Honolulu, 1845’ten 1893’e kadar bir krallığın başkentiydi. 17 Ocak 1893’te bu krallığın hükümdarı Liliʻuokalani, Amerikan deniz piyadelerinin desteğini alan bir komite tarafından devrildi.
Bu yazıda Hawaii’nin nasıl bağımsız bir krallık olduğunu, 1893’te ne yaşandığını ve ABD’nin adaları 1898’de nasıl ilhak ettiğini öğreneceksiniz. Son bölümde 1993’teki resmî özrü ve bugüne uzanan hukuki tartışmayı da bulacaksınız.
Hawaii Krallığı nasıl kuruldu?
I. Kamehameha, Oʻahu, Maui, Molokaʻi ve Lānaʻi adalarını yönetimi altında birleştirdi. Hawaii Krallığı bu birleşmeyle 1795’te kuruldu. Kauaʻi ve Niʻihau 1810’da krallığa katıldı. Böylece başlıca Hawaii adalarının siyasi birliği tamamlandı.
Krallık yalnızca gelenekle yönetilmedi. III. Kamehameha’nın 8 Ekim 1840’ta kabul ettiği anayasa, mutlak monarşiden anayasal monarşiye geçişi düzenledi. Metne göre halkın seçtiği temsilcilerin çoğunluğu onaylamadan yasa çıkarılamazdı. Halk ve şefler aynı yasayla korunuyordu. Kişilerin malı ancak açık bir yasal hükümle alınabiliyordu.
Anayasa ayrıca kralı ordunun başkomutanı sayıyordu. Ada valileri kaleler, askerler ve silahlar üzerinde yetki taşıyordu, ancak bu yetki kral ile başbakanın denetimine bağlıydı.
Dış dünya da krallığı tanıdı. Britanya ve Fransa, 28 Kasım 1843 tarihli ortak bildiriyle Hawaii’nin bağımsızlığını kabul etti. Yasama Meclisi 1845’te krallığın armasını resmen onayladı. Honolulu aynı yıl başkent oldu ve 1893’e kadar bu görevi sürdürdü.
Süngü Anayasası neydi ve neden önemliydi?
Amerikan yerleşimcilerden oluşan gönüllü silahlı birlik Honolulu Rifles, 1887’de Kral Kalākaua’yı yeni bir anayasayı kabul etmeye zorlamada rol oynadı. Belge 6 Temmuz 1887’de baskı altında imzalandı. Tarihe Süngü Anayasası adıyla geçti.
Bu anayasa Kalākaua’nın yetkilerini daralttı. Birçok Yerli Hawaiilinin siyasi haklarını da kısıtladı. Yani 1893’ten altı yıl önce, krallığın iç dengesi silahlı baskıyla değişmişti.
Liliʻuokalani tahta nasıl çıktı?
Kalākaua 20 Ocak 1891’de öldü. Kız kardeşi Liliʻuokalani aynı tarihte tahta geçti. Kraliçe, krallık meclisiyle birlikte 1892 Highways Act’i çıkardı. Bu yasa mevcut patikaları, yolları ve köprüleri kamu yolu olarak tanımlıyordu.
Sorun, Ocak 1893’te yeni bir anayasa girişimiyle başladı. Liliʻuokalani, hükümdarlığın yetkilerini yeniden güçlendirecek bir metin hazırlamak istiyordu. Karşıtları bunun üzerine Güvenlik Komitesi adıyla örgütlendi ve harekete geçti.
1893’te Honolulu’da ne oldu?
ABD İçişleri ve Adalet bakanlıklarının tarihsel raporuna göre Amerikan askerleri, elçi John L. Stevens’ın talimatıyla 16 Ocak 1893’te Honolulu’ya çıkarıldı. Ertesi gün, 17 Ocak’ta, Güvenlik Komitesi Liliʻuokalani’yi devirdi ve geçici hükümet ilan etti. Komite, Stevens’ın ve USS Boston’dan gelen deniz piyadelerinin desteğini taşıyordu.
Kraliçe aynı gün yetkisini geçici hükümete değil, ABD’nin üstün gücüne bıraktığını bildirdi. Washington’un müdahaleyi düzelteceğini bekliyordu.
Washington nasıl karşılık verdi?
Başkan Grover Cleveland Mart 1893’te göreve geldi. İlhak antlaşmasını geri çekti. Devrilme sürecini araştırmak üzere James H. Blount’u Hawaii’ye gönderdi.
İki rapor birbirine zıt sonuçlara vardı. Temmuz 1893 tarihli Blount Raporu, ABD’nin askerî ve diplomatik görevlilerinin yetkilerini aştığı sonucuna vardı. Şubat 1894 tarihli Morgan Raporu ise Stevens ile Amerikan kuvvetlerinin sorumluluğunu reddetti. Bu ikilik bugün de tartışmanın çekirdeğini oluşturuyor.
Hawaii Cumhuriyeti ve 1895 ayaklanması
Geçici hükümet 1894’te Hawaii Cumhuriyeti’ni ilan etti. Sanford B. Dole cumhuriyetin ilk başkanı oldu. Krallık yanlıları teslim olmadı. 1895’te monarşiyi geri getirmeye yönelik bir girişim yapıldı, ancak başarısız oldu.
Bunun ardından Liliʻuokalani kendi sarayının taht salonunda askerî mahkeme önüne çıkarıldı. Beş yıl ağır çalışma cezası aldı. Ceza, ʻIolani Sarayı’nın üst katındaki bir yatak odasında yaklaşık sekiz aylık hapse çevrildi.
Yerli Hawaiililer ilhaka karşı çıktı mı?
Çıktılar. 1897 sonbaharında ilhaka karşı bir dilekçe hazırlandı. O yıl yaklaşık 39.000 olarak sayılan Yerli ve kısmen Yerli Hawaii nüfusundan 21.269 kişi dilekçeyi imzaladı. Yani bu nüfusun yarısından fazlası imza attı.
ABD adaları 1898’de nasıl ilhak etti?
1898 İspanya–Amerika Savaşı sırasında ilhak yanlıları iki gerekçe öne sürdü. Hawaii, Pasifik’te stratejik bir üs sağlayacaktı. Ayrıca ABD’nin Asya’daki çıkarlarını koruyacaktı.
Hukuki yol ise ilginçti. Bir antlaşma için Senato’da üçte iki çoğunluk gerekirdi. Bunun yerine Newlands Ortak Kararı iki mecliste basit çoğunlukla kabul edildi. Başkan William McKinley kararı 7 Temmuz 1898’de imzaladı. Egemenliğin resmî devri 12 Ağustos 1898’de gerçekleşti.
Organic Act 30 Nisan 1900’de kabul edildi ve Hawaii Territory yönetimini kurdu. Yasa 14 Haziran 1900’de yürürlüğe girdi.
Kısa kronoloji
- 1795 I. Kamehameha Hawaii Krallığı’nı kurdu
- 1810 Kauaʻi ve Niʻihau katıldı, başlıca adalar birleşti
- 8 Ekim 1840 III. Kamehameha anayasayı kabul etti
- 28 Kasım 1843 Britanya ve Fransa bağımsızlığı tanıdı
- 6 Temmuz 1887 Kalākaua Süngü Anayasası’nı baskı altında imzaladı
- 20 Ocak 1891 Liliʻuokalani tahta geçti
- 16 Ocak 1893 Amerikan askerleri Honolulu’ya çıkarıldı
- 17 Ocak 1893 Monarşi devrildi, geçici hükümet ilan edildi
- 1894 Hawaii Cumhuriyeti kuruldu
- 1895 Monarşi yanlısı girişim başarısız oldu, Liliʻuokalani hapsedildi
- 1897 İlhak karşıtı dilekçeye 21.269 imza toplandı
- 7 Temmuz 1898 McKinley Newlands Ortak Kararı’nı imzaladı
- 12 Ağustos 1898 Egemenlik resmen ABD’ye devredildi
- 14 Haziran 1900 Organic Act yürürlüğe girdi
- 21 Ağustos 1959 Hawaii ABD’nin 50. eyaleti oldu
- 23 Kasım 1993 Clinton Özür Kararı’nı imzaladı
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Bayrağın dili. Hawaii bayrağındaki sekiz yatay şerit sekiz ana adayı temsil eder. Sol üstteki Union Jack ise krallığın Britanya Kraliyet Donanması’yla tarihsel bağlarını gösterir. Bayrağı bir sonraki Hawaii fotoğrafınızda görürseniz bu ayrıntıyı hatırlayın.
- Kamu yolları. Liliʻuokalani’nin onayladığı 1892 Highways Act, patikaları ve köprüleri kamu yolu saydı. Kraliçe yalnızca siyasetle anılan biri değildi.
- Bir şarkının hikâyesi. Liliʻuokalani’nin 1878’de yazdığı Aloha ʻOe, ev hapsi sırasında notaya geçirildi. Şarkı sonradan sevilen bir ulusal şarkıya dönüştü.
- Saray, mahkeme salonu oldu. Kraliçe 1895’te kendi sarayının taht salonunda yargılandı. Sonra aynı sarayın üst katında tutuldu.
- İmza sayısı. 1897 dilekçesindeki 21.269 imza, yaklaşık 39.000 kişilik Yerli ve kısmen Yerli nüfusa oranlandığında dikkat çekicidir.
Hawaii nasıl eyalet oldu ve ABD özür diledi mi?
Hawaii, Başkan Dwight D. Eisenhower’ın ilanıyla 21 Ağustos 1959’da ABD’nin 50. eyaleti oldu. Bu tarih, 1898’deki ilhaktan 61 yıl sonrasına denk gelir.
Başkan Bill Clinton 23 Kasım 1993’te bir Kongre kararını imzaladı. Karar, ABD görevlilerinin ve vatandaşlarının 1893’teki devrilmeye katılımı için Yerli Hawaiililerden özür diliyordu.
Özür kararı toprakları etkiledi mi?
Bu konuda hukuki yorumlar ayrıştı. Hawaii Yüksek Mahkemesi, 1993 Özür Kararı’nı eski krallık arazilerinin satışını durdurma gerekçesi saydı. ABD Yüksek Mahkemesi ise 31 Mart 2009’da kararın eyaletin bu arazileri satma yetkisini kaldırmadığına hükmetti.
Sık sorulan sorular
Hawaii Amerika’ya hangi tarihte katıldı?
Başkan McKinley, ilhak öngören Newlands Ortak Kararı’nı 7 Temmuz 1898’de imzaladı. Egemenliğin resmî devri 12 Ağustos 1898’de gerçekleşti. Hawaii 21 Ağustos 1959’da ABD’nin 50. eyaleti oldu.
Kraliçe Liliʻuokalani ne zaman devrildi?
Güvenlik Komitesi, 17 Ocak 1893’te Liliʻuokalani’yi devirdi ve geçici hükümet ilan etti. Komite, ABD elçisi Stevens’ın ve USS Boston’dan çıkan deniz piyadelerinin desteğini aldı.
Hawaii Krallığı’nı kim kurdu?
I. Kamehameha, Oʻahu, Maui, Molokaʻi ve Lānaʻi adalarını birleştirerek krallığı 1795’te kurdu. Kauaʻi ve Niʻihau 1810’da katılınca başlıca adaların birliği tamamlandı.
ABD, Hawaii’deki devrilme için özür diledi mi?
Evet. Başkan Clinton, ABD görevlilerinin ve vatandaşlarının 1893’teki devrilmeye katılımı için Yerli Hawaiililerden özür dileyen Kongre kararını 23 Kasım 1993’te imzaladı.
Kaynaklar
- Wikipedia — Hawaiian Kingdom en.wikipedia.org
- University of Nebraska–Lincoln — Constitution of the Hawaiian Kingdom (1840) teachinglegalhistory.unl.edu
- Vikipedi — Hawaii Krallığı tr.wikipedia.org
- Hawaii Vali Yardımcılığı — History of the Hawaiʻi Flag ltgov.hawaii.gov
- Wikipedia — Coat of arms of the Hawaiian Kingdom en.wikipedia.org
- ABD Ulusal Arşivleri — Joint Resolution to Provide for Annexing the Hawaiian Islands archives.gov
- ʻIolani Sarayı Müzesi — Queen’s Imprisonment iolanipalace.org
- ABD Ulusal Park Servisi — Queen Liliʻuokalani nps.gov
- ABD Kongre Kütüphanesi — Affairs in Hawaii loc.gov
- ABD İçişleri ve Adalet Bakanlıkları — From Mauka to Makai doi.gov
- Smithsonian — Committee of Safety 1898exhibition.si.edu
- ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — The Spanish-American War, 1898 history.state.gov
- Hawaii Yasama Meclisi — Organic Act, Chapter I data.capitol.hawaii.gov
- ABD Senatosu — Hawaii Timeline senate.gov
- ABD Kongre Kütüphanesi — U.S. Apology and Hawaii Public Lands loc.gov
Görsel: Hawaiin kingdom map complete.png — Coldsteelwarmhearts, CC0
