قرامانیان؛ امیرنشینی که زبان ترکی را رسمی اعلام کرد

قرامانیان چه کسانی بودند؟

قرامانیان یکی از امیرنشین‌های آناتولی بودند. نام ترکی آن‌ها قرامان‌اوغوللاری، به معنی «فرزندان قرامان» است. خاندانی ترکمان از اغوزها بر این امیرنشین حکومت می‌کرد.

این امیرنشین از ساختاری سیاسی پدید آمد که در میانه سده 13، میان جوامع ترکمان پیرامون ارمنک (Ermenek) و موت (Mut) شکل گرفته بود. نام آن از قرامان بیگ (Karaman Bey) گرفته شد؛ کسی که حدود سال 1256 به‌عنوان چهره‌ای سیاسی مطرح شد.

اگر شما امروز به شهر قرامان (Karaman) سفر کنید، در شهری قدم می‌زنید که نام این خاندان را بر خود دارد. اینجا ساده‌ترین پیوند گذشته و امروز همین نام است.

ریشه خاندان قرامانیان کجا بود؟

تاریخ‌نگاران درباره تبار قبیله‌ای این خاندان هم‌نظر نیستند. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV İslâm Ansiklopedisi) با تکیه بر روایت یازیجی‌اوغلو علی (Yazıcıoğlu Ali)، آن‌ها را از افشارها می‌داند. مقاله انگلیسی ویکی‌پدیا دیدگاه دیگری را نقل می‌کند. در آن دیدگاه، قبیله قرامانلی که خاندان از آن برخاست، به شاخه سالور (Salur) اغوزها پیوند داده می‌شود.

شکاری (Şikârî) نیز روایتی از مهاجرت این خاندان نقل می‌کند. طبق این روایت، نیاکان آن‌ها از هجوم مغول گریختند. از منطقه آذربایجان و اران (Azerbaycan-Arrân) به سیواس (Sivas) رفتند و سپس به ناحیه ارمنک و موت رسیدند.

نام چند تن از فرمانروایان این خاندان را به خاطر بسپارید:

• قرامان بیگ
• محمد اول (Mehmed I)
• گونری (Güneri)
• محمود اول (Mahmud I)
• خلیل (Halil)
• علاءالدین علی (Alâeddin Ali)
• محمد دوم (Mehmed II)
• ابراهیم دوم (İbrahim II)
• پیر احمد (Pîr Ahmed)
• قاسم (Kasım)

فرمانروایان را «بیگ» می‌نامیدند. بااین‌حال، در کتیبه‌ها، سکه‌ها و اسناد، عنوان‌های سلطانی نیز برای آن‌ها به کار می‌رفت.

نقشه و قلمرو قرامانیان؛ وسعت حکومت چقدر بود؟

قرامانیان به معنای معمول کلمه امپراتوری نساختند. حکومت آن‌ها یک بیگ‌نشین یا امیرنشین بود. اما مرزهای قلمروشان در طول زمان تغییر می‌کرد.

ارمنک، لارنده (Lârende)، قونیه (Konya)، موت و سلیفکه (Silifke) از مراکز حکومت بودند. در دوره‌های مختلف، نواحی قونیه، قرامان، نیغده (Niğde)، ایچ ایل (İç İl)، تاش‌ایلی (Taş-ili) و آلانیا (Alanya) در محدوده نفوذ این امیرنشین قرار داشتند.

پس اگر شما دنبال نقشه قلمرو قرامانیان می‌گردید، انتظار چند نقشه متفاوت را داشته باشید. نقشه یک دهه با دهه دیگر یکسان نیست. این خاندان در برخی دوره‌ها قونیه را در اختیار داشت و در دوره‌های دیگر آن را از دست داد.

مذهب قرامانیان

مقاله انگلیسی ویکی‌پدیا درباره قرامانیان، مذهب این امیرنشین را اسلام سنی معرفی می‌کند. تمام اطلاعاتی که این مدخل در اینجا درباره وابستگی مذهبی به ما می‌دهد، همین است.

تصمیم سال 1277؛ ترکی به‌عنوان زبان رسمی

بیشتر مردم به همین دلیل درباره قرامانیان جست‌وجو می‌کنند.

محمد بیگ (Mehmed Bey) پسر ارشد قرامان بیگ و نوه نوره صوفی (Nûre Sûfî) بود. او در مه 1277 قونیه را گرفت و سیاوش (Siyavuş) را بر تخت نشاند. سیاوش ادعا می‌کرد شاهزاده‌ای سلجوقی است.

در همان مقطع، تصمیمی درباره کاربرد زبان ترکی گرفته شد. روایت رایج آن را فرمان محمد بیگ می‌داند. دانشگاه قرامان‌اوغلو محمدبیگ (Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi)، که این روایت را بازگو می‌کند، تاریخ آن را 13 مه 1277 اعلام کرده است.

برای درک معنای این تصمیم، خودتان را جای یکی از مردم آن روزگار بگذارید. موضوع فقط شعر و کتاب نبود. تصمیم، اداره‌های دولتی و دربار را هم در بر می‌گرفت. تصور کنید شما وارد یک اداره شوید و بتوانید با کارمند آن به زبان خودتان صحبت کنید. کاربرد عملی این تصمیم همین بود.

آیا این تصمیم واقعاً فرمان محمد بیگ بود؟

همه این روایت را نمی‌پذیرند. اردوغان مرچیل (Erdoğan Merçil) در سال 2000 پژوهشی منتشر کرد. او یادآور می‌شود که ابن‌بی‌بی (Ibn Bībī) این تصمیم را فرمان شخصی محمد بیگ معرفی نمی‌کند. در روایت ابن‌بی‌بی، این تصمیم به‌صورت جمعی در دیوان سلجوقی گرفته شده است.

روز دقیق آن هم قطعی نیست. روایت دانشگاه تاریخ 13 مه 1277 را ذکر می‌کند. مدخل محمد بیگ در دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، تاریخ بر تخت نشستن سیاوش را 15 مه می‌داند. انتصاب محمد بیگ به وزارت نیز در آن مدخل، چهار روز بعد از این تاریخ آمده است.

پس با اطمینان می‌توان گفت که در مه 1277، تصمیمی درباره زبان ترکی در قونیه گرفته شد. اینکه این تصمیم را باید به چه کسی نسبت داد، محل بحث است.

آیا ترکی زبان رسمی باقی ماند؟

نه به‌طور کامل. با وجود تصمیم سال 1277، فارسی به‌مرور دوباره در امور رسمی امیرنشین به کار رفت.

پرچم قرامانیان، معنای آن و پرسش درباره ستاره داوود

پرسش درباره پرچم قرامانیان رایج است. مردم درباره ستاره شش‌پر و ارتباط آن با یهودیت یا اسرائیل هم می‌پرسند. منابع این اطلاعات را در اختیار ما می‌گذارند.

قدیمی‌ترین توصیف در کتاب لیبرو دل کونوسیمیئنتو (Libro del Conosçimiento) آمده است؛ اثری از نیمه دوم سده 14. این کتاب پرچم فرمانروای قونیه را با خطوط موج‌دار سفید و قرمز توصیف می‌کند.

ستاره شش‌پر ادعایی جداگانه است. احمد چتین‌کایا (Ahmet Çetinkaya) در مقاله همایشی خود می‌پذیرد که این ستاره پرچم قرامانیان بوده است. او این نقش را با نام‌های مهر سلیمان و ستاره داوود بررسی می‌کند.

احمد دنیز آلتون‌باش (Ahmet Deniz Altunbaş) با این نظر مخالف است. او در مقاله سال 2019 خود یادآور می‌شود که پرچم دارای مهر سلیمان در اطلس کاتالان به آنتالیا (Antalya) تعلق دارد. این پرچم متعلق به قونیه نیست.

بنابراین پاسخ قطعی و مورد توافقی وجود ندارد. اطلاعاتی که می‌توان به آن تکیه کرد، مذهب امیرنشین را اسلام سنی معرفی می‌کند و انتساب آن ستاره نیز محل اختلاف است. شما هم تصویرهای اینترنتی با عنوان «پرچم ستاره‌دار قرامانیان» را با احتیاط بررسی کنید.

قرامانیان در برابر عثمانی‌ها

رقابت با عثمانی‌ها نسل‌ها ادامه داشت. این کشمکش با یک نبرد پایان نیافت.

• 1398. بایزید صاعقه (Yıldırım Bayezid) علاءالدین علی بیگ را شکست داد و دستور اعدامش را صادر کرد. بخش بزرگی از سرزمین قرامانیان زیر حکومت عثمانی رفت.
• 1402. پس از نبرد آنکارا (Ankara)، خاندان قرامانیان با پشتیبانی تیمور (Timur) دوباره بر سرزمین‌های پیشین خود مسلط شد.
• اوت 1444. طبق یک پیمان، ابراهیم بیگ (İbrahim Bey) تابع عثمانی شد. او موظف بود برای مراد دوم (Murad II) نیرو بفرستد و پسرش را به‌عنوان گروگان تحویل دهد.
• آوریل 1468. در دوران محمد فاتح (Mehmed the Conqueror)، نیروهای عثمانی گوله (Gevele) و قونیه را گرفتند.
• 1474. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه این لشکرکشی را مقطعی می‌داند که امیرنشین کاملاً زیر کنترل قرار گرفت.
• 1487. محمود بیگ (Mahmud Bey) از ایچ ایل، زیر فشار نیروهای عثمانی به حلب (Halep) گریخت. این رویداد در دوران بایزید دوم (Bayezid II)، پس از محمد فاتح، رخ داد. مقاله‌های ویکی‌پدیا پایان حکومت باقی‌مانده خاندان را در همین مقطع می‌دانند.

به دو تاریخ پایانی، یعنی 1474 و 1487، توجه کنید. منابع دو رویداد متفاوت را مبنا می‌گیرند. یکی از دست رفتن کنترل قلمرو را پایان می‌داند. دیگری پایان آخرین پایگاه حکومت خاندان را در نظر می‌گیرد.

خط زمانی

• حدود 1256: قرامان بیگ در پیرامون ارمنک و موت به‌عنوان چهره‌ای سیاسی مطرح می‌شود و امیرنشین نام او را می‌گیرد.
• مه 1277: محمد بیگ قونیه را می‌گیرد. در جریان تلاش سیاوش برای رسیدن به سلطنت، دیوان درباره کاربرد زبان ترکی تصمیم می‌گیرد.
• 1382: مدرسه خاتونیه (Hatuniye Medresesi) در قرامان ساخته می‌شود.
• 1398: بایزید صاعقه بخش بزرگی از سرزمین قرامانیان را تصرف می‌کند.
• 1402: پس از نبرد آنکارا، حکومت قرامانیان دوباره برقرار می‌شود.
• 1444: ابراهیم بیگ طبق پیمانی، تابعیت عثمانی را می‌پذیرد.
• 1468: قونیه در دوران محمد فاتح زیر حکومت عثمانی می‌رود.
• 1474: مناطق باقی‌مانده قرامانیان زیر کنترل عثمانی قرار می‌گیرند.
• 1487: محمود بیگ به حلب می‌گریزد. حکومت باقی‌مانده خاندان پایان می‌یابد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

تصمیمی که به میدان بازی هم رسید. در مدخل محمد بیگ در دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، حکم صحبت کردن به ترکی فقط به حکومت محدود نبود. این حکم، محفل‌های سرگرمی و نمایش ورزشی شبیه چوگان، موسوم به چوگان، را نیز در بر می‌گرفت.

کتابی که زبانش عوض شد. علاءالدین علی بیگ به یارجانی (Yârcânî) سفارش داد قرامان‌نامه (Karamannâme) را به فارسی بنویسد. شکاری در اوایل سده 16 آن را به نثر ترکی برگرداند.

ازدواجی میان قرامانیان و عثمانی‌ها. مدرسه خاتونیه در قرامان به سال 1382 تعلق دارد. نفیسه سلطان (Nefise Sultan) دستور ساخت آن را داد. او دختر مراد اول (Murad I)، فرمانروای عثمانی، و همسر قرامان‌اوغلو علاءالدین بیگ (Karamanoğlu Alâeddin Bey) بود. پس دو خاندانی که با هم می‌جنگیدند، پیوند زناشویی هم داشتند.

محرابی کاشی‌کاری‌شده در استانبول. محراب کاشی‌کاری‌شده عمارت ابراهیم بیگ (İbrahim Bey İmareti) در قرامان، در کاخ چینیلی (Çinili Köşk) در استانبول به نمایش گذاشته شده است. اگر شما در استانبول باشید، می‌توانید بدون سفر به قرامان، نمونه‌ای از هنر قرامانیان را ببینید.

پرسش‌های متداول

مذهب قرامانیان چه بود؟

مقاله انگلیسی ویکی‌پدیا درباره قرامانیان، مذهب این امیرنشین را اسلام سنی ثبت کرده است.

آیا قرامانیان واقعاً زبان ترکی را رسمی کردند؟

روایت رایج این تصمیم را به محمد بیگ نسبت می‌دهد و تاریخ آن را 13 مه 1277 می‌داند. اردوغان مرچیل در پژوهشی در سال 2000 استدلال می‌کند که دیوان سلجوقی این تصمیم را به‌صورت جمعی گرفت. فارسی نیز به‌مرور دوباره در امور رسمی امیرنشین به کار رفت.

آیا پرچم قرامانیان ستاره شش‌پر داشت؟

احمد چتین‌کایا در مقاله همایشی خود پاسخ مثبت می‌دهد. آلتون‌باش در پاسخ می‌گوید پرچم دارای مهر سلیمان در اطلس کاتالان به آنتالیا تعلق دارد، نه قونیه. این انتساب محل اختلاف است.

حکومت خاندان قرامانیان چه زمانی پایان یافت؟

منابع اتفاق‌نظر ندارند. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، لشکرکشی سال 1474 را مقطعی می‌داند که عثمانی‌ها کنترل کامل را به دست گرفتند. مقاله‌های ویکی‌پدیا پایان حکومت باقی‌مانده خاندان را در سال 1487 می‌دانند.

منابع

1. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، «قرامانیان» islamansiklopedisi.org.tr
2. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، «محمد بیگ، قرامان‌اوغلو» islamansiklopedisi.org.tr
3. ویکی‌پدیای ترکی، «امیرنشین قرامانیان» tr.wikipedia.org
4. ویکی‌پدیای انگلیسی، «قرامانیان» en.wikipedia.org
5. دانشگاه قرامان‌اوغلو محمدبیگ، «قرامان‌اوغلو محمد بیگ کیست؟» kmu.edu.tr
6. بلتن (Belleten)، «چه کسی رسمی شدن زبان ترکی را در دوران سلجوقیان ترکیه پذیرفت؟» belleten.gov.tr
7. MESOS، احمد دنیز آلتون‌باش، «ترکیه سده XIV در لیبرو دل کونوسیمیئنتو» dergipark.org.tr
8. دانشگاه قرامان‌اوغلو محمدبیگ، کتاب چکیده مقاله‌های همایش قرامان karamansempozyumu.kmu.edu.tr
9. اداره فرهنگ و گردشگری استان قرامان، «مدرسه خاتونیه» karaman.ktb.gov.tr

FAQ

Image: Dirham seyfeddin suleyman.jpg — Unknown authorUnknown author, CC0