Sultan Melikşah, 1092 kasımında Bağdat’ta öldüğünde yirmi yıldır tahttaydı. Bu yirmi yılda Dımaşk’ta adına hutbe okundu, Halep’i kendisi aldı ve Semerkant’ın hanını esir etti. Büyük Selçuklu Devleti de onun döneminde en geniş sınırlarına ulaştı.
Bu yazıda Melikşah’ın kim olduğunu, nerede doğup nerede yaşadığını ve adının ne anlama geldiğini bulacaksınız. Seferlerini sırayla izleyeceksiniz. Takvim çalışmasını, kaynaklarda pek anılmayan ayrıntıları ve ölümüyle ilgili tartışmayı da okuyacaksınız.
Melikşah kimdir?
Melikşah, Alparslan’ın oğludur. 1072-1092 yıllarında hüküm süren Büyük Selçuklu Devleti’nin üçüncü sultanıdır. Kaynaklarda I. Melikşah diye de geçer.
Babası onu 1066’da resmen veliaht tayin etti. Aynı yıl İsfahan’ı ona iktâ olarak verdi. Yani Melikşah tahta çıkmadan altı yıl önce bir şehrin başındaydı.
1072’de sultan olunca babasının veziri Nizâmülmülk’ü görevinde bıraktı. Böylece devlet yönetimi kesintisiz sürdü.
Melikşah nerede doğdu ve nerede yaşadı?
İngilizce Wikipedia, sultanın doğum yerini bugünkü İran’daki İsfahan olarak kaydeder. Melikşah çocukluk ve yetişme yıllarını da İsfahan çevresinde geçirdi.
Doğum günü konusunda kaynaklar ayrılır. TDV İslâm Ansiklopedisi 6 Ağustos 1055 tarihini verir. Encyclopaedia Iranica 16 Ağustos 1055 der. İki kaynak da yılda birleşir, aradaki fark on gündür.
Melikşah’ın hayatı tek bir şehirde geçmedi. 1071’de babası Malazgirt’e giderken Halep’te kaldı. 1086’da İsfahan’dan yola çıkıp Halep’i ele geçirdi. 1092’de Bağdat’ta öldü. Mezarı ise yine İsfahan’dadır.
Melikşah isminin anlamı nedir?
Ad iki kelimeden oluşur. Melik Arapçadır, şah Farsça. İkisi de kral anlamına gelir. Yani sultanın adı, aynı anlamı iki dilde tekrarlar.
Melikşah’ın bir de Celâlüddevle lakabı vardı. Bu lakap, aşağıda anlatacağımız takvime adını verdi.
Kavurd’u yenmek: iktidarın sağlamlaşması
Tahta çıkış, rakipsiz olmadı. Melikşah’ın amcası Kavurd da tahtta hak iddia ediyordu. İkisi Nisan 1073’te bugünkü Arak yakınlarında karşılaştı. Melikşah kazandı ve iktidarını sağlamlaştırdı.
Bu zafer, sonraki seferlerin önünü açtı. İç rekabet bitmeden dış sefer planlamak zordur.
Sınırlar nasıl genişledi?
Melikşah döneminin genişlemesini üç bölgede izlemek mümkündür.
Suriye. Atsız b. Uvak 1076’da Dımaşk’ı ele geçirdi. Hutbeyi Sultan Melikşah adına okuttu. Cuma hutbesinde bir hükümdarın adı anılıyorsa, şehir onu tanıyordu. Melikşah Ağustos 1086’da İsfahan’dan Halep’e hareket etti ve şehri aldı.
Yukarı Mezopotamya. Selçuklu kuvvetleri 1085’te Âmid ve Meyyâfârikīn’i aldı. Bu fetihle Mervânî hâkimiyeti sona erdi.
Mâverâünnehir. Encyclopaedia Iranica’ya göre Melikşah 1089’da Semerkant’ı alıp Batı Karahanlı hükümdarı Ahmed Han’ı esir etti. Ardından Yedisu’ya ilerledi. Kâşgar’ı denetleyen Doğu Karahanlı hükümdarı da bağlılığını bildirdi.
Haritada bir parmağınızı Halep’e, diğerini Kâşgar’a koyun. Aradaki mesafe, Melikşah’ın hâkimiyet alanının genişliğini gösterir.
İki kılıç: Bağdat’taki tören
Halife Muktedî, 24 Nisan 1087’de Bağdat’ta Melikşah’a iki kılıç kuşattı. Kılıçlar doğu ve batı hükümdarlığını simgeliyordu. Tören, sultanın hem doğuda hem batıda söz sahibi olduğunu halifenin huzurunda ilan ediyordu.
Nizâmülmülk ve takvim: yönetim ile bilimin buluştuğu yer
Nizâmülmülk, Melikşah’ın tahta çıkışından itibaren vezirlik görevini sürdürdü.
Bilim alanındaki en bilinen iş takvimdir. Melikşah takvimin düzeltilmesini emretti. Ömer Hayyâm başkanlığında bir kurul oluşturuldu. Kurul, başlangıcı 1079 olan Celâlî güneş takvimini hazırladı. Takvim, sultanın Celâlüddevle lakabından adını aldı ve Melikî takvimi olarak da anılır.
Bir ajandayı açıp yılın günlerine baktığınızda hazır bir düzen bulursunuz. O düzeni bir hükümdarın emriyle toplanan bir kurul kurmuştu.
Kısa kronoloji
- 1055 Melikşah doğdu; kaynaklar doğum gününü farklı verir.
- 1066 Alparslan tarafından veliaht ilan edildi.
- 1071 Alparslan Malazgirt’e giderken Melikşah Halep’te kaldı.
- 1072 Alparslan’ın ardından Büyük Selçuklu tahtına çıktı.
- 1073 Amcası Kavurd’un taht iddiasını askerî zaferle bertaraf etti.
- 1076 Dımaşk’ta Melikşah adına hutbe okutuldu.
- 1079 Celâlî takviminin başlangıç yılı kabul edildi.
- 1085 Âmid ve Meyyâfârikīn alındı, Mervânî hâkimiyeti sona erdi.
- 1086 Melikşah Halep’i ele geçirdi.
- 1087 Bağdat’ta halife tarafından iki kılıç kuşandırıldı.
- 1089 Iranica’nın tarihlendirmesine göre Semerkant alındı.
- 1092 Bağdat’ta öldü, ardından İsfahan’a defnedildi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Halep’te kalan veliaht. Melikşah, 1071’de babası Alparslan Malazgirt’e giderken Halep’te kaldı. Yıllar sonra aynı şehri sultan olarak ele geçirdi.
- Boynuzdan kule. Melikşah, av hayvanlarının boynuz ve tırnaklarından iki işaret kulesi yaptırdı. Biri Bağdat-Mekke yolundadır, diğeri Mâverâünnehir’dedir.
- Takvimin adı. Celâlî takvimi, sultanın Celâlüddevle lakabından gelir. Yani takvimin adı bir lakap olarak doğdu.
- Çift kabuklu kubbe. UNESCO, Nizâmülmülk’ün adını taşıyan İsfahan Cuma Camii kubbesini İslâm dünyasının ilk çift kabuklu, kaburgalı kubbesi olarak tanımlar. Cami, İsfahan’a gittiğinizde görebileceğiniz bir Dünya Mirası alanıdır.
Melikşah nerede öldü ve ölümü nasıl oldu?
Melikşah 1092 yılının kasım ayında Bağdat’ta öldü. Ölüm nedeni kesin değildir. Bir iddiaya göre kasten zehirlendi. DergiPark’taki akademik bir makaleye göre başka rivayetler de vardır: humma ya da av etinden zehirlenme. Bu rivayetler yüzünden zehirlenme iddiası kesinleşmiş sayılmaz.
Naaşı, Terken Hatun’un emriyle Bağdat’tan İsfahan’a götürüldü. Bir medreseye defnedildi.
Ailesi ve ölümünden sonra olanlar
Melikşah’ın eşleri arasında Karahanlı hanedanından Terken Hatun ile Selçuklu ailesinden Zübeyde Hatun vardı. Zübeyde Hatun, Berkyaruk’un annesiydi. Muhammed Tapar ile Ahmed Sencer’in annesi ise Tâceddin Seferiyye Hatun’du.
Terken Hatun’dan doğan oğlu Mahmud, babasının ölümünden sonra 1092’de Selçuklu tahtına çıkarıldı. Rakip taht adayları ve bölgesel yöneticiler arasındaki savaşlar, Selçuklu ülkesini parçalanmaya sürükledi.
Sık sorulan sorular
Melikşah hangi yıllarda hüküm sürdü?
Melikşah, 1072-1092 yılları arasında Büyük Selçuklu sultanıydı. Babası Alparslan’ın ardından tahta çıktı ve 1092 kasımında Bağdat’ta öldü. Devlet bu yirmi yıllık dönemde en geniş sınırlarına ulaştı.
Melikşah adı ne anlama gelir?
Ad, Arapça melik ile Farsça şah kelimelerinin birleşimidir. İki kelime de kral anlamına gelir. Sultanın Celâlüddevle adlı bir lakabı da vardı.
Melikşah nerede doğdu ve nereye gömüldü?
İngilizce Wikipedia doğum yerini bugünkü İran’daki İsfahan olarak kaydeder. Melikşah Bağdat’ta öldü. Naaşı Terken Hatun’un emriyle İsfahan’a götürülerek bir medreseye defnedildi.
Celâlî takvimi nedir?
Melikşah’ın emriyle Ömer Hayyâm başkanlığındaki bir kurulun hazırladığı güneş takvimidir. Başlangıcı 1079’dur. Adını sultanın Celâlüddevle lakabından alır ve Melikî takvimi olarak da anılır.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — I. Melikşah tr.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Melikşah islamansiklopedisi.org.tr
- Encyclopaedia Iranica — Malekšāh iranicaonline.org
- English Wikipedia — Malik-Shah I en.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Celâlî Takvimi islamansiklopedisi.org.tr
- UNESCO — Masjed-e Jāmé of Isfahan whc.unesco.org
- DergiPark — USAD akademik makalesi dergipark.org.tr
Görsel: Malik-Shah I.jpg — Rashid Al-Din, Public domain
