Britaniya Muzeyinin məşhur eksponatları: ora necə gəlib?

Britaniya Muzeyində (British Museum) Misir, Yunanıstan, Mesopotamiya, Qərbi Afrika və Anadoludan gətirilmiş əşyalar saxlanılır. Hər birinin muzeyə necə gəldiyini göstərən qeydlər var. Bəziləri hədiyyə edilib. Bəziləri təslim müqaviləsi ilə verilib. Satın alınanlar da var, talanla gətirilənlər də. Bu bələdçi ən məşhur eksponatların Londona uzanan yolunu izləyir.

Bunu sizin aldığınız ikinci əl bir əşyanın tarixçəsi kimi düşünün. Əşyanın özü bir məsələdir. Qəbzi, əvvəlki sahibi və sizə necə çatması isə başqa məsələdir. Muzeydə bu ikinci hekayə çox vaxt birincisi qədər əhəmiyyət daşıyır.

Britaniya Muzeyi necə yaranıb?

Britaniya Muzeyi 1753-cü ildə yaradılıb. Dövlət həkim və təbiətşünas Hans Sloane-un kolleksiyasını satın alıb. Muzeyin əsası bu alışla qoyulub. Muzey 15 yanvar 1759-cu ildə Londondakı Montagu House binasında ziyarətçilərə açılıb.

Aşağıda bəhs olunanların hamısı həmin tarixdən sonra muzeyə gətirilib.

Rozetta daşı: əvvəl təslim müqaviləsi, sonra hədiyyə

Rozetta daşı qranodiorit stelanın bir parçasıdır. Üzərində e.ə. 196-cı ildə V Ptolemey üçün hazırlanmış fərmanın hissələri var. Mətn heroqlif, demotik və yunan yazısı ilə həkk olunub.

Fransız əsgərləri daşı 1799-cu ildə Misirin Rəşid (Rozetta) şəhərində tapıblar. 1801-ci ildə fransız qüvvələri təslim olub. Daş həmin razılaşmaya əsasən britaniyalılara keçib. Muzeyin EA24 nömrəli qeydində daşın kral III Corc tərəfindən hədiyyə edildiyi və 1802-ci ildə kolleksiyaya daxil olduğu göstərilir.

Arxivdə kiçik bir təfərrüat da qorunub. General Hutchinson 13 sentyabr 1801-ci ildə Edward Daniel Clarke-a daşın əldə edilməsini təmin etmək barədə məktub yazıb. Muzey bu məktubu 2008-ci ildə satın alıb.

Daşın əhəmiyyəti müxtəlif yazıları müqayisə etməyə imkan verməsində idi. Jan-Fransua Şampolyon (Jean-François Champollion) bu müqayisənin köməyi ilə 1822-ci ildə Misir heroqliflərinin oxunmasında həlledici irəliləyişə nail olub.

Parfenon heykəlləri: satın alınıb, mübahisə isə davam edir

Lord Elgin Afinada heykəllər toplayıb. 1816-cı ildə parlament komitəsi onların əldə edilməsini qanuni sayıb. Bundan sonra heykəllər Britaniya Muzeyi üçün satın alınıb.

Hüquqi əsas hələ də mübahisəlidir. Britaniya Muzeyi bildirir ki, Elgin Parfenon (Partenon) heykəllərini Osmanlı icazəsi ilə qanuni şəkildə aparıb. Yunanıstan isə onların qanunsuz götürüldüyünü deyir. 2024-cü ildə bir Türkiyə rəsmisi icazə sənədi ilə bağlı etiraz irəli sürüb. Yunanıstan bunu öz mövqeyinə dəstək kimi qiymətləndirib.

Mübahisə davam edir. Hər iki mövqe sənədlərdə öz əksini tapır.

Türkiyədən gətirilmiş iki abidə

Türkiyədə səyahət edirsinizsə, muzeyin iki mühüm memarlıq abidəsinin gəldiyi yerləri özünüz ziyarət edə bilərsiniz.

Nereid abidəsi. Bugünkü Türkiyə ərazisindəki Ksantosda (Ksanthos) məzar kimi inşa edilib. E.ə. IV əsrin əvvəllərində Likiya hökmdarı Erbinna üçün tikilib. Şərq fasadı 17-ci zalda nümayiş olunur.

Muzeyin öz məlumatına görə, Charles Fellows 1840-cı illərin əvvəllərində Osmanlı fərmanı, yəni rəsmi icazə ilə Ksantosda qazıntılar aparıb. Britaniya Kral Donanması hissələrin çay boyunca HMS Beacon gəmisinə daşınmasına kömək edib. Gəmi daha sonra onları Malta üzərindən Britaniyaya aparıb.

Halikarnas mavzoleyi (Halikarnas Mozolesi). Charles Newton 1857-ci ildə Bodrumdakı mavzoleydə qazıntılar aparıb. Abidənin heykəllərinin əhəmiyyətli hissəsini Britaniya Muzeyinə aparıb.

Beləliklə, Ksantosa və ya Bodruma getsəniz, abidələrin yerini görəcəksiniz. Londonda isə həmin yerlərdən aparılanları görə bilərsiniz.

Gənc Memnon: Misirdən gətirilmiş nəhəng heykəl parçası

«Gənc Memnon» II Ramzesin heykəlinin nəhəng bir parçasıdır. Ramesseum məbədindən gətirilib. 1818-ci ildə Londona çatıb. Muzey onu 1821-ci ildə Henry Salt-dan satın alıb.

Gebeleyn adamı: qumun qoruduğu cəsəd

Gebeleyn adamı təxminən e.ə. 3500-cü ildə, fironlar dövründən əvvəl yaşayıb. İsti, quru qum onun cəsədini təbii yolla qoruyub. O, Misirin Gebeleyn bölgəsindən tapılmış altı insan cəsədindən biridir. Cəsədlər XIX əsrin sonlarında qazıntılar zamanı üzə çıxarılıb. Muzey onları 1900-cü ildə əldə edib.

Kompüter tomoqrafiyası onun 18-21 yaşlarında öldüyünü göstərib. Ehtimal ki, ölümünə bıçaq yarası səbəb olub. Zərbə sol kürək sümüyünü parçalayıb və ağciyərinə çatıb.

Sutton Hoo: torpaq sahibinin hədiyyəsi

Sutton Hoo-dakı anqlosaks gəmi qəbrindən tapılanlar arasında məşhur dəbilqə də var. Torpaq sahibi Edith Pretty bu tapıntıları 1939-cu ildə Britaniya Muzeyinə hədiyyə edib.

Hədiyyənin bir şərti olub. Tapıntılar sonradan müəyyən müddətə Ipswich Borough Museum-da müvəqqəti nümayiş etdirilə bilərdi.

Lyuis şahmat fiqurları: birlikdə tapılıb, elə həmin il satın alınıb

Lyuis şahmat fiqurları 1831-ci ildə Şotlandiyanın Lyuis adasındakı Uig məntəqəsində tapılıb. Morj dişindən hazırlanmış bir şah fiqurunun muzey qeydində onun təxminən 1150-1200-cü illərə aid olduğu göstərilir. Muzey bu fiquru 1831-ci ildə T. A. Forrest-dən satın alıb.

Kir silindri: muzeyin öz qazıntısından

Britaniya Muzeyi Babildə öz qazıntılarını aparırdı. Kir silindri (Kiros Silindiri) 1879-cu ilin martında orada tapılıb. Elə həmin il muzeyə gətirilib və 1880-ci ildə nümayişə qoyulub.

1971-ci ildə Yel Universitetinə məxsus kiçik bir fraqmentin bu silindrin hissəsi olduğu müəyyən edilib. Muzey silindrlə birlikdə həmin fraqmentin qəlibdən çıxarılmış surətini nümayiş etdirir.

Aşşurbanipalın şir ovu: Nineviyadan gətirilmiş relyeflər

Şir ovu relyefləri Aşşurbanipalın (Asurbanipal) şir ovlamasını təsvir edir. 124876 nömrəli lövhə Nineviyadakı (Ninova) Şimal sarayından gətirilib. Gips daşından hazırlanmış relyef e.ə. 645-635-ci illərə aiddir. Muzey qeydində onun 1856-cı ildə əldə edildiyi göstərilir.

Benin əşyaları: talan və sonrakı yol

Bu hadisə sənədləşdirilib. 1897-ci ildə Britaniya əsgərləri Benin şəhərində sarayı və başqa məkanları talan ediblər. Götürülən əşyaların sayı təxminən 3,000-5,000 arasında qiymətləndirilir. Britaniyaya aparılmış əşyaların bir hissəsi yürüşün xərclərini ödəməyə kömək etmək üçün hərracda satılıb.

Af1944,04.10 nömrəli lövhə sonrakı yollardan birini göstərir. Harry Beasley onu 1934-cü ildə Herbert Child-ın miras əmlakından satın alıb. Irene Beasley lövhəni 1944-cü ildə muzeyə hədiyyə edib.

Muzeydə tarixi Benin Krallığına aid 900-dən çox əşya saxlanılır. Kolleksiya qeydinə görə, «Benin bürüncləri» kimi tanınan XVI-XVII əsr saray lövhələrinin əksəriyyəti əslində tərkibində müxtəlif miqdarda qurğuşun olan latundan hazırlanıb.

Xronologiya

1. Təxminən e.ə. 3500 Gebeleyn adamı yaşayır və cəsədi təbii yolla mumiyalanır.
2. E.ə. 645-635 Aşşurbanipalın şir ovunu təsvir edən 124876 nömrəli relyef hazırlanır.
3. E.ə. IV əsrin əvvəlləri: Ksantosda Erbinna üçün Nereid abidəsi tikilir.
4. E.ə. 196 Rozetta daşındakı V Ptolemey üçün fərman hazırlanır.
5. Təxminən 1150-1200 Lyuis şahmat fiqurları hazırlanır.
6. 1753 Britaniya Muzeyi yaradılır.
7. 15 yanvar 1759 Muzey Montagu House binasında açılır.
8. 1799 Fransız əsgərləri Rozetta daşını tapırlar.
9. 1801 Daş britaniyalılara keçir.
10. 1802 Daş muzeyin kolleksiyasına daxil olur.
11. 1816 Parfenon heykəlləri muzey üçün satın alınır.
12. 1821 Gənc Memnon Henry Salt-dan satın alınır.
13. 1822 Şampolyon heroqliflərin oxunmasında həlledici irəliləyişə nail olur.
14. 1831 Lyuis şahmat fiqurları tapılır və muzey bir fiqur satın alır.
15. 1840-cı illərin əvvəlləri: Fellows Ksantosda qazıntılar aparır və abidəni gəmi ilə Britaniyaya göndərir.
16. 1856 Şir ovu relyefi əldə edilir.
17. 1857 Newton Bodrumdakı mavzoleydə qazıntılar aparır.
18. 1879 Kir silindri Babildə tapılır.
19. 1897 Britaniya qüvvələri Benin şəhərini talan edir.
20. 1900 Muzey Gebeleyndən gətirilmiş altı cəsədi əldə edir.
21. 1939 Edith Pretty Sutton Hoo tapıntılarını hədiyyə edir.
22. 1944 Irene Beasley Af1944,04.10 nömrəli Benin lövhəsini hədiyyə edir.
23. 2026-cı ilin sentyabrından 2027-ci ilin iyulunadək: Baye qobeleninin müvəqqəti nümayiş üçün veriləcəyi elan edilmiş müddət.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• General Hutchinson-un Rozetta daşının əldə edilməsini təmin etmək barədə 1801-ci il məktubu muzeyə məxsusdur. Muzey məktubu 2008-ci ildə satın alıb.
• Edith Pretty-nin 1939-cu ildə hədiyyə etdiyi Sutton Hoo tapıntıları ilə bağlı Ipswich-də müvəqqəti nümayiş şərti olub.
• Kir silindrinin Yel Universitetinə məxsus kiçik fraqmentinin yerində onun qəlibdən çıxarılmış surəti nümayiş olunur. Fraqment 1971-ci ildə müəyyən edilib.
• Gebeleyn adamının kompüter tomoqrafiyası ehtimal olunan ölüm səbəbinin bıçaq yarası olduğunu göstərib.
• «Benin bürüncləri»nin əksəriyyəti bürüncdən deyil, tərkibində qurğuşun olan latundan hazırlanıb.

Ziyarətinizi planlaşdırın

Biletlər. Daimi kolleksiyaya giriş pulsuzdur. Muzey müəyyən tarix və saat üçün pulsuz bilet bron etməyi tövsiyə edir. Hər gün bronu olmayan ziyarətçilər də qəbul olunur.

Ünvan. Əsas giriş Londonda, Great Russell Street küçəsindədir. Poçt indeksi WC1B 3DG-dir. Tottenham Court Road stansiyasından piyada təxminən 5 dəqiqəyə çatmaq olar. Holborn və Russell Square stansiyalarından yol təxminən 7 dəqiqə çəkir.

İş saatları. Muzey hər gün 10.00-dan 17.00-dək, cümə günləri isə 20.30-dək açıqdır. 24-26 dekabr tarixlərində bağlıdır.

Xəritə. 2025-ci ilin oktyabrına aid mərtəbə planında bu eksponatlar aşağıdakı zallarda göstərilir:

• Rozetta daşı: 4-cü zal
• Assuriya şir ovu relyefləri: 10-cu zal
• Nereid abidəsi: 17-ci zal
• Parfenon heykəlləri: 18-ci zal

Baye qobeleni. Muzeyin sərgi səhifəsində təxminən 70 metrlik tikmənin 2026-cı ilin sentyabrından 2027-ci ilin iyulunadək Fransadan müvəqqəti nümayiş üçün gətiriləcəyi elan olunur. Əsər 1066-cı il norman işğalından bəhs edir. Bron etməzdən əvvəl sərgi səhifəsini yoxlayın.

Tez-tez verilən suallar

Mənbələr

1. Vikipedi – Britaniya Muzeyi tr.wikipedia.org
2. Wikipedia – Britaniya Muzeyi en.wikipedia.org
3. Museum With No Frontiers – Rozetta daşı sharinghistory.museumwnf.org
4. Claremont Graduate University – Misirin Rozetta daşı research.cgu.edu
5. Britaniya Muzeyi – Rozetta daşı (EA24), kolleksiya səhifəsi britishmuseum.org.cn
6. Britaniya Muzeyi – Məktub, EA76744 britishmuseum.org
7. Leypsiq Universiteti – Rəqəmsal Rozetta Daşı Layihəsi rosetta-stone.dh.uni-leipzig.de
8. İcmalar Palatasının Kitabxanası – Parfenon heykəlləri commonslibrary.parliament.uk
9. Associated Press – Parfenon heykəlləri və Osmanlı icazəsi barədə mübahisə, 5 iyun 2024 apnews.com
10. Oksford Universiteti – Nereid abidəsi cabinet.ox.ac.uk
11. Britaniya Muzeyi – Kolleksiya toplamaq və imperiya marşrutu britishmuseum.org
12. Tufts Universiteti, Perseus Rəqəmsal Kitabxanası – Halikarnas, mavzoley perseus.tufts.edu
13. Wikipedia – Gənc Memnon en.wikipedia.org
14. Britaniya Muzeyi / Google Arts & Culture – Sülalələrdən əvvəlki dövrə aid misirli kişi artsandculture.google.com
15. Historic England – Gebeleyn adamı kimi tanınan kişinin mumiyalanmış qalıqları historicengland.org.uk
16. Nature – Sutton Hoo qədim əşyalarının xalqa hədiyyə edilməsi, 2 sentyabr 1939 nature.com
17. Britaniya Muzeyi – Lyuis şahmat fiquru, 1831,1101.81 britishmuseum.org
18. UCL, Arxeologiya İnstitutunun məqalələri – Kir silindrinin arxivi və nümayiş tarixi student-journals.ucl.ac.uk
19. Metropolitan İncəsənət Muzeyi – Kir silindri və qədim İran metmuseum.org
20. Britaniya Muzeyi – Divar lövhəsi; relyef, 124876 britishmuseum.org
21. Şotlandiyanın Milli Muzeyləri – Britaniyanın 1897-ci ildə Beninə basqını nms.ac.uk
22. Britaniya Muzeyi – Benin lövhəsi, Af1944,04.10 britishmuseum.org
23. Britaniya Muzeyi – Benin bürüncləri (arxiv nüsxəsi) acsouth.edu
24. Britaniya Muzeyi – Baye qobeleni britishmuseum.org
25. Britaniya Muzeyi – Ziyarət britishmuseum.org
26. Britaniya Muzeyi – Qalereyalar britishmuseum.org
27. Britaniya Muzeyi – Muzeyin xəritəsi, oktyabr 2025 britishmuseum.org

Image: Reliefs lining the walls of Assyrian Collection at the British Museum – geograph.org.uk – 6364040.jpg — Eirian Evans, CC BY-SA 2.0