Havay ABŞ-a necə birləşdirildi? Monarxiyanın devrilməsi

Havay (Hawaii) kiminsə gəlib sahiblənməsini gözləyən, bir-birindən ayrı adalar toplusu deyildi. XIX əsrdə onun paytaxtı, konstitusiyası və başqa dövlətlərin tanıdığı krallığı vardı. Bu yazıda siz həmin krallığın necə süqut etdiyini və adaların Amerika bayrağı altına necə keçdiyini izləyəcəksiniz.

Havay Krallığının tarixi: krallıq necə yarandı?

I Kamehameha (I. Kamehameha) 1795-ci ildə Havay Krallığını qurdu. O, Oahu (Oʻahu), Maui, Molokai (Molokaʻi) və Lanai (Lānaʻi) adalarını öz hakimiyyəti altında birləşdirdi. Kauai (Kauaʻi) və Niihau (Niʻihau) 1810-cu ildə krallığa qoşuldu. Bununla əsas Havay adalarının siyasi birləşməsi tamamlandı.

Krallıq tezliklə xaricdə də tanındı. Böyük Britaniya (Britanya) və Fransa 28 noyabr 1843-cü il tarixli birgə bəyannamə ilə onun müstəqilliyini tanıdı. 1845-ci ildən monarxiyanın devrildiyi 1893-cü ilədək paytaxt Honolulu idi.

Havay Krallığının idarəetməsi və qanunları

Krallıq mütləq monarxiya olaraq qalmadı. 8 oktyabr 1840-cı ildə III Kamehameha (III. Kamehameha) konstitusiyanı qəbul etdi. Havay mütləq monarxiyadan konstitusiyalı monarxiyaya keçdi.

1840-cı il konstitusiyası hakimiyyətə real məhdudiyyətlər qoyurdu. Xalqın seçdiyi nümayəndələrin əksəriyyətinin razılığı olmadan heç bir qanun qəbul edilə bilməzdi. Konstitusiyaya görə, xalqı da, başçıları da eyni qanun qoruyurdu. Şəxsin mülkiyyəti yalnız aydın hüquqi müddəa əsasında əlindən alına bilərdi.

Qanunvericilik inkişaf etməkdə davam edirdi. 1892-ci ildə kraliça Liliuokalani (Liliʻuokalani) və krallığın qanunverici məclisi Yollar haqqında Qanunu qəbul etdi. Qanun mövcud cığırları, yolları və körpüləri ümumi istifadəli yollar kimi müəyyənləşdirirdi.

Havay Krallığının hərbi qüvvələri

1840-cı il konstitusiyası kralı ordunun baş komandanı elan edirdi. Ada qubernatorlarına da qalalar, əsgərlər və silahlarla bağlı səlahiyyətlər verirdi. Bu səlahiyyətlər kralın və baş nazirin nəzarəti altında qalırdı.

1880-ci illərin hərbi tarixində əsas rol kral ordusuna deyil, könüllü dəstəyə məxsusdur. 1887-ci ildə amerikalı məskunlardan ibarət könüllü silahlı dəstə — Honolulu atıcıları (Honolulu Rifles) — kral Kalakauanı (Kalākaua) yeni konstitusiyanı qəbul etməyə məcbur edənlər arasında idi.

Havay Krallığının bayrağı və gerbi

Bayrağın tərtibatı krallığın tarixindən xəbər verir. Səkkiz üfüqi zolaq səkkiz əsas adanı təmsil edir. Yuxarı sol küncdəki Britaniya bayrağı — Union Jack — krallığın Britaniya Kral Hərbi Dəniz Qüvvələri ilə tarixi əlaqələrini göstərir.

Gerb də rəsmi dövlət rəmzidir. Qanunverici məclis onu 1845-ci ildə, III Kamehamehanın hakimiyyəti dövründə rəsmən qəbul etmişdi.

1887-ci ilin Süngü Konstitusiyası

İlk böyük sarsıntı 6 iyul 1887-ci ildə baş verdi. Kalakaua təzyiq altında sonradan Süngü Konstitusiyası adı ilə tanınan sənədi imzaladı. Sənəd onun səlahiyyətlərini azaltdı. Bir çox yerli havaylının siyasi hüquqlarını da məhdudlaşdırdı.

Sonrakı hadisələri anlamaq üçün siz bu şəraiti nəzərə almalısınız. Silahlı könüllü dəstənin krala zorla qəbul etdirdiyi konstitusiya monarxiyanı zəiflətmişdi. Bir çox yerli havaylının öz ölkəsindəki hüquqları da azalmışdı.

Havay monarxiyasının tarixi: Liliuokalani taxta çıxır

Kalakaua 20 yanvar 1891-ci ildə öldü. Onun yerinə bacısı Liliuokalani keçdi.

1893-cü ilin yanvarında kraliça taxtın səlahiyyətlərini gücləndirəcək konstitusiya tətbiq etməyə çalışdı. Müxalifləri Təhlükəsizlik Komitəsində birləşərək ona qarşı hərəkətə keçdilər.

Havay Krallığının devrilməsi: yanvar 1893

Həlledici günlər 16 və 17 yanvar 1893-cü il oldu. ABŞ-ın Daxili İşlər və Ədliyyə departamentlərinin tarixi hesabatına görə, Amerika qoşunları diplomatik nümayəndə Con L. Stivensin (John L. Stevens) göstərişi ilə 16 yanvarda Honoluluya çıxdı.

17 yanvarda Təhlükəsizlik Komitəsi Liliuokalanini devirdi və müvəqqəti hökumət elan etdi. ABŞ-ın diplomatik nümayəndəsi və USS Boston gəmisinin dəniz piyadaları komitəni dəstəkləyirdi.

Kraliça elə həmin gün cavab verdi. O bildirdi ki, hakimiyyətini müvəqqəti hökumətə deyil, ABŞ-ın üstün qüvvəsi qarşısında təhvil verir. Vaşinqtonun (Washington) bu addımı ləğv edəcəyini gözlədiyini söylədi.

Vaşinqtonda nə baş verdi?

Vaşinqtonun ilk reaksiyası, ən azı qismən, kraliçanın xeyrinə oldu. Qrover Klivlend (Grover Cleveland) 1893-cü ilin martında vəzifəyə başladı. O, ilhaq müqaviləsini geri götürdü. Devrilməni araşdırmaq üçün Ceyms H. Blauntu (James H. Blount) Havaya göndərdi.

Araşdırmaların nəticələri bir-birinə zidd idi. 1893-cü ilin iyulunda hazırlanan Blaunt hesabatı ABŞ-ın hərbi və diplomatik rəsmilərinin səlahiyyətlərini aşdığı qənaətinə gəldi. 1894-cü ilin fevralında hazırlanan Morqan hesabatı (Morgan Raporu) isə əksini müdafiə etdi. Stivensin və Amerika qüvvələrinin məsuliyyətini rədd etdi.

Müvəqqəti hökumət qərarı gözləmədi. 1894-cü ildə Havay Respublikasını elan etdi. Sanford B. Doul (Sanford B. Dole) onun ilk prezidenti oldu.

Kraliçanın məhkəməsi

1895-ci ildə monarxiya tərəfdarları krallığı bərpa etməyə çalışdılar. Cəhd uğursuz oldu. Liliuokalani öz sarayının taxt zalında hərbi tribunal qarşısına çıxarıldı.

Ona beş il ağır əmək cəzası verildi. Bu cəza İolani sarayının yuxarı mərtəbəsindəki yataq otağında təxminən səkkiz aylıq həbsə çevrildi.

Siz Aloha ʻOe mahnısını tanıya bilərsiniz. Kraliça onu 1878-ci ildə bəstələmişdi. Mahnı onun ev dustaqlığı dövründə kağıza köçürüldü və sevilən milli mahnıya çevrildi.

1898-ci ildə ilhaq

Yerli havaylıların etirazı səngimədi. 1897-ci ilin payızında ilhaqa qarşı petisiyaya 21,269 imza toplandı. Həmin il yerli havaylıların və qismən Havay mənşəli əhalinin sayı təxminən 39,000 nəfər kimi qeydə alınmışdı.

1898-ci il İspaniya–Amerika müharibəsi Vaşinqtondakı müzakirələrin məcrasını dəyişdi. İlhaq tərəfdarları Havayın ABŞ-a Sakit okeanda strateji baza verəcəyini deyirdilər. Bunun Amerikanın Asiyadakı (Asya) maraqlarını da qoruyacağını bildirirdilər.

Müqavilənin qəbuluna Senatda üçdə iki səs çoxluğu lazım idi. Tərəfdarlar başqa yol seçdilər. Nyulends birgə qətnaməsi hər iki palatada sadə səs çoxluğu ilə qəbul edildi. Prezident Uilyam Mak-Kinli (William McKinley) onu 7 iyul 1898-ci ildə imzaladı.

Suverenlik rəsmən 12 avqust 1898-ci ildə ABŞ-a verildi.

Ərazi statusundan ştat statusuna

Üzvi Qanun (Organik Yasa) Havay ərazisinin idarəetmə sistemini yaratdı. Konqres onu 30 aprel 1900-cü ildə qəbul etdi. Qanun 14 iyun 1900-cü ildə qüvvəyə mindi.

Ştat statusu daha sonra verildi. 21 avqust 1959-cu ildə prezident Duayt D. Eyzenhauer (Dwight D. Eisenhower) Havayı 50-ci ştat elan etdi.

Xronologiya

1. 1795 I Kamehameha Havay Krallığını qurdu.
2. 1810 Kauai və Niihau krallığa qoşuldu, əsas adalar birləşdi.
3. 8 oktyabr 1840 Konstitusiya qəbul edildi.
4. 28 noyabr 1843 Böyük Britaniya və Fransa krallığın müstəqilliyini tanıdı.
5. 6 iyul 1887 Kalakaua təzyiq altında Süngü Konstitusiyasını imzaladı.
6. 20 yanvar 1891 Liliuokalani taxta çıxdı.
7. 16 yanvar 1893 Amerika qoşunları Honoluluya çıxdı.
8. 17 yanvar 1893 Monarxiya devrildi və müvəqqəti hökumət elan edildi.
9. 1894 Havay Respublikası elan edildi.
10. 1895 Monarxiya tərəfdarlarının cəhdi uğursuz oldu və Liliuokalani həbs edildi.
11. 1897 İlhaqa qarşı petisiyaya 21,269 imza toplandı.
12. 7 iyul 1898 Mak-Kinli Nyulends qətnaməsini imzaladı.
13. 12 avqust 1898 Suverenlik rəsmən ABŞ-a verildi.
14. 14 iyun 1900 Üzvi Qanun qüvvəyə mindi.
15. 21 avqust 1959 Havay 50-ci ştat oldu.
16. 23 noyabr 1993 Klinton Üzrxahlıq Qətnaməsini imzaladı.

Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Bayraq dənizçilik tarixini əks etdirir. Küncdəki Union Jack krallığın Britaniya Kral Hərbi Dəniz Qüvvələri ilə tarixi əlaqələrini göstərir. Səkkiz zolaq əsas adaların sayını bildirir.
• Saray məhkəmə zalına çevrildi. Kraliça öz sarayının taxt zalında mühakimə olundu. Sonra orada, yuxarı mərtəbədəki yataq otağında saxlanıldı.
• Dustaq dövrünün mahnısı. Aloha ʻOe 1878-ci ildə bəstələnmişdi. Kraliçanın ev dustaqlığı dövründə kağıza köçürüldü.
• Yollar haqqında qanun. 1892-ci il Yollar haqqında Qanunu mövcud cığırları, yolları və körpüləri ümumi istifadəli yollar kimi müəyyənləşdirirdi.
• Petisiyanın rəqəmləri. Təxminən 39,000 nəfərlik yerli və qismən Havay mənşəli əhalidən 21,269 imza toplandı.
• Başqa hüquqi yol. Müqavilə üçün Senatın üçdə ikisinin səsi lazım olduğundan ilhaq birgə qətnamə ilə həyata keçirildi.

1993-cü il üzrxahlığı və torpaq məsələsi

23 noyabr 1993-cü ildə prezident Bill Klinton (Bill Clinton) Konqresin qətnaməsini imzaladı. Qətnamədə ABŞ rəsmilərinin və vətəndaşlarının 1893-cü il devrilməsində iştirakına görə yerli havaylılardan üzr istənilirdi.

Bu üzrxahlığın hüquqi mənası mübahisə doğurdu. Havay Ali Məhkəməsi onu keçmiş krallıq torpaqlarının satışını dayandırmaq üçün əsas saydı. ABŞ Ali Məhkəməsi isə 31 mart 2009-cu ildə qərara aldı ki, qətnamə ştatın həmin torpaqları satmaq səlahiyyətini aradan qaldırmayıb.

Tez-tez verilən suallar

Mənbələr

1. Wikipedia — Havay Krallığı en.wikipedia.org
2. Vikipedi — Havay Krallığı tr.wikipedia.org
3. Nebraska–Linkoln Universiteti — Havay Krallığının Konstitusiyası (1840) teachinglegalhistory.unl.edu
4. Havay vitse-qubernatorunun ofisi — Havay bayrağının tarixi ltgov.hawaii.gov
5. Wikipedia — Havay Krallığının gerbi en.wikipedia.org
6. ABŞ Milli Arxivi — Havay adalarının ilhaqını nəzərdə tutan birgə qətnamə archives.gov
7. ʻIolani sarayı — Kraliçanın həbsi iolanipalace.org
8. Milli Park Xidməti — Kraliça Liliuokalani nps.gov
9. Konqres Kitabxanası — Havaydakı işlər loc.gov
10. ABŞ-ın Daxili İşlər və Ədliyyə departamentləri — Mauka-dan Makai-yə doi.gov
11. Smithsonian — Təhlükəsizlik Komitəsi 1898exhibition.si.edu
12. ABŞ Dövlət Departamenti, Tarixçi Ofisi — İspaniya–Amerika müharibəsi, 1898 history.state.gov
13. Havay Qanunverici Məclisi — Üzvi Qanun, I fəsil data.capitol.hawaii.gov
14. ABŞ Senatı — Havay xronologiyası senate.gov
15. Konqres Kitabxanası — ABŞ-ın üzrxahlığı və Havayın dövlət torpaqları loc.gov

Image: Hawaiin kingdom map complete.png — Coldsteelwarmhearts, CC0