatı yoxlamaq üçün sahilyanı gölün təxminən 2.000 illik çöküntü qeydlərindən istifadə edilib.
Nəticə ehtiyatla ifadə olunur. Komanda XIII əsrin sonlarına aid, dəniz suyunun basması nəticəsində yaranmış iki qat tapıb. Bu, iki tayfun ehtimalını dəstəkləyir. Amma tədqiqatçılar bildiriblər ki, həmin qatları 1274 və 1281-ci il hadisələri ilə qəti şəkildə əlaqələndirmək mümkün deyil.
Bələdçi kitablarında tapmayacağınız təfərrüatlar
- Faqs-pa yazılı möhür. 1974-cü ildə Takasima yaxınlığında üzərinə Faqs-pa (Phags-pa) yazısı həkk olunmuş bürünc möhür tapılıb.
- Yerində qalmış lövbərlər. 1994-cü ildə Takasimada aparılan qazıntıda qırmızı palıddan hazırlanmış üç taxta lövbər dəniz dibində ilkin mövqelərində, daş ağırlıqları ilə birlikdə qeydə alınıb.
- Üzərində ad olan kasa. Takasima Kozakidəki təxminən 4.000 tapıntı arasında üzərində «Wang Baihu» yazılmış seladon kasası da var idi.
- Gəminin kili. 2011-ci ildə Ryukyu Universitetinin tədqiqatçıları Takasima Kozakidə Yuan gəmisinin alt hissəsini tapıblar. Onun kili və xarici taxta üzlüyü qorunub qalmışdı. Qeydə alınan uzunluq 12 metr idi.
- Yaponiyada bir ilk. 27 mart 2012-ci ildə Takasima Kozaki Yaponiyada milli tarixi məkan kimi qeydiyyata alınan ilk sualtı arxeoloji məkan oldu.
- Beş yoldaş. Suenaqanın 1274-cü ildə cəmi beş yoldaşı ilə etdiyi hücum onun təsvirli tumarlarında qeydə alınıb.
Xəritə, film və ya kitab varmı?
Xəritə üçün marşrutu gözünüzdə canlandırın: Koreya, Tsusima, İki, sonra Kyusyudakı Hakata körfəzi. Takasima gəmi qalıqları sahəsi də həmin bölgədə, sahildən aralıda yerləşir.
Oxumağa Tomas Konlanın In Little Need of Divine Intervention kitabından başlayın. Kitab Suenaqanın təsvirli tumarlarını təxminən 70 inzibati sənədin tərcüməsi ilə bir araya gətirir. Aşağıdakı Yaponiya Milli Arxivləri səhifəsi mövzuya qısa və pulsuz girişdir.
Tez-tez verilən suallar
Monqollar Yaponiyaya neçə dəfə yürüş edib?
İki dəfə: 1274-cü ildə Bun’ey, 1281-ci ildə isə Koan yürüşü olub. Hər ikisi uğursuzluqla bitib.
Monqol donanmasını həqiqətən tayfun məhv edib?
1281-ci ildə bəli. Böyük tayfun 15 avqustda lövbərdə dayanan donanmaya zərbə vurub. 1274-cü il üçün Yuan tarixində fırtına qeyd olunur, amma onun yeri dəqiq deyil və rolu mübahisəlidir.
Monqolların Yaponiyaya yürüşləri harada baş verib?
Tsusima və İki adalarında, eləcə də Kyusyudakı Hakata körfəzi ətrafında. Takasima yaxınlığında gəmi qalıqları tapılıb. Takasima Naqasaki prefekturasında yerləşən adadır.
Kamikadze nə deməkdir?
«İlahi külək». Yaponların ilahi himayə saydıqları fırtınaya verdikləri addır.
İşğalçı orduda kimlər döyüşürdü?
Monqollar, Yuan Çininin əsgər və dənizçiləri, Koreyanın Koryo krallığından gələn adamlar. Yuan 1279-cu ildə Cənubi Sun dövlətini məğlub etdikdən sonra, 1281-ci ildə Çinin cənubundan gələn donanma da yürüşə qoşuldu.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Monqolların Yaponiyaya yürüşləri tr.wikipedia.org
- Archaeology — Xubilay xanın donanması archaeology.org
- Yaponiya Milli Arxivləri — Yaponiya və Monqolustan archives.go.jp
- Kral Silah Muzeyi — Kamikadze: monqolların Yaponiyaya yürüşləri royalarmouries.org
- Vikipediya — Monqolların Yaponiyaya yürüşləri en.wikipedia.org
- Vyana Universiteti — Yaponiyada din: ilahi küləklər religion-in-japan.univie.ac.at
- GeoScienceWorld — Kamikadze tayfunlarına dair çöküntü sübutları pubs.geoscienceworld.org
- Vuster Dövlət Universiteti — Çöküntülər kamikadze küləklərini monqol yürüşü ilə əlaqələndirir news.worcester.edu
- Asiya Sualtı Arxeologiya Tədqiqat İnstitutu — Takasima layihəsi ariua.org
- Naqasaki Prefekturasının Mədəni Sərvətlər Məlumat Bazası — Takasima Kozaki pref.nagasaki.jp
- Prinston Universitetinin Tarix Departamenti — İlahi müdaxiləyə az ehtiyac history.princeton.edu
FAQ
Monqollar Yaponiyaya neçə dəfə yürüş edib?
İki dəfə. Xubilay xan ilk donanmanı 1274-cü ildə Bun’ey yürüşünə, ikincisini isə 1281-ci ildə Koan yürüşünə göndərib. Hər ikisi Yaponiyanın qələbəsi ilə bitib. Yapon ənənəsində bu iki yürüş birlikdə Genko adlanır.
Monqol donanmasını həqiqətən tayfun məhv edib?
1281-ci ildə bəli. Böyük tayfun 15 avqust 1281-ci ildə lövbərdə dayanan donanmaya zərbə vurub və çoxlu gəmini dağıdıb. 1274-cü il üçün Yuan tarixində fırtına qeyd olunur, amma onun harada baş verdiyi dəqiq deyil. Vyana Universitetinin icmalında həmin il üçün iki yapon mənbəsində belə küləyin xatırlanmadığı bildirilir.
Monqolların Yaponiyaya yürüşləri harada baş verib?
Tsusima və İki adalarında, eləcə də Kyusyu adasının Hakata körfəzi ətrafındakı sahillərində. 1281-ci ilə aid gəmi qalıqları Naqasaki prefekturasındakı Takasima adası yaxınlığında tapılıb.
Kamikadze nə deməkdir?
Yapon dilində «ilahi külək» deməkdir. Yaponlar ilahi himayənin əlaməti saydıqları fırtınaya bu adı veriblər.
Mövzunu daha ətraflı öyrənmək üçün hansı kitabı oxumaq olar?
Tomas Konlanın «In Little Need of Divine Intervention» kitabını. Kitab Takezaki Suenaqanın təsvirli tumarlarını təxminən 70 inzibati sənədin tərcüməsi ilə bir araya gətirir.
Image: Mōko Shūrai Ekotoba.jpg — Author unknown. Illustration rolls were ordered by Takezaki , Public domain
