Fidel Kastro kim idi? Kubada yüksəlişi və 49 illik hakimiyyəti

Fidel Kastro kim idi?

Fidel Alexandro Kastro Rus (Fidel Alejandro Castro Ruz; türkcə: Fidel Castro) Kuba inqilabına rəhbərlik etdi və Kubanı (Küba) sosialist təkpartiyalı dövlətə çevirdi. 1959-cu ildə baş nazir oldu. Daha sonra dövlət və hökumət rəhbərliyini özündə birləşdirdi. Onun hökumətdə rəsmi rəhbərlik dövrü 2008-ci ilədək, təxminən 49 il davam etdi.

Kastronun neçə il hakimiyyətdə qaldığını anlamaq istəyirsinizsə, üç tarixə diqqət yetirin: 2006, 2008 və 2011. O, 2006-cı ildə səlahiyyətlərini müvəqqəti ötürdü. Dövlət başçısı kimi səlahiyyət müddəti 2008-ci ildə bitdi. Kuba Kommunist Partiyasına rəhbərliyi isə 2011-ci ilədək davam etdi.

Onun irsi hələ də mübahisə doğurur. PBS-in təsvirinə görə, tərəfdarları onu sosial ədalət müdafiəçisi, əleyhdarları isə repressiv diktator sayırdı. Bu zidd qiymətlər 1959-cu ildən 2008-ci ilədək hökumət hakimiyyətini rəsmən əlində saxlayan eyni inqilabçı rəhbərə aiddir.

Gənc Fidel Kastro: harada doğulub?

Kastro 13 avqust 1926-cı ildə Kubanın şərqindəki Biranda (Birán) doğulub. Atası İspaniyadan (İspanya) köçmüş varlı torpaq sahibi idi. Biran hazırda Olqin (Holguín) əyalətinin Kueto (Cueto) bələdiyyəsinə daxildir.

O, 1945-ci ildə Havana Universitetinə (Havana Üniversitesi) daxil oldu və 1950-ci ildə hüquq təhsilini başa vurdu. Ölkə siyasətinə ilk addımları seçki kampaniyası ilə bağlı idi. 1952-ci ildə parlamentə namizədliyini irəli sürdü.

Fulxensio Batista (Fulgencio Batista) 10 mart 1952-ci ildə dövlət çevrilişi edib seçkiləri ləğv edəndə bu yol bağlandı. Beləliklə, Kastronun parlamentə daxil olmaq cəhdi Batistaya qarşı silahlı mübarizəsindən əvvəl baş vermişdi. Onun sonrakı yüksəlişini yalnız partizan döyüşləri ilə izah etmək mümkün deyil.

Fidel Kastro hakimiyyətə necə gəldi?

26 iyul 1953-cü ildə Kastro Santyaqo-de-Kubadakı (Santiago de Cuba) Monkada kazarmasına (Moncada Kışlası) hücuma rəhbərlik etdi. Hücum uğursuz oldu. O, 15 il həbs cəzası aldı, lakin 1955-ci ildə amnistiya ilə azadlığa çıxdı.

Bu uğursuz hücum onun inqilabi təşkilatına ad verdi: 26 İyul Hərəkatı (26 Temmuz Hareketi). Təşkilatın adı Monkada hücumunun tarixini yaşadırdı. Kastro Batistaya qarşı yeni cəhdə hazırlaşarkən həmin hərbi məğlubiyyət hərəkatın kimliyində əsas yerini qoruyurdu.

25 noyabr 1956-cı ildə Kastro və 81 silahdaşı Meksikanın (Meksika) Tuxpan limanından Granma yaxtası ilə yola çıxdılar. Onlar 2 dekabrda Kubaya çıxdılar. Bundan sonra Kastro Syerra-Maestrada (Sierra Maestra) partizan qüvvəsi formalaşdırdı.

Partizanlar şəhərlərdəki üsyançı qrupların da iştirak etdiyi daha geniş mübarizənin bir hissəsi idi. Bu qüvvələr birlikdə iki ildən bir qədər çox davam edən mübarizədən sonra Batista ordusunu məğlub etdilər. Dağlardakı döyüşlər qələbənin bir hissəsi idi. Şəhərlərdəki müqavimət də qələbəyə töhfə verdi.

Batista rejimi 1 yanvar 1959-cu ildə süqut etdi. Kastro 8 yanvarda Havanaya daxil oldu və 16 fevralda baş nazir oldu. Onun yüksəlişini izləyərkən bu hadisələri ayırd edin: rejimin süqutu, paytaxta gəlişi və vəzifəyə təyinatı ayrı-ayrı tarixlərdə baş verdi.

Fidel Kastro və Çe Gevara

Kastro Ernesto “Çe” Gevara (Ernesto “Che” Guevara) ilə 1955-ci ildə Meksikada sürgündə olarkən tanış oldu. Gevara argentinalı həkim idi. Kastronun qardaşı Raul Kastro (Raúl Castro) onunla Fideldən əvvəl tanış olmuşdu. Daha sonra Fidel onu inqilabi mübarizəyə cəlb etdi.

Beləliklə, onların əlaqəsi Granma səfərinin 1956-cı ilin noyabrında Meksikadan başlamasından əvvəl yaranmışdı. Çe Kastronun hərəkatına Monkada məğlubiyyəti ilə uğurlu inqilab arasındakı dövrdə qoşuldu.

Fidel Kastro Kubanı neçə il idarə etdi?

Kastronun hökumətə rəsmi rəhbərliyi 1959-cu ildən 2008-ci ilədək, təxminən 49 il davam etdi. Əvvəlcə baş nazir vəzifəsini tutdu. 2 dekabr 1976-cı ildə Dövlət Şurasının və Nazirlər Şurasının sədri oldu. Bununla dövlət və hökumət rəhbərliyini özündə birləşdirdi.

Onun hökuməti 1961-ci ilin aprelində Donuzlar körfəzi hücumunu (Domuzlar Körfezi Çıkarması) dəf etdi. Hücum edən qüvvələr ABŞ-ın (Amerika Birleşik Devletleri) dəstəklədiyi kubalı mühacirlərdən ibarət idi. Növbəti il Kubada yerləşdirilmiş sovet nüvə raketləri Karib böhranı (Küba Füze Krizi) zamanı ABŞ-la Sovet İttifaqını (Sovyetler Birliği) qarşıdurmaya gətirdi.

Partiya rəhbərliyinin tarixləri fərqli idi. Kastro 3 oktyabr 1965-ci ildən 19 aprel 2011-ci ilədək Kuba Kommunist Partiyasının birinci katibi oldu. Dövlət başçısı kimi səlahiyyət müddəti bitdikdən sonra da bu vəzifədə qaldı.

Səhhətindəki problemlər üzündən 31 iyul 2006-cı ildə səlahiyyətlərini müvəqqəti olaraq Raula ötürdü. Kastronun dövlət başçısı kimi səlahiyyət müddəti 24 fevral 2008-ci ildə rəsmən başa çatdı. Həmin gün Raul onun yerini tutdu. Onun rəhbərliyinin bitməsi üçün müxtəlif tarixlərin göstərilməsinin səbəbi bu fərqdir.

Xronologiya

• 13 avqust 1926: Kubanın şərqindəki Biranda doğuldu.
• 1945–1950: Havana Universitetində hüquq təhsili aldı.
• 10 mart 1952: Batistanın çevrilişi Kastronun iştirak etməyi planlaşdırdığı seçkiləri ləğv etdi.
• 26 iyul 1953: Monkada kazarmasına uğursuz hücuma rəhbərlik etdi.
• 1955: Amnistiya ilə azadlığa çıxdı və Meksikaya getdi.
• 25 noyabr–2 dekabr 1956: Granma ilə dəniz səfərinə çıxdı və Kubaya endi.
• 1956–1959: Syerra-Maestrada partizan müharibəsi apardı.
• 1 yanvar 1959: Batista rejimi süqut etdi.
• 8 yanvar 1959: Havanaya daxil oldu.
• 16 fevral 1959: Baş nazir oldu.
• Aprel 1961: Onun hökuməti Donuzlar körfəzi hücumunu dəf etdi.
• 1962: Karib böhranı sovet raketləri ətrafında qarşıdurmaya səbəb oldu.
• 3 oktyabr 1965: Kommunist Partiyasının birinci katibi oldu.
• 2 dekabr 1976: Dövlət Şurasının və Nazirlər Şurasının sədri vəzifələrini tutdu.
• 31 iyul 2006: Səhhətindəki problemlər üzündən səlahiyyətlərini müvəqqəti olaraq Raula ötürdü.
• 24 fevral 2008: Dövlət başçısı kimi səlahiyyət müddəti bitdi.
• 19 aprel 2011: Partiyanın birinci katibi kimi səlahiyyət müddəti bitdi.
• 25 noyabr 2016: 90 yaşında vəfat etdi.

Fidel Kastronun qardaşı və Dias-Balart ailəsi

Raul Kastro Fidelin qardaşı, müavini və sonrakı varisi idi. Meksikada Çe Gevara ilə tanışlığı sayəsində hərəkatın əvvəlki tarixində də rol oynamışdı. Onun fəaliyyəti inqilab dövrünü hökumət hakimiyyətinin sonrakı ötürülməsi ilə bağlayırdı.

Fidel 1948-ci ildə Mirta Dias-Balart (Mirta Díaz-Balart) ilə evləndi. Mirta United Fruit Company şirkətində işləyən bir hüquqşünasın qızı idi. Onların oğlu Fidel Anxel “Fidelito” Kastro Dias-Balart (Fidel Ángel “Fidelito” Castro Díaz-Balart) 1949-cu ilin sentyabrında doğuldu.

İnqilabçı rəhbərin tam adı Fidel Alexandro Kastro Rus idi. Ata ilə oğulun eyni adı daşıması onları qarışdırmağa səbəb ola bilər.

Fidel Kastronun boyu və məşhur sözləri

The Guardian 8 dekabr 2005-ci ildə dərc etdiyi bioqrafik müqayisədə Kastronun boyunu 1,90 metr göstərib. Bu rəqəm qəzetin məlumatı kimi təqdim edilməlidir.

Onun məhkəmədəki müdafiəsi “La historia me absolverá” ifadəsi ilə tanındı. İngiliscə “History will absolve me” kimi verilən bu ifadə azərbaycanca “Tarix mənə bəraət verəcək” deməkdir. İfadə uğursuz Monkada hücumundan sonra, 16 oktyabr 1953-cü ildə etdiyi müdafiə çıxışı ilə əlaqələndirildi. Bu sözlər onun hökumət rəhbərliyinə yüksəlişindən əvvəlki məhkəmə təqibi və müdafiəsi dövrünə aiddir.

Fidel Kastroya sui-qəsd cəhdləri: rəqəmlər nəyi göstərir?

638 sui-qəsd planı və ya cəhdi barədə iddia Kuba kəşfiyyat zabiti Fabian Eskalantenin (Fabián Escalante) hesablamasına əsaslanır. Çörç Komitəsi (Church Komitesi) 1960-cı ildən 1965-ci ilədək olan dövr üçün Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi — CIA ilə əlaqəli səkkiz sui-qəsd planını təsdiqləyib.

Bu rəqəmlərin əhatə dairəsi və sübutlarla təsdiqlənmə səviyyəsi fərqlidir. Böyük rəqəm Eskalantenin planlar və ya cəhdlər barədə hesablamasıdır. Kiçik rəqəm isə komitənin müəyyən dövr daxilində təsdiqlədiyi CIA ilə əlaqəli planlara aiddir. Bu rəqəmlər hər dəfə çəkiləndə həmin qeydlər də saxlanmalıdır.

Fidel Kastronun sərvəti: mübahisəli hesablama

Forbes 2006-cı ildə Kastronun şəxsi sərvətini $900 milyon olaraq göstərdi. Bu, mübahisəli hesablama idi. Kastro iddianı rədd etdi. O bildirdi ki, kimsə xaricdə öz adına hətta bir dolları olduğunu sübut etsə, istefa verəcək.

Ona görə də bu rəqəm həm mənbəyi, həm də Kastronun təkzibi ilə birlikdə verilməlidir. $900 milyonu onun təsdiqlənmiş şəxsi sərvəti adlandırmaq iddianı müşayiət edən mübahisəni aradan qaldırardı.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

TIME 17 fevral 1986-cı ildə Kastronun tez-tez iki saat taxdığını yazıb. Jurnal bu vərdişi onun vaxtında çatmaq istəyi ilə izah edib. Siz də gündəlik görüşə getməzdən əvvəl saata baxırsınızsa, bu tanış qayğı həmin vərdişi anlamağınıza kiçik bir körpü yaradır.

Kastro 26 sentyabr 1960-cı ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasında (Birleşmiş Milletler Genel Kurulu) 269 dəqiqə danışdı. Bu, müddəti qeydə alınmış ən uzun Baş Assambleya çıxışı idi.

Siqarla sıx əlaqələndirilsə də, Kastro həkim məsləhəti ilə 1985-ci ilin oktyabrında müntəzəm siqar çəkməyi dayandırdı. Beləliklə, onun tanış siqarlı obrazı müntəzəm siqar çəkmək vərdişindən daha uzun yaşadı.

Türkiyə (Türkiye) ilə maraqlanan oxucular üçün Cumhuriyet daha bir təfərrüat təqdim edir. Qəzetin 15 mart 1997-ci il tarixli xəbərində Yıldırım Aktunanın Kastronun Atatürk islahatlarını tərifləməsi barədə xatirəsi sitat gətirilib. Aktunanın sözlərinə görə, Kastro eyni uğurları qazana bilmədiyini deyib. Bu ifadə Aktunanın xatirəsi kimi təqdim olunur.

Fidel Kastronun ölümü və ölüm səbəbi

Kastro 25 noyabr 2016-cı ildə, 90 yaşında vəfat etdi. Raul həmin gün qardaşının ölümünü açıqladı. Açıqlamada ölüm səbəbi bildirilmədi.

Onun daha əvvəl, 2006-cı ildə hökumət vəzifələrinin icrasından çəkilməsinə səhhətindəki problemlər səbəb olmuşdu. Həmin səlahiyyət ötürülməsi ilə 2016-cı ildəki ölüm açıqlaması ayrı hadisələrdir. Ölüm açıqlamasında tibbi izah verilmədi.

Tez-tez verilən suallar

Batista devriləndə Kastro artıq baş nazir idi?

Batista rejimi 1 yanvar 1959-cu ildə süqut etdi. Kastro 8 yanvarda Havanaya daxil olduqdan sonra, 16 fevralda baş nazir oldu.

Kastro Kubaya 2011-ci ilədək rəhbərlik edib?

Onun dövlət başçısı kimi səlahiyyət müddəti 2008-ci ildə bitdi. Kommunist Partiyasının birinci katibi vəzifəsində isə 19 aprel 2011-ci ilədək qaldı.

Çe Gevara Kastronun qardaşı idi?

Kastronun qardaşı Raul idi. Çe Gevara isə Kastronun 1955-ci ildə Meksikada inqilabi mübarizəyə cəlb etdiyi argentinalı həkim idi.

Fidel Kastro vəfat edəndə neçə yaşında idi?

90 yaşında idi. 13 avqust 1926-cı ildə doğulmuş, 25 noyabr 2016-cı ildə vəfat etmişdi.

Mənbələr

1. Wikipedia — Fidel Castro en.wikipedia.org
2. Reuters / EconomyNext — Kuba inqilabının rəhbəri Fidel Castro 90 yaşında vəfat edib economynext.com
3. Wikipedia — Birán en.wikipedia.org
4. Vikipedi — Fidel Castro tr.wikipedia.org
5. PBS American Experience — Fidel Castro (1926–2016) pbs.org
6. The Guardian — Castro kök balaca qardaş Bushu sərt tənqid edərkən Havana hücuma keçir theguardian.com
7. Wikipedia — CIA-nın Fidel Castroya sui-qəsd cəhdləri en.wikipedia.org
8. El País — Castro bildirir ki, ABŞ Forbesin ona aid etdiyi sərvətin mövcudluğunu sübut etsə, istefa verəcək elpais.com
9. TIME — Kuba: qoşunları ciddi intizama salmaq time.com
10. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dag Hammarskjöld Kitabxanası — Birləşmiş Millətlər Təşkilatında edilmiş ən uzun çıxış hansıdır? ask.un.org
11. Cumhuriyet arxivi — 15 mart 1997, səhifə 10 egazete.cumhuriyet.com.tr

FAQ

Image: Fidel Castro – MATS Terminal Washington 1959.jpg — Wikimedia Commons, Public domain