Kastamonu yakınındaki bir köy camisinin ahşap çatısında tek bir çivi yoktur. Cami 1366’da, Candaroğulları döneminde yapıldı. Aynı yüzyılda Anadolu’nun başka köşelerinde başka beyler başka camiler, donanmalar ve ticaret antlaşmaları kuruyordu.
Bu yazıda Selçuklu’nun ardından Anadolu’yu hangi beyliklerin yönettiğini, merkezlerini, eserlerini ve sonlarını göreceksiniz. Haritadan bayraklara, Akkoyunlu ve Karakoyunlu ilişkisinden günümüze kalan yapılara kadar sık sorulan sorulara tek tek yanıt verilecek.
Anadolu beylikleri kimlerdir?
Anadolu beylikleri, beylerin yönettiği Türk siyasi teşekkülleriydi. Tek bir hanedanın adı değildir. Farklı bölgelerde, farklı kurucularla ortaya çıkmış onlarca küçük ve büyük yapıyı anlatır.
Bu yapılar arasında hem XI. yüzyılın sonlarındaki ilk dalgada hem de XIII. yüzyılın ikinci yarısındaki ikinci dalgada kurulanlar vardır. Sivas merkezli Dânişmendliler ilk gruba, Karamanoğulları ve Aydınoğulları ikinci gruba girer. Okulda “Anadolu beylikleri dönemi” denince çoğunlukla ikinci grup kastedilir.
Anadolu beylikleri ne zaman kuruldu?
İki ayrı kuruluş dalgası vardır. Birinci dalga XI. yüzyılın sonlarında, ikinci dalga XIII. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıktı.
1071 Malazgirt Savaşı’ndan sonra ilk beylikler kuruldu. Bunların arasında Erzurum merkezli Saltuklular, Erzincan ve Divriği çevresindeki Mengücekliler ile Sivas merkezli Dânişmendliler vardı.
İkinci dalganın arka planı 1243 Kösedağ Savaşı’dır. Anadolu Selçukluları bu savaşta Moğollara yenildi, bağımlı duruma düştü ve üstün siyasi güç Moğol yönetimine geçti. Kültür ve Turizm Bakanlığının kronolojisi Anadolu Selçuklu Devleti’nin sonunu 1308 olarak tarihlendirir. Yani devlet yaklaşık altmış beş yıl boyunca adı var, gücü sınırlı biçimde yaşadı.
Bu boşlukta Türkmen beyleri Selçuklu yönetiminden koptu. Bazıları çok erken bir tarihte ortaya çıkmıştı: Karamanoğulları yaklaşık 1256’da, ilk merkezi Ermenek olarak belirdi. Germiyanoğulları’nın ilk bağımsız hükümdarı I. Yâkub Bey ise yaklaşık 1300-1340 arasında hüküm sürdü.
Anadolu beylikleri nerede kuruldu? (Harita)
Beyliklerin çoğu Bizans sınırındaki uçlarda ve kıyılarda kuruldu. Daha azı, Selçuklu-Moğol denetiminin güçlü olduğu Orta Anadolu’da ortaya çıktı. Haritayı zihninizde canlandırmak için merkezlere bakmak yeterlidir.
Batı Anadolu’da başlıca merkezler şunlardı:
- Karesioğulları: Balıkesir
- Saruhanoğulları: Manisa
- Menteşeoğulları: Milas ve Muğla
- İnançoğulları: Denizli
- Germiyanoğulları: Kütahya
- Aydınoğulları: Aydın-ili; Birgi ve Ayasuluk (Selçuk) çevresi
Güneyde ve doğuda tablo şöyleydi:
- Karamanoğulları: ilk merkez Ermenek
- Dulkadıroğulları: 1337’den itibaren Maraş-Elbistan
- Ramazanoğulları: 1352’den itibaren Adana çevresi
Kuzeyde Candaroğulları öne çıktı. Bu beyliğe adını veren Şemseddin Yaman Candar’a Eflani ve çevresi, İlhanlı hükümdarı Geyhatu tarafından iktâ olarak verilmişti. Sonraki bey I. Süleyman, Kastamonu ve Sinop’u yönetimine kattı. 1335’te İlhanlı hükümdarı Ebû Said’in ölümüyle oluşan karışıklıktan yararlanarak bağımsızlığını ilan etti.
Bir Ege tatilinde Manisa’ya, Milas’a ya da Denizli’ye yolunuz düşerse, o şehirlerin birer beylik başkenti olduğunu hatırlayın.
Anadolu beylikleri isimleri ve tarihi
Aşağıdaki beylikler kaynaklarda öne çıkan isimlerdir. Her birinin hikâyesi farklı gelişti.
Karamanoğulları
Yaklaşık 1256’da ortaya çıkan beyliğin ilk merkezi Ermenek’ti. Karamanoğulları, Anadolu’da üstünlük için Osmanlılarla mücadele etti.
Germiyanoğulları
Kütahya merkezli beyliğin ilk bağımsız hükümdarı I. Yâkub Bey’di. II. Yâkub Bey 1428’de Edirne’de II. Murad’a, ülkesini ölümünden sonra bırakacağını bildirdi. 1429’daki ölümünün ardından Kütahya Osmanlı sancak yönetimine geçti.
Aydınoğulları
Kurucusu Mübârizüddin Gazi Mehmed Bey, Germiyan ordusunda subaşıydı. 1308’de Aydın-ili’ne hâkim oldu. Birgi’ye yerleşirken Ayasuluk’ta donanma kurdu ve bu donanmayla 1319’da Sakız’a baskın düzenledi. Yani bu beylik denize açılan bir güçtü.
Candaroğulları
Kastamonu ve Sinop’u yönetti, 1335’te bağımsızlığını ilan etti. Fatih Sultan Mehmed 1461’de beyliği kesin olarak Osmanlı topraklarına kattı.
Dulkadıroğulları ve Ramazanoğulları
İkisi de güneydoğuda hüküm sürdü ve önce Memlük, ardından Osmanlı üstünlüğünü tanıdı.
Osmanlılar
Osman Bey’in 1302’de bir Bizans ordusuna karşı kazandığı zafer, Osmanlı Beyliği’nin çevredeki Türkmen beylikleri arasında öne çıkmasını sağladı. Osmanlıların bu siyasi yapıları kendi yönetiminde toplaması tek hamlede olmadı. Yüzyıllara yayıldı.
1402 Ankara Savaşı bu süreçte bir kesinti yarattı. Timur topraklarını geri verdiği hanedanlar arasında Aydınoğulları da vardı.
Anadolu beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu devletleri
İkisi de Anadolu beylikleriyle aynı çağda yükselen Türkmen hanedanlarıdır. Ama merkezleri Anadolu’nun doğusundadır.
Akkoyunlular, Bayındır boyuna mensup Türkmenlerin oluşturduğu bir hanedandı. Doğu Anadolu, Azerbaycan ve Irak’ta hüküm sürdüler. Hükümdarları Uzun Hasan, 1473 Otlukbeli Savaşı’nda Fatih Sultan Mehmed’e yenildi.
Karakoyunluların ilk beyi sayılan Bayram Hoca, 1351’de Sutay hükümdarı Akçasakal Hüseyin Bey’i öldürerek bağımsızlığını kazandı. Musul’u ele geçirdi.
Özetle: Akkoyunlu ve Karakoyunlu, 1300’lerin batı ve güney beyliklerinden farklı bir coğrafyada, doğuda siyasi güç oldu.
Anadolu beylikleri eserleri
Beyliklerin bugün gezip görebileceğiniz en somut mirası camilerdir.
- Birgi Ulu Camii: Aydınoğlu Mehmed Bey tarafından 1312’de yaptırıldı.
- İsa Bey Camii (Selçuk): 1375’te Aydınoğlu İsa Bey tarafından Şamlı mimar Ali’ye yaptırıldı.
- Eşrefoğlu Camii (Beyşehir): 1296 tarihli taçkapı kitabesi ile 1299 tarihli çinili giriş kitabesi, yapının inşa sürecini ve banisi Seyfeddin Süleyman Bey’i belgeler.
- Mahmut Bey Camii (Kastamonu, Kasaba köyü): Candaroğulları döneminde 1366’da inşa edildi.
Eşrefoğlu ve Mahmut Bey camileri, 2023’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan beş bileşenli Anadolu’nun Orta Çağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri miras alanının parçalarıdır. Yani bir beylik camisi bugün dünya mirasıdır.
Anadolu beylikleri bayrakları
Beylik bayrakları için en eski görsel kaynaklardan biri Katalan Atlası’dır. Geleneksel olarak 1375’e tarihlenen bu harita, Anadolu’yu Turqhia adıyla gösterir. Bölgedeki Türk beyliklerini farklı bayrak tasvirleriyle işaretler.
Bu, atlasın beylikleri birbirinden ayırmak için ayrı bayraklar çizdiği anlamına gelir. Atlasın Anadolu bölümünü incelemek istiyorsanız kaynaklar listesindeki sayfadan başlayabilirsiniz.
Kısa kronoloji
- 1071 sonrası Malazgirt zaferinin ardından ilk Anadolu Türk beylikleri oluştu
- 1243 Kösedağ yenilgisi Anadolu Selçuklularını Moğol üstünlüğüne bağımlı hâle getirdi
- Yaklaşık 1256 Karamanoğulları Ermenek merkezli olarak ortaya çıktı
- Yaklaşık 1300 I. Yâkub Bey yönetimindeki Germiyanoğulları bağımsızlaştı
- 1302 Osman Bey’in Bizans ordusuna karşı zaferi Osmanlı Beyliği’nin itibarını artırdı
- 1308 Anadolu Selçuklu Devleti sona erdi; Aydınoğlu Mehmed Bey Aydın-ili’ne hâkim oldu
- 1335 Ebû Said’in ölümünün ardından Candaroğlu Süleyman Bey bağımsızlığını ilan etti
- 1337 Dulkadıroğulları Maraş-Elbistan çevresinde ortaya çıktı
- 1352 Ramazanoğulları Adana çevresinde hüküm sürmeye başladı
- 1366 Mahmut Bey Camii yapıldı
- 1375 İsa Bey Camii inşa edildi
- 1402 Ankara Savaşı’nın ardından Timur bazı beylikleri yeniden kurdurdu
- 1429 Germiyan toprakları Osmanlı yönetimine geçti
- 1461 Candaroğulları Beyliği Osmanlı topraklarına katıldı
- 1473 Osmanlılar Otlukbeli’nde Uzun Hasan’ı yendi
- 2023 Eşrefoğlu ve Mahmut Bey camilerini içeren beş ahşap direkli cami UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Ders kitapları genellikle savaşları ve tarihleri verir. Gündelik hayata dair bazı ayrıntılar daha az bilinir.
- Venedik’le vergi pazarlığı: Aydınoğulları’nın 1353 Venedik antlaşması, hububat, kuru sebze, çiftlik hayvanı ve esirlere yüzde 6, tüccarın ithalat ve ihracatına yüzde 2 vergi öngörüyordu. Bir Ege limanında tüccar olsaydınız, farklı mallar için farklı oranlar ödeyecektiniz.
- Efes’ten gelen sütunlar: İsa Bey Camii’nde kullanılan sütunlar Efes harabelerinden getirildi.
- Çivisiz çatı: Mahmut Bey Camii’nin ahşap çatısı, metal aksam ve çivi kullanılmadan bindirme tekniğiyle yapıldı.
- Kapı müzede: Ankaralı Nakkaş Mahmutoğlu Abdullah’ın yaptığı Mahmut Bey Camii kapısı Kastamonu Etnografya Müzesi’nde korunuyor. Camiye ise Hikmet Değirmencioğlu’nun yaptığı kopyası yerleştirildi.
- Miras ölümden sonra: II. Yâkub Bey, ülkesini ölümünden sonra II. Murad’a bırakacağını daha hayattayken, 1428’de Edirne’de bildirdi.
Sık sorulan sorular
Anadolu beylikleri ne zaman kuruldu?
İki dalga hâlinde kuruldu. İlk dalga XI. yüzyılın sonlarında, 1071 Malazgirt Savaşı’ndan sonra; ikinci dalga XIII. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıktı.
Selçuklu dağıldıktan sonra Anadolu’yu kim yönetti?
Tek bir devlet yönetmedi. 1243’ten sonra üstün güç Moğol yönetimindeydi; Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Aydınoğulları, Candaroğulları ve Osmanlılar gibi beylikler farklı bölgelerde hüküm sürdü.
Akkoyunlular ve Karakoyunlular birer Anadolu beyliği midir?
Onlar Anadolu beyliklerinin yanında yükselen Türkmen hanedanlarıdır. Akkoyunlular Doğu Anadolu, Azerbaycan ve Irak’ta; Karakoyunlular Musul’da ilk bağımsızlıklarını kazanarak hüküm sürdü.
Beylikler nasıl sona erdi?
Osmanlılar bu yapıları yüzyıllara yayılan bir süreçte kendi yönetimlerinde topladı. Germiyan toprakları 1429’da, Candaroğulları 1461’de Osmanlı yönetimine geçti.
Beyliklerden günümüze hangi eserler kaldı?
Birgi Ulu Camii, Selçuk’taki İsa Bey Camii, Beyşehir Eşrefoğlu Camii ve Kastamonu Mahmut Bey Camii bunlar arasındadır. Son ikisi 2023’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi.
Kaynaklar
- Wikipedia — Anatolian beyliks en.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Anadolu Beylikleri islamansiklopedisi.org.tr
- Kültür Portalı — Selçuklu Devri Kronoloji kulturportali.gov.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Aydınoğulları islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Germiyanoğulları islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Candaroğulları islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Osmanlılar islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Akkoyunlular islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Karakoyunlular islamansiklopedisi.org.tr
- Kültür Portalı — İsa Bey Camisi kulturportali.gov.tr
- UNESCO — Ahşap Direkli Anadolu Camileri Adaylık Dosyası whc.unesco.org
- Kültür Portalı — Mahmut Bey Camisi kulturportali.gov.tr
- UNESCO — Dünya Mirası Komitesi 45 COM 8B.46 Kararı whc.unesco.org
- Wikipedia — Catalan Atlas, Anatolia bölümü en.wikipedia.org
Görsel: Anatolian Beyliks in the Catalan Atlas (1375).jpg — Cresques Abraham, Public domain
