Kapitan Ceyms Kuk: 1779-cu ildə Havayda niyə öldürüldü?

Ceyms Kuk (türkcə: James Cook) Sakit okeanı üç dəfə keçdi. Yeni Zelandiyanın (Yeni Zelanda) xəritəsini çəkdi, Avstraliyanın (Avustralya) şərq sahilinə ayaq basdı və Cənub qütb dairəsini (Antarktika Dairesi) keçdi. Sonra Havayda (Hawaii), bir çimərlikdə 50 yaşında öldürüldü. Bir adamın bütün bu yerlərə necə gedib çıxdığı və son səfərinin niyə döyüşlə bitdiyi hələ də maraq doğurur. Siz bu məqalədə onun marşrutunu və dəlilləri izləyəcək, tarixçilərin hansı məsələlərdə razılaşmadığını görəcəksiniz.

Ceyms Kuk haralı idi?

Kuk 27 oktyabr 1728-ci ildə İngiltərənin Yorkşir (Yorkshire) bölgəsindəki Marton yaşayış məntəqəsində doğulub. 1755-ci ildə könüllü olaraq Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinə qoşulub. O, dənizçi, xəritəçi və səyyah idi. Fəaliyyətini də bu üç bacarıq müəyyənləşdirirdi.

Karyerasına hansısa admiralın sevimlisi kimi başlamamışdı. Könüllü kimi xidmətə girmiş, ölçmə işləri və dəniz xəritələri ilə ad qazanmışdı.

Kuk öləndə neçə yaşında idi?

Kuk 14 fevral 1779-cu ildə öldürüləndə 50 yaşında idi. Hesab sadədir: 1728-ci ilin oktyabrında doğulmuşdu, yəni 51 yaşının tamam olmasına təxminən səkkiz ay qalırdı.

Ceyms Kuk haraları araşdırıb?

Kuk Sakit okeana üç səfərə rəhbərlik edib. Hər səfərin ayrı məqsədi vardı.

Birinci səfər: Taiti, Yeni Zelandiya, Avstraliya

Birinci səfər 1768-ci ildə Endeavour gəmisi ilə başladı. Elmi məqsəd Taitidən (Tahiti) Veneranın Günəşin diski qarşısından keçməsini müşahidə etmək idi. 1769-cu ilin iyununda açılan gizli Admirallıq təlimatları ikinci tapşırığı da ortaya qoydu. Kuk mövcud olduğu güman edilən cənub qitəsini — Terra Australis Incognita-nı axtarmalı və Yeni Zelandiya sahillərini araşdırmalı idi.

1769-cu ilin payızında Kuk Yeni Zelandiya sahillərinin xəritəsini çəkdi. Onun xəritələri bu torpaqların hər hansı böyük cənub qitəsinə bitişik olmadığını göstərdi.

İkinci səfər: uzaq cənub

1772-ci ilin iyulunda Kuk yenidən dənizə çıxdı. Bu dəfə iki gəmi ilə: Resolution və Adventure. 17 yanvar 1773-cü ildə ekspedisiyanın gəmiləri qeydə alınmış məlumatlara görə Cənub qütb dairəsini keçən ilk Avropa gəmiləri oldu.

Üçüncü səfər: Şimal-qərb keçidi və Havay

1776-cı ilin yayında Kuk Resolution və Discovery ilə yola düşdü. Məqsədi Atlantik okeanı (Atlas Okyanusu) ilə Sakit okean arasında dəniz yolu olan Şimal-qərb keçidini tapmaq idi. 18 yanvar 1778-ci ildə onun ekspedisiyası qeydə alınmış məlumatlara görə Havay adalarını görən ilk Avropa ekspedisiyası oldu. Kuk adalar qrupunu Admirallığa rəhbərlik edən dördüncü Sandviç qrafının (Sandwich Kontu) şərəfinə Sandviç adaları adlandırdı.

Avstraliyanı Kuk kəşf edib?

Xeyr. Kuk özü də belə bir iddia irəli sürməyib. 22 avqust 1770-ci il tarixli gündəlik qeydində qərb sahillərində əvvəlki kəşflərin holland dənizçilərə aid olduğunu qəbul edib. Avstraliya Muzeyi vurğulayır ki, Endeavour-un səfəri çoxlarının təsəvvür etdiyi mənada «kəşf səfəri» deyildi.

Kukun gördüyü iş şərq sahillərinin xəritəsini çəkmək idi. Endeavour-un heyəti həmin sahili 19 aprel 1770-ci ildə, Munda Bubul adı ilə tanınan indiki Hiks burnu (Point Hicks) yaxınlığında gördü. 29 aprel 1770-ci ildə Kuk Kamay/Botani körfəzində ilk dəfə qitəyə ayaq basdı.

Sahilə çıxış dinc keçmədi. Qveaqal (Gweagal) xalqından iki kişi buna müqavimət göstərdi. Onlardan biri Kukun dəstəsinin açdığı atəşlə yaralandı.

Ardınca az qala fəlakət baş verəcəkdi. 11 iyun 1770-ci il gecəsi Endeavour Böyük Sədd rifində saya oturdu. Endeavour çayında təmir işləri və əlverişli küləyi gözləmək 48 gün çəkdi.

22 avqust 1770-ci ildə Kuk Possession adasında III Georqun (III. George) adından şərq sahilləri üzərində Britaniya (Britanya) suverenliyini elan etdi. Bölgəni Yeni Cənubi Uels adlandırdı. Bu gün bir çox aborigen üçün həmin addım torpaqlarından məhrum edilmənin başlanğıcıdır. Buna görə Avstraliya muzeyləri bu səfəri təqdim edərkən həssas yanaşırlar.

Kuk Havayda niyə öldürüldü?

1779-cu ilin əvvəlinə doğru üçüncü səfərdə gəmilərin vəziyyəti pisləşmişdi. Fırtına Resolution-un ön dor ağacını zədələmişdi. 1779-cu ilin fevralında Kuk onu təmir etdirmək üçün Kealakekua körfəzinə qayıtdı. Siz Havay adasına getsəniz, bu körfəzi Kona sahilində, Kailua-Konadan təxminən 19 kilometr cənubda tapa bilərsiniz.

Gərginlik 13 fevral 1779-cu ildə başladı. Havaylılar britaniyalıların qayıqlarından birini götürdülər. Ertəsi gün Kuk qayığı geri almaq üçün hökmdar Kalaniʻōpuʻunu girov götürməyə çalışdı.

Plan hamının gözü qarşısında baş tutmadı. Kalaniʻōpuʻu sahilə aparılarkən arvadı Kānekapōlei və iki başçı onu getməməyə çağırdılar. Çimərlikdə izdiham toplandı.

Britaniyanın Milli Arxivi vəziyyətin necə ağırlaşdığını təsvir edir. Kuk bir havaylını güllələyib öldürdü. Körfəzin başqa yerində britaniyalılar nüfuzlu bir başçını öldürdülər. Hər ölüm növbəti qarşıdurma üçün gərginliyi artırırdı.

Kuk 14 fevral 1779-cu ildə dəmir xəncərlə vurularaq öldürüldü. Eyni döyüşdə dörd Britaniya dəniz piyadası da öldü.

Havaylılar da ağır itkilər verdilər. Avstraliya Milli Muzeyi bildirir ki, Kukun öldürüldüyü toqquşmada onlarla havaylı həlak olub. Sonrakı günlərdə daha çox havaylı güllələnib.

Qısa cavab belədir: Kuk tək bir təhqirə görə öldürülmədi. Zədələnmiş gəmi, götürülmüş qayıq və girov planı silahlı izdihamla üz-üzə gəldi. Döyüş başladı.

Kuku tanrı sayırdılarmı?

Hadisənin ən çox mübahisə doğuran tərəfi budur. Marşall Salins (Marshall Sahlins) havaylıların Kuku tanrı Lononun təcəssümü kimi qarşıladıqlarını bildirir. Qananat Obeyesekere (Gananath Obeyesekere) bununla razılaşmır. İlk dəfə 1992-ci ildə nəşr olunmuş Kapitan Kukun ilahiləşdirilməsi (The Apotheosis of Captain Cook) kitabında o, «tanrı Kuk» hekayəsini Avropa imperializminin yaratdığı mif kimi şərh edir.

Mənbələrlə bağlı problem də var. Milli Arxiv qeyd edir ki, heyət üzvlərinin Kukun ölümü haqqında yazdıqlarında havaylıların baxışı yer almır. Bu mətnlər Britaniya oxucuları üçün redaktə edilmiş də ola bilər. Siz həmin səhər haqqında dramatik bir təsvir oxuyanda onun kim tərəfindən və kimin üçün yazıldığını soruşun.

Hadisələrin xronologiyası

1. 27 oktyabr 1728 Ceyms Kuk Yorkşirin Marton yaşayış məntəqəsində doğulur.
2. 1755 Könüllü olaraq Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinə qoşulur.
3. 1768 Endeavour ilə ilk Sakit okean səfərinə çıxır.
4. 1769 Taitidəki astronomik müşahidə tapşırığından sonra Yeni Zelandiya sahillərinin xəritəsini çəkir.
5. 29 aprel 1770 Kamay/Botani körfəzində Avstraliya qitəsinə ayaq basır.
6. 11 iyun 1770 Endeavour Böyük Sədd rifində saya oturur.
7. 22 avqust 1770 Possession adasında şərq sahillərini Britaniyanın mülkü elan edir.
8. İyul 1772 Resolution və Adventure ilə ikinci səfərinə başlayır.
9. 17 yanvar 1773 Ekspedisiyanın gəmiləri Cənub qütb dairəsini keçir.
10. 1776 Şimal-qərb keçidini axtarmağa yola düşür.
11. 18 yanvar 1778 Ekspedisiya Havay adalarını görür.
12. Fevral 1779 Dor ağacının zədələnməsi Resolution-u Kealakekua körfəzinə qaytarır.
13. 13 fevral 1779 Bir qayığın götürülməsi girov planına səbəb olur.
14. 14 fevral 1779 Kuk toqquşmada öldürülür.
15. 10 yanvar 1780 Ölüm xəbəri Londondakı (Londra) Admirallığa çatır.
16. Oktyabr 1780 Ekspedisiyanın gəmiləri İngiltərəyə qayıdır.

Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Mərcan parçası Endeavour-u xilas etdi. Gəmi 1770-ci ildə saya oturandan sonra iri bir mərcan parçası gövdənin zədələnmiş yerinə ilişdi. İçəri dolan suyu azaltdı və gəminin batmamasına kömək etdi.
• Gündəlik iki ildən çox gözlədi. Kuk Endeavour səfərinin gündəliyini Admirallığa göndərmək istəyirdi. İlk imkanı yalnız 1770-ci ilin oktyabrında Bataviyada (Batavia), səfər başlayandan iki ildən çox sonra tapdı.
• Yüksək məqamlı şəxslərə xas dəfn mərasimi. Havaylılar Kukun cəsədi üçün yalnız yüksək məqamlı şəxslərə aid dəfn ayinləri keçirdilər. Nəşi sonradan heyətə qaytarıldı və dənizdə dəfn edildi.
• Rəssam teleskopla baxırdı. Con Vebberin (John Webber) 1785-ci il tarixli təsvirinə görə, ekspedisiyanın rəssamı ölümcül zərbənin vurulduğunu Resolution-un göyərtəsindən teleskopla görmüşdü.
• Xəbər təxminən bir ilə çatdı. Kuk 14 fevral 1779-cu ildə öldü. Admirallıq xəbəri 10 yanvar 1780-ci ildə aldı. Siz son dəfə bir xəbərin çatmasına bir gün gözlədiyinizi xatırlayın. Onda Kukun nə qədər uzaqda olduğunu anlayacaqsınız.

Tez-tez verilən suallar

Ceyms Kuk haralı idi?

Yorkşirin Marton yaşayış məntəqəsində doğulmuşdu. 1755-ci ildə könüllü olaraq Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinə qoşulmuşdu.

Öləndə neçə yaşında idi?

14 fevral 1779-cu ildə 50 yaşında idi.

Avstraliyanı Kuk kəşf edib?

Xeyr. Holland dənizçilər qərb sahillərinə daha əvvəl çatmışdılar. Kuk bunu gündəliyində də qəbul etmişdi. O, şərq sahillərinin xəritəsini çəkmiş və bu ərazini Britaniyanın mülkü elan etmişdi.

Dəqiq harada öldürülüb?

Havay adasındakı Kealakekua körfəzində, Kailua-Konadan təxminən 19 kilometr cənubda.

Havaylılar onu tanrı sayırdılar?

Tarixçilər bu məsələdə razılaşmırlar. Salins havaylıların onu Lononun təcəssümü kimi gördüklərini deyir. Obeyesekere isə bu hekayəni Avropa imperializminin formalaşdırdığı mif adlandırır.

Mənbələr

1. Türkcə Vikipediya — James Cook tr.wikipedia.org
2. Qrinviç Kral Muzeyləri — Kapitan Ceyms Kukun həyatının xronologiyası rmg.co.uk
3. Avstraliya Muzeyi — Kəşf səfəri deyil australian.museum
4. Avstraliya Milli Muzeyi — Endeavour-un ildönümünə həsr olunmuş əlamətdar sərgi nma.gov.au
5. Avstraliya Milli Muzeyi — Botani körfəzi, Yeni Cənubi Uels nma.gov.au
6. Avstraliya Milli Muzeyi — Kuk Avstraliyanı Britaniyanın mülkü elan edir nma.gov.au
7. Avstraliya Milli Muzeyi — Kukun gündəliyi nma.gov.au
8. Avstraliya Milli Muzeyi — Səfərdən sonra nma.gov.au
9. İngiliscə Vikipediya — James Cook en.wikipedia.org
10. İngiliscə Vikipediya — Kealakekua körfəzi en.wikipedia.org
11. Milli Arxiv — Kapitan Kuk Havayda nationalarchives.gov.uk
12. Çikaqo Universiteti Nəşriyyatı — Yerlilər necə düşünür press.uchicago.edu
13. Prinston Universiteti Nəşriyyatı / JSTOR — Kapitan Kukun ilahiləşdirilməsi jstor.org
14. Qrinviç Kral Muzeyləri — Kapitan Kukun ölümü (adsız) rmg.co.uk

FAQ

Image: Captainjamescookportrait.jpg — Nathaniel Dance-Holland, Public domain