İbn Xəldun kimdir? Müqəddimə və əsəbiyyət nəzəriyyəsi

İbn Xəldun kimdir və haralıdır?

İbn Xəldun XIV əsrdə yaşamış tarixçi, dövlət xadimi, müəllim və maliki qazısı idi. Əbdürrəhman (Abdurrahman) adı ilə də tanınırdı. O, 27 may 1332-ci ildə Tunis (Tunus) şəhərində doğulub. Şəhər həmin vaxt Həfsilərin (Hafsîler) hakimiyyəti altında idi. Fəaliyyəti onu Şimali Afrikanın (Kuzey Afrika) və Aralıq dənizi (Akdeniz) bölgəsinin müxtəlif mərkəzlərinə aparmışdı. O, siyasi xidməti tarix yazmaqla birləşdirirdi.

Ən məşhur əsəri olan Müqəddimə (Mukaddime) cəmiyyətin necə işlədiyini və tarixi məlumatların necə qiymətləndirilməli olduğunu araşdırır. Əsərin əsas anlayışları arasında onun sivilizasiya elmi olan ümran və qrupların birlikdə hərəkət etməsini təmin edən əsəbiyyət var. Siz onun siyasi hakimiyyəti necə izah etdiyini anlamaq istəyirsinizsə, bu anlayışları birlikdə nəzərdən keçirməlisiniz.

Türkiyə ilə maraqlanan oxucular üçün onun bu ölkə ilə fikir əlaqəsi də əhəmiyyətlidir. Katib Çələbi, Nəima (Naîmâ) və Əhməd Cövdət Paşa Osmanlı tarixini qiymətləndirərkən İbn Xəldunun fikirlərindən bəhrələniblər. Beləcə, onun cəmiyyət və idarəçilik haqqında mülahizələri bu Osmanlı tarixçilərinin əsərlərində yer alıb.

İbn Xəldun haralarda yaşayıb?

İbn Xəldunun həyatı Tunis, Fas (Fes), Tilimsan (Tlemsen), Qranada, Bicayə (Bicâye) və Qahirədə (Kahire) keçib. Dövlət idarəçiliyi, müəllimlik və hüquq sahəsindəki fəaliyyətinin coğrafi mühitini bu şəhərlər təşkil edirdi. Tunis həm doğulduğu şəhər, həm də tarix əsəri üzərində işləyərkən qayıtdığı yer idi.

Siyasi xidmət təhlükə də gətirirdi. İbn Xəldun 1357-ci ildə Mərini (Merînî) hökmdarı Əbu İnanın dövründə Fasda həbs edildi. Hökmdar 1358-ci ildə öldükdən sonra azadlığa buraxıldı. Beləliklə, onun dövlət idarəçiliyi təcrübəsinə xidmətlə yanaşı həbs həyatı da daxil idi.

Qahirə onun həyatının digər mühüm mərkəzinə çevrildi. Məmlük sultanı Bərquq (Berkuk) 1384-cü ildə onu burada maliki baş qazısı təyin etdi. İbn Xəldun 17 mart 1406-cı ildə Qahirədə vəfat etdi. Bab ən-Nəsrin qarşısındakı Sufiyyə (Sûfiyye) qəbiristanlığında dəfn olundu. Məzarının dəqiq yeri bu gün məlum deyil.

Xronologiya

• 1332: Həfsilərin hakimiyyəti altında olan Tunisdə doğuldu.
• 1357–1358: Fasda həbsdə oldu, sonra Əbu İnanın ölümündən sonra azadlığa buraxıldı.
• 1364: Kastiliya (Kastilya) kralı Pedronun yanına elçi göndərildi.
• 1377: İbn Səlamə qalasında *Müqəddimə*nin ilkin mətnlərini tamamladı.
• 1378: Tarix əsəri üçün mənbələrə müraciət etmək məqsədilə Tunisə qayıtdı.
• 1384: Qahirədə maliki baş qazısı təyin edildi.
• 1401: Dəməşqdə Əmirlə — Teymurla (Timur) görüşdü.
• 1406: Qahirədə vəfat etdi.
• 1958: Frans Rozentalın (Franz Rosenthal) hazırladığı ilk tam ingiliscə Müqəddimə tərcüməsi üç cilddə nəşr olundu.

İbn Xəldunun Müqəddimə əsəri nədən bəhs edir?

Müqəddimə İbn Xəldunun dünya tarixi olan *Kitab əl-İbər*ə giriş kimi yazılıb. O, əsərin ilkin mətnlərini 1377-ci ildə indiki Əlcəzairdəki (Cezayir) İbn Səlamə qalasında tamamlayıb. Əsərin daha böyük tarix kitabı ilə əlaqəsi mühümdür. Burada tarix yazarkən əsas götürülən məlumatları qiymətləndirməyin yolları göstərilir.

İbn Xəldun ümran elmini tarixi məlumatları ictimai həyatın işləmə qaydaları ilə yoxlamaq üçün formalaşdırmışdı. Buna görə məlumatın etibarlılığı cəmiyyətlərin necə fəaliyyət göstərməsi ilə əlaqələndirilirdi. Onun yanaşması bir rəvayətin inandırıcı olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün sivilizasiyanı araşdırmağı nəzərdə tuturdu.

Kitabda siyasət, iqtisadiyyat, təhsil və biliyin ictimai şərtləri də müzakirə olunur. Bu mövzular tarixi tədqiqat üsulu ilə yanaşı yer alır. Siz *Müqəddimə*ni oxuyanda görürsünüz ki, idarəçilik məsələləri dolanışıq, təhsil və birgə yaşayışın daha geniş araşdırılması daxilində təqdim edilir.

Əsərin ikinci bölməsi bədəvi və oturaq icmalar arasındakı fərqləri dolanışıq üsulları ilə əlaqələndirir. Əkinçilik və heyvandarlıq da nəzərdən keçirilən fəaliyyətlər arasındadır. Bu, müzakirəyə konkret əsas verir. İctimai həyat formaları insanların öz dolanışıqlarını necə təmin etməsi ilə birlikdə araşdırılır.

İbn Xəldun tarix əsərini tamamlamaq üçün lazım olan mənbələrə çatmaq məqsədilə 1378-ci ildə Tunisə qayıtdı. Bu qayıdış *Müqəddimə*nin ilkin mətnləri tamamlandıqdan sonra baş verdi. Ardıcıllıq göstərir ki, giriş hissəsi yazılı materiallara çıxışın hələ də lazım olduğu daha böyük bir tarix layihəsi daxilində formalaşırdı.

İbn Xəldunun əsəbiyyət anlayışı nə deməkdir?

Əsəbiyyət (asabiyet) icma üzvlərini birlikdə hərəkət etməyə sövq edən həmrəylik və qrup şüuru deməkdir. İbn Xəldunun izahında bu anlayış bir qrupun siyasi hakimiyyəti necə əldə etdiyini anlamağa kömək edir. Dövlət qurulduqdan sonra hakim qrupun öz mövqeyini necə qoruduğunu da açıqlayır.

Qan qohumluğu bu həmrəyliyi gücləndirə bilər. Lakin onun izahına coğrafi, siyasi və dini bağlar da daxildir. Deməli, qohumluq əsəbiyyətin bir neçə əsasından biridir. İnsanlar ortaq mənşədən kənar yaxınlıq formaları vasitəsilə də birgə fəaliyyəti davam etdirən bağlara sahib ola bilərlər.

Gündəlik həyatdan bir müqayisə üçün sizin də iştirak etdiyiniz ortaq bir işi düşünün. İşin başa çatması üçün başqalarının öz üzərinə düşəni etməsinə güvənirsiniz. Buradakı əlaqə birlikdə hərəkət etmək bacarığıdır. İbn Xəldun həmrəylik məsələsini icmalara, hökmdarlara və sülalələrə tətbiq edirdi. Bu mühitlərdə birgə fəaliyyət hakimiyyəti əldə etməyə kömək edə bilərdi.

Onun nəzəriyyəsinə görə, güclü əsəbiyyətə malik kənd və ya qəbilə icmaları hakimiyyətdə möhkəmlənmiş sülalələri məğlub edə bilər. Buna görə hakim tərəfin gücünü yalnız mövcud mövqeyi ilə izah etmək olmaz. Hakimiyyət uğrunda mübarizədə rəqibin qrup halında hərəkət etmək bacarığı həlledici ola bilər.

Qələbədən sonra da əsəbiyyətə ehtiyac qalır. İbn Xəldun onu hökmdarın və ya sülalənin hökmranlığını davam etdirməsinin dayağı sayırdı. Dövlətin qurulması siyasi hakimiyyəti mümkün edən həmrəyliyə ehtiyacı aradan qaldırmır.

Onun izahı həmrəyliyin hansı məqsədlə işlədilməsini də fərqləndirir. İbn Xəldun haqqa xidmət edən əsəbiyyəti müsbət qiymətləndirirdi. Bunu haqsızlığı dəstəkləyən cahiliyyə əsəbiyyətindən ayırırdı. Bu yanaşmada qrupa sədaqət onun xidmət etdiyi məqsədlər baxımından da qiymətləndirilməlidir.

Əsəbiyyət sülalələrin yüksəlişini və süqutunu necə izah edir?

İbn Xəldunun sülalələr dövranı siyasi dəyişiklikləri həmrəylikdəki dəyişikliklərlə əlaqələndirir. Güclü əsəbiyyətə malik bir qrup hakimiyyətdə möhkəmlənmiş sülalədən hakimiyyəti ala bilər. Sonra şəhər həyatının rahatlığı bir neçə nəsil ərzində yeni hakim icmanın həmrəyliyini zəiflədə bilər.

Nəhayət, daha sıx birləşmiş başqa bir qrup onu məğlub edə bilər. Bu izah sülalənin başlanğıcını və sonunu eyni anlayışla əlaqələndirir. Həmrəylik icmaya öz hakimiyyətini qurmağa kömək edir. Onun zəifləməsi isə həmin hakimiyyətin niyə yerini almağa çalışan qüvvəyə qarşı müdafiəsiz qaldığını izah edir.

Əkinçilik və heyvandarlıq haqqında müzakirə ilə birlikdə oxunduqda bu fikir siyasi hakimiyyəti ictimai şərait daxilində nəzərdən keçirir. Müqəddimə insanların necə yaşadığını və necə təşkilatlandığını araşdırır. Sülalələrin dəyişməsi haqqında izah da cəmiyyətə dair bu geniş araşdırmanın bir hissəsidir.

İbn Xəldunun kitabları: hansından başlamaq olar?

Siz mütaliəyə Kitab əl-İbər ilə Müqəddimə arasındakı əlaqəni anlamaqdan başlaya bilərsiniz. Kitab əl-İbər dünya tarixidir. Müqəddimə isə onun giriş hissəsidir. Burada bəhs olunan tarixi tədqiqat üsulu, cəmiyyət və əsəbiyyət haqqında müzakirələr həmin girişdə yer alır.

Onun ət-Tərif (et-Ta‘rîf) adlı avtobioqrafiyası *Kitab əl-İbər*in sonuna əlavə olunub. Beləliklə, bir-biri ilə əlaqəli bu yazılara avtobioqrafik əsər də daxil olur. Tarix kitabı, onun girişi və avtobioqrafiya İbn Xəldunun yaradıcılığında ayrı-ayrı vəzifələr daşıyır.

*Şifa əs-Sail*in müəllifliyi mübahisəlidir. Əbdürrəhman Bədəvi (Abdurrahman Bedevî) əsəri İbn Xəlduna aid edirdi. Əli Əbdülvahid Vafi isə onu İbn Xəldunun atasının əmisi Əbdürrəhmana aid edirdi. Əsər onun kitabları siyahısına daxil ediləndə bu fikir ayrılığı da göstərilməlidir.

İbn Xəldunun kitabları PDF: Müqəddiməni haradan oxumaq olar?

Frans Rozentalın hazırladığı ilk tam ingiliscə Müqəddimə tərcüməsi 1958-ci ildə üç cilddə nəşr olundu. Bu tərcümə əsərin tarix, siyasi hakimiyyət, dolanışıq, təhsil və bilik haqqında müzakirələrini ingilis dilində oxumağa imkan verir.

Hindistandakı (Hindistan) İndira Qandi Milli İncəsənət Mərkəzinin saytında Rozentalın tərcüməsindən mətn olan PDF yerləşdirilib. Siz ingiliscə Müqəddimə PDF-si axtarırsınızsa, bu keçiddən birbaşa oxumağa başlaya bilərsiniz.

İbn Xəldunun sözləri: fikirlərinin sadə dildə izahı

Müqəddimə tarixi məlumatların qiymətləndirilməsini cəmiyyətin işləmə qaydaları ilə əlaqələndirir. Fikri öz sözlərimizlə belə ifadə edə bilərik: bu üsul bir məlumatın ictimai həyatın şərtlərinə uyğun olub-olmadığını soruşur. Bu, arqumentin izahıdır, birbaşa sitat deyil.

Onun siyasi dəyişikliklərə verdiyi izahı da öz sözlərimizlə ifadə etmək olar: həmrəylik qruplara hakimiyyəti əldə etməyə və qorumağa kömək edir. Həmrəyliyin zəifləməsi isə sülalələri daha güclü rəqiblər qarşısında müdafiəsiz qoyur. Tam izah dolanışıq üsullarını, oturaq həyatı və hakim icmaların dəyişən vəziyyətini də əhatə edir.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

İbn Xəldun 1364-cü ildə elçi kimi Kastiliya kralı Pedro ilə görüşdü. Pedro onun ailəsinin İspaniyadakı mülklərini geri qaytarmağı təklif etdi. İbn Xəldun təklifi rədd etdi. Beləliklə, bu görüş həm diplomatik missiya idi, həm də ailəsinin mülkiyyəti ilə bağlı bir hadisə oldu.

1384-cü ildə İbn Xəldunun ailəsini daşıyan gəmi İsgəndəriyyə sahilləri yaxınlığında batdı. Bu hadisə onun Qahirədə maliki baş qazısı olduğu il baş verdi. İki hadisə onun şəxsi həyatındakı ailə faciəsi ilə dövlət xidmətindəki mühüm təyinatı eyni ilə gətirir.

1401-ci ildə İbn Xəldun Teymurla görüşmək üçün mühasirədəki Dəməşqin divarlarından iplərlə aşağı endirildi. O, Teymurun istəyi ilə Şimali Afrika haqqında on iki səhifəlik mətn yazdığını da bildirirdi. Özünün verdiyi məlumata görə, mətn tatar dilinə tərcümə olunmuşdu.

Tez-tez verilən suallar

İbn Xəldun haralı idi?

O, 27 may 1332-ci ildə Tunisdə doğulub. Həmin vaxt şəhər Həfsilərin hakimiyyəti altında idi.

Müqəddimə nədir?

Onun Kitab əl-İbər adlı dünya tarixinə girişdir. Əsər tarixi tədqiqat üsulunu, həmçinin siyasət, iqtisadiyyat, təhsil və biliyin ictimai şərtləri kimi mövzuları araşdırır.

Əsəbiyyət nə deməkdir?

Birgə fəaliyyəti mümkün edən həmrəylik və qrup şüuru deməkdir. İbn Xəldun bu anlayışdan sülalə hakimiyyətinin qurulmasını, qorunmasını və zəifləməsini izah etmək üçün istifadə edirdi.

İngiliscə PDF-ni haradan oxumaq olar?

İndira Qandi Milli İncəsənət Mərkəzinin saytında Frans Rozentalın tərcüməsindən mətn olan PDF yerləşdirilib. Keçid yuxarıdakı PDF bölməsində və aşağıdakı mənbələr siyahısında verilib.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası — İbn Haldûn islamansiklopedisi.org.tr
2. TDV İslam Ensiklopediyası — Mukaddime islamansiklopedisi.org.tr
3. TDV İslam Ensiklopediyası — Asabiyet islamansiklopedisi.org.tr
4. Oxford Biblioqrafiyaları — Ibn Khaldun academic.oup.com
5. Princeton Universiteti Nəşriyyatı / JSTOR — The Muqaddimah jstor.org
6. İndira Qandi Milli İncəsənət Mərkəzi — The Muqaddimah PDF ignca.gov.in
7. Wikipedia — Ibn Khaldun en.wikipedia.org
8. Vikipedi — İbn Haldun tr.wikipedia.org

FAQ

Image: Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria).jpg — Reda Kerbush, CC BY-SA 4.0