Yeni Zelandiyanın maori xalqı kimdir?
Maorilər (Maoriler) Yeni Zelandiyanın (Yeni Zelanda) əsas adalarının yerli Polineziya xalqıdır. Yeni Zelandiya Aotearoa da adlanır. Onların əcdadları Şərqi Polineziyadan gəliblər. Dilləri Avstroneziya dil ailəsinin Polineziya qoluna daxildir. [1][2]
Siz maorilərin bu gün kim olduğunu öyrənmək istəyirsinizsə, əvvəlcə onların öz kimliklərini necə bildirdiyinə baxın. Yeni Zelandiyada 2023-cü il siyahıyaalınmasında 887,493 nəfər özünü maori etnik qrupuna aid edib. Bu, ölkə əhalisinin 17.8%-i demək idi. [3]
Maori tarixi Türkiyə ilə maraqlanan oxuculara tanış olan yerlərə də uzanır. Maori hərbi dəstəsi 3 iyul 1915-ci ildə Anzak körfəzinə (Anzak Koyu) çıxıb. Avqustun əvvəlində Conkbayırı (Conkbayırı) hücumu zamanı dəstənin 17 əsgəri həlak olub, 89 əsgəri yaralanıb. [4]
Maorilərin mənşəyi: əcdadları haradan gəlib?
Arxeoloji, dilçilik və antropoloji dəlillər Polineziyadan köçə işarə edir. Te Ara Şərqi Polineziyadan ilk gələnlərin gəlişini 1250–1300-cü illərə aid edir. Beləliklə, maorilərin mənşəyi coğrafi baxımdan Yeni Zelandiyadan dənizin o tayındakı ərazilərlə bağlanır. [5][6]
Məskunlaşmanın xronologiyası barədə müzakirələr davam edir. Richard Walter və həmkarlarının 2017-ci il araşdırmasına görə, XIV əsrin əvvəllərindəki kütləvi köç məskunlaşmaya dair güclü arxeoloji dəlillər yaradıb. Bu model həmin izlərin sürətlə meydana çıxmasına və yayılmasına diqqət yetirir. [7]
Buna görə siz ümumi mənşə ilə dəqiq gəliş tarixini bir-birindən ayırmalısınız. Dəlillər Polineziyadan köçü göstərir. Ancaq Te Ara-nın verdiyi gəliş aralığı ilə Walterin kütləvi köç modeli xronologiyanı fərqli izah edir. [5][6][7]
Dil də başqa bir əlaqəni göstərir. Maori dilinin yaxın qohumları arasında Kuk adaları maoricəsi, Tahiti dili və Tuamotu dili var. Bu qohumluq maori dilinin daha geniş Polineziya dil ailəsindəki yerini göstərir. Köçə dair arxeoloji dəlillər də bu mənzərəni tamamlayır. [2]
Maori ənənələri: ailə, icma və yemək
Avropalılarla təmasdan əvvəl maori cəmiyyətində iwi, hapū və whānau birlikləri vardı. İwi böyük qəbilə birliyi idi. Hapū bir neçə whānau-nu, yəni geniş ailəni birləşdirirdi və əsas siyasi vahid sayılırdı. Bir hapū-da təxminən yüz nəfərdən bir neçə yüz nəfərədək insan ola bilərdi. [8]
Bu anlayışlar mənsubiyyətin müxtəlif səviyyələrini ifadə edir. Whānau geniş ailəni bildirirdi. Hapū ailələri siyasi icmada birləşdirirdi. İwi isə daha böyük qəbilə birliyinin adı idi. Siz bu fərqləri nəzərə alsanız, qohumluqla siyasi təşkilatlanmanın necə əlaqələndiyini daha yaxşı başa düşərsiniz. [8]
Yeməklər maori ənənələrini gündəlik həyatla bağlayır. Hāngī dayaz torpaq çuxurunda yemək bişirmə üsuludur. Qızdırılmış daşlar və su buxar yaradır. Ət və tərəvəzlər üstü örtülmüş çuxurda bişir. Siz yemək bişirməyi adətən qazan və soba ilə əlaqələndirirsinizsə, hāngī torpaqda yemək hazırlamağın konkret nümunəsidir. [9]
Maorilərin dini: yaradılış hekayələri və bugünkü inanclar
Ənənəvi maori yaradılış hekayələrindən birində meşə tanrısı Tāne göy atası Ranginui ilə yer anası Papatūānuku-nu ayırır. Onların ayrılması övladlarının qaranlıqdan çıxmasına imkan verir. Bu, ənənəvi maori dini inanclarındakı yaradılış hekayələrindən biridir. [10]
Bu gün dini mənsubiyyət müxtəlifdir. Yeni Zelandiyanın 2018-ci il siyahıyaalınmasında maorilərin 53.5%-i heç bir dinə mənsub olmadığını bildirib. Xristianların payı 29.9% olub. Maori dinlərini, inanclarını və fəlsəfələrini göstərənlər isə 7.7% təşkil edib. Ənənəvi yaradılış hekayələri ilə siyahıyaalınmada göstərilən dini mənsubiyyət maorilərin dini həyatının fərqli tərəflərini təsvir edir. [1]
Maori hakası: kim ifa edir və nə üçün?
Haka həm qadınların, həm də kişilərin ifa edə bildiyi maori ənənəsidir. Onun müharibəyə hazırlıqla əlaqəsi var. Bununla yanaşı, ictimai və mərasim məqsədlərinə də xidmət edir. Hər hakanı döyüş rəqsi adlandırmaq onun digər funksiyalarını nəzərdən qaçırır. [11]
Siz haka ilə qarşılaşanda hər iki məqamı yadda saxlayın: qadınlar da iştirak edir və onun məqsədləri müharibə ilə məhdudlaşmır. Bu ənənəni təkcə hərbi hazırlıqla izah etmək mümkün deyil. [11]
Maori döymələri: tā moko nədir?
Tā moko həm kişilərdə, həm də qadınlarda olur. Avstraliya Muzeyi kişilərdə ənənəvi döymə yerləri arasında üzü və sağrıları göstərir. Qadınlar üçün çənə, dodaqlar və çiyinlər sadalanır. Bu yerlər ənənəvi təcrübənin bədənin bir neçə hissəsini əhatə etdiyini göstərir. [12]
Ənənəvi üsul dərinin oyulmasını da nəzərdə tuturdu. Avstraliya Muzeyi bu iş üçün albatros sümüyündən hazırlanmış alətləri təsvir edir. Deməli, tā moko-nun maddi tarixi həm xüsusi alətlərlə, həm də döymələrin bədəndəki ənənəvi yerləri ilə bağlıdır. [12]
Moriorilər əsas quru ərazisində maorilərdən əvvəl yaşayırdılarmı?
Moriorilər Yeni Zelandiyanın əsas quru ərazisindən 767 kilometr cənub-şərqdə yerləşən Rēkohu və Rangihaute adalarının yerli xalqıdır. Onlar da maorilər kimi Polineziya mənşəlidirlər. Moriorilər ayrıca yerli xalqdır. Onların tarixini anlamaq üçün ada yurdlarını nəzərə almaq vacibdir. [13]
Moriorilərin maorilərdən əvvəl Yeni Zelandiyanın əsas quru ərazisində yaşayan ayrıca xalq olması iddiası arxeoloji tapıntılarla ziddiyyət təşkil edir. Roger Duffun Marlborodakı Wairau Bar ərazisində apardığı qazıntılar oradakı erkən moa ovçularının maori olduğunu müəyyən edib. [14]
1835-ci ildə Ngāti Mutunga və Ngāti Tama icmalarından təxminən 900 nəfər Vellinqtondan (Wellington) Çatem adalarına (Chatham Adaları) gedib. Onlar moriorilərə hücum edib, sağ qalanları kölələşdiriblər. İştirak edən icmaların adlarını çəkmək bu hadisəni onun tarixi iştirakçıları ilə əlaqələndirir. [15]
Qeydə alınmış digər zorakılıq hadisələri də konkret şərait daxilində izah edilməlidir. NZ History 1829-cu ildə Kaiapoidə bəzi Ngāti Toa başçılarının öldürülüb yeyilməsini Te Rauparahanın 1830-cu il qisas yürüşünün səbəbləri sırasında göstərir. Bu, tarixdə sənədləşdirilmiş adamyeyənlik hadisəsidir. [16]
Vaytangi müqaviləsi nə demək idi?
Vaytangi müqaviləsi (Waitangi Antlaşması) ilk dəfə 6 fevral 1840-cı ildə Adalar körfəzindəki (Adalar Körfezi) Vaytangidə imzalanıb. İlk imza atanlar arasında maori başçıları və Britaniya tacını təmsil edən William Hobson olub. [17]
Müqavilənin ingilis və maori mətnləri hakimiyyət məsələsində fərqlənir. İngilis mətnində suverenliyin təhvil verilməsi ifadə olunur. Maori mətnində isə idarəçilik mənasını verən kāwanatanga sözü işlədilir. Eyni zamanda başçıların tino rangatiratanga-sı, yəni tam başçılıq hakimiyyəti tanınır. İfadələrdəki bu fərqlər razılaşmanın şərhində əsas yer tutur. [18]
Vaytangi Tribunalı Te Paparahi o Te Raki araşdırmasının birinci mərhələsinə dair 2014-cü il hesabatında belə nəticəyə gəlib: 1840-cı ilin fevralında müqaviləni imzalayan şimal başçıları suverenliklərini təhvil verməyiblər. Bu nəticə həmin şimallı imzaçılara və onların razılaşmasına aiddir. [19]
Xronologiya
- 1250–1300: Te Ara Şərqi Polineziyadan ilk gələnlərin gəlişini bu tarix aralığına aid edir.
- XIV əsrin əvvəlləri: Walter və həmkarlarının alternativ modeli kütləvi köçü bu dövrə aid edir.
- 1769–1770: Tupaia Ceyms Kukun (James Cook) səfəri zamanı maorilərlə ünsiyyət qurur.
- 1829: Kaiapoidə bəzi Ngāti Toa başçıları öldürülüb yeyilir.
- 1835: Ngāti Mutunga və Ngāti Tama köçkünləri moriorilərə hücum edir, sağ qalanları kölələşdirirlər.
- 6 fevral 1840: Vaytangi müqaviləsinə ilk imzalar atılır.
- 3 iyul 1915: Maori hərbi dəstəsi Anzak körfəzinə çıxır.
- Avqust 1915: Conkbayırında maori dəstəsinin 17 əsgəri həlak olur, 89 əsgəri yaralanır.
- 1 avqust 1987: Maori dili Yeni Zelandiyanın rəsmi dillərindən biri olur.
- 2014: Vaytangi Tribunalı bildirir ki, 1840-cı ilin fevralında müqaviləni imzalayan şimal başçıları suverenliklərini təhvil verməyiblər.
- 2023: Siyahıyaalınmada 887,493 nəfər özünü maori etnik qrupuna aid edir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Tahitili dəniz səyyahı Tupaia Kukun 1769–1770-ci illərdəki səfəri zamanı maorilərlə ünsiyyət qura bilirdi. Çünki onların dilləri yaxın qohum idi. İnsanlar qarşılaşanda bu dil qohumluğu dərhal praktik fayda verib. [2]
Yeni Zelandiyada gil bol olsa da, maorilər saxsı qab hazırlamırdılar. Onların uzaq əcdadları bu texnologiyanı bilirdilər. Ancaq texnologiya Samoa və Tonqaya çatdıqdan sonra Polineziyada tərk edilmişdi. Təkcə gilin mövcudluğu saxsı qab hazırlanıb-hazırlanmayacağını müəyyən etmirdi. [6]
Karaka çəyirdəkləri zəhərli olduğuna görə uzun emal tələb edirdi. Maorilər onları yeməli etmək üçün suda saxlayır və 12 saata qədər bişirirdilər. Bu qida təcrübəsi həm ərzağın özünü, həm də onun emalını bilməyə əsaslanırdı. [9]
Müharibədən qayıdan Maori Pioner Batalyonunun əsgərləri haqqında araşdırmada orta boy 170.9 santimetr, orta çəki isə 74.3 kiloqram olub. Bu ölçülər araşdırılan Birinci Dünya müharibəsi əsgərlərini təsvir edir. Onlar bütün maorilər üçün orta göstərici müəyyən etmir. [20]
Bu gün maorilər harada yaşayırlar?
2023-cü il siyahıyaalınmasına görə, Yeni Zelandiyadakı maori əhalisinin 84.9%-i Şimal adasında (Kuzey Adası) yaşayırdı. Qalan 15.1% isə Cənub adasında (Güney Adası) yaşayırdı. Bu rəqəmlər Yeni Zelandiya daxilindəki bölgünü göstərir. [1]
Etnik kimlik və soy mənşəyi siyahıyaalınmada ayrı anlayışlardır. Özünü etnik baxımdan maori sayan 887,493 nəfərlə yanaşı, Stats NZ maori soyundan gələn 978,246 nəfəri qeydə alıb. Bu yekunlar kimlik və əcdadlarla bağlı fərqli suallara cavab verir. [3][21]
Maori kimliyini bir dəri rəngi kateqoriyasına endirmək olmaz. 2023-cü ildə özünü maori sayan 409,401 nəfər Avropa etnik mənsubiyyətini də göstərib. Bu, maori etnik əhalisinin 46.1%-i idi. Siyahıyaalınma rəqəmlərində etnik mənsubiyyətlər üst-üstə düşə bilər. [1]
Dil də bugünkü mənzərənin bir hissəsidir. Maori Dili Haqqında Qanun 1 avqust 1987-ci ildə qüvvəyə minəndə maori dili Yeni Zelandiyanın rəsmi dillərindən biri olub. Bu rəsmi status maori tarixində konkret tarixlə bağlı hüquqi mərhələdir. [22]
Tez-tez verilən suallar
Maorilər əslən haradandırlar?
Maorilərin əcdadları Şərqi Polineziyadan köçüblər. Te Ara ilk gələnlərin gəlişini 1250–1300-cü illərə aid edir. Walter və həmkarları isə XIV əsrin əvvəllərində kütləvi köç modelini irəli sürürlər. [6][7]
Maorilər hansı dinə inanırlar?
Dini mənsubiyyət müxtəlifdir. 2018-ci ildə 53.5% heç bir dinə mənsub olmadığını bildirib. Xristianlığı göstərənlər 29.9%, maori dinlərini, inanclarını və fəlsəfələrini göstərənlər isə 7.7% olub. [1]
Hakanı yalnız kişilər ifa edirlər?
Xeyr. Hakanı həm qadınlar, həm də kişilər ifa edə bilər. Onun funksiyalarına müharibəyə hazırlıqla yanaşı, ictimai tədbirlər və mərasimlər də daxildir. [11]
Maorilərin boyu nə qədərdir?
Bir araşdırmada müharibədən qayıdan Maori Pioner Batalyonu əsgərlərinin orta boyu 170.9 santimetr olub. Bu tarixi hərbi seçmə bütün maoriləri təsvir edə bilməz. [20]
Maorilər qaradərilidirlər?
Maorilər yerli Polineziya xalqıdır. Onların kimliyini tək bir dəri rəngi ilə müəyyən etmək olmaz. 2023-cü il siyahıyaalınmasında 46.1% Avropa etnik mənsubiyyətini də göstərib. [1]
Mənbələr
- Wikipedia — Maori xalqı en.wikipedia.org
- Te Ara — Avstroneziya dilləri teara.govt.nz
- Stats NZ — 2023-cü il siyahıyaalınmasında əhali sayı stats.govt.nz
- NZ History — Geliboluda maori hərbi dəstəsi nzhistory.govt.nz
- Vikipedi — Maorilər tr.wikipedia.org
- Te Ara — Maorilərin gəlişi və məskunlaşması teara.govt.nz
- Richard Walter və həmkarları — Kütləvi köç və polineziyalıların Yeni Zelandiyada məskunlaşması doi.org
- Te Ara — İwi və hapū-nun əhəmiyyəti teara.govt.nz
- Te Ara — Maori yeməkləri: kai Māori teara.govt.nz
- Te Ara — Ngā atua: tanrılar teara.govt.nz
- Yeni Zelandiya Polisi — Polis hakası police.govt.nz
- Avstraliya Muzeyi — Tā moko-nun mənası australian.museum
- Te Ara — Moriori xalqının mənşəyi teara.govt.nz
- Te Ara — Maorilərin mənşəyi haqqında fikirlər teara.govt.nz
- Te Ara — Moriori teara.govt.nz
- NZ History — Kapitan Stewart və Elizabeth nzhistory.govt.nz
- NZ History — Vaytangi müqaviləsi imzalanır nzhistory.govt.nz
- Te Papa — Vaytangi müqaviləsinin məzmunu tepapa.govt.nz
- Vaytangi Tribunalı — Te Paparahi o Te Raki araşdırmasının 1-ci mərhələsinə dair hesabat waitangitribunal.govt.nz
- Te Ara — Orta boy və çəki göstəriciləri teara.govt.nz
- Stats NZ — 2023-cü il siyahıyaalınmasında maori və iwi əhalisi anlayışları stats.govt.nz
- NZ History — Te reo Māori rəsmi dil kimi tanınır nzhistory.govt.nz
FAQ
Maorilər kimdir və haradan gəliblər?
Maorilər Yeni Zelandiyanın əsas adalarının yerli Polineziya xalqıdır. Onların əcdadları Şərqi Polineziyadan köçüblər.
Maorilər hansı dinə inanırlar?
Maorilərin dini mənsubiyyəti müxtəlifdir. 2018-ci il siyahıyaalınmasında 53.5% heç bir dinə mənsub olmadığını bildirib. Xristianlığı göstərənlər 29.9%, maori dinlərini, inanclarını və fəlsəfələrini göstərənlər isə 7.7% olub.
Haka yalnız kişilərin ifa etdiyi döyüş rəqsidirmi?
Xeyr. Hakanı həm qadınlar, həm də kişilər ifa edə bilər. Onun müharibəyə hazırlıqla əlaqəsi olsa da, ictimai və mərasim funksiyaları da var.
Maorilərin boyu nə qədərdir?
Birinci Dünya müharibəsindən qayıdan Maori Pioner Batalyonunun əsgərləri haqqında araşdırmada orta boy 170.9 santimetr olub. Bu rəqəm bütün maoriləri deyil, araşdırılan əsgərləri təsvir edir.
Maorilər harada yaşayırlar?
2023-cü il siyahıyaalınmasına görə, Yeni Zelandiyadakı maori əhalisinin 84.9%-i Şimal adasında, 15.1%-i isə Cənub adasında yaşayırdı.
Image: Susan, Rotorua, New Zealand, ca. 1905.jpg — Josiah Martin, Public domain
