İbrahim Müteferrika: Osmanlı’da Matbaa, Kitap ve Kâğıt

İbrahim Müteferrika’nın İstanbul’daki evinde kurduğu matbaanın ilk yayını, Arapça-Türkçe bir sözlüktü. Siz bu yazıda Müteferrika’nın hayatını, Vankulu Lugatı’nı ve matbaanın kuruluşunu öğreneceksiniz. Basımı 1729 başlarında tamamlanan bu kitap, yayın programının başlangıcını oluşturdu. [1, 2]

İbrahim Müteferrika’nın çalışmaları, kitap basımından Yalova’daki kâğıt üretimine kadar uzanıyordu. Bugün kullandığınız bir sözlük veya defter, bu iki uğraşla gündelik bağ kurmanızı sağlar. Ancak onun hikâyesini anlamak için Osmanlı’daki önceki matbaaları da tanımak gerekir. İstanbul’da Nahmias kardeşlerin bastığı bir kitabın tarihi, 13 Aralık 1493’tür. [3, 6]

İbrahim Müteferrika kimdir, nerede doğdu?

İbrahim Müteferrika, Osmanlı hizmetinde matbaacı, yayımcı, yazar, çevirmen ve devlet görevlisi olarak çalıştı. Doğum yeri, bugün Romanya sınırlarında bulunan ve Cluj-Napoca adıyla bilinen kenttir. Bu şehrin tarihî adı Kolozsvár, Müteferrika’nın hayatını anlatan metinlerde de karşınıza çıkar. Matbaacılığı, onun farklı görevler üstlendiği çalışma hayatının bir bölümünü oluşturur. [3, 4]

TDV İslâm Ansiklopedisi, İbrahim Müteferrika’nın doğumunu 1670–1674 yılları arasına yerleştirir. Dolayısıyla bu aralık, kesinleşmiş tek bir doğum yılı olarak okunmamalıdır. Müslüman olmadan önce Üniteryen bir Macar olan Müteferrika’nın doğumdaki adı bilinmemektedir. Hayatının başlangıcını anlatırken doğum yeriyle doğum tarihinin kesinlik düzeylerini ayırmak gerekir. [1, 4]

Müteferrika’nın Müslüman oluşu, hayatına ilişkin tartışmaların bulunduğu başka bir başlıktır. Esarette gördüğü kötü muamele nedeniyle din değiştirdiği yönünde bir iddia vardır. Niyazi Berkes, Risâle-i İslâmiyye’ye dayanarak bu açıklamadan farklı bir değerlendirme ortaya koymuştur. Berkes’in değerlendirmesi, Müteferrika’nın dinî ve fikrî geçmişini tartışmanın merkezine taşır. [1]

İbrahim Efendi, 18 Nisan 1716 tarihinde dergâh-ı âlî müteferrikalığına geçirildi. Ardından 1717’de Macar lider II. Ferenc Rákóczi’nin tercümanlığına ve mihmandarlığına tayin edildi. Bu görevler, matbaa kurulmadan önce Osmanlı hizmetinde çalıştığını açıkça gösterir. Siz Müteferrika’yı tanırken, tercümanlık görevini de matbaacılığıyla birlikte değerlendirebilirsiniz. [1]

Osmanlı’da ilk matbaa Müteferrika’nın matbaası mıydı?

Osmanlı’daki matbaa tarihini doğrudan 1727 yılıyla başlatmak doğru bir çerçeve oluşturmaz. David ve Samuel ben Nahmias kardeşler, İstanbul’da Müteferrika’dan önce kitap basmıştı. Onların bastığı Arba’ah Turim adlı eserin tarihi, 13 Aralık 1493’tür. Bu tarih, Müteferrika’nın girişimini daha önce başlayan matbaacılık içinde değerlendirmeyi gerektirir. [6]

İbrahim Müteferrika’nın tarihsel öncülüğü, Müslüman bir girişimci olarak yürüttüğü basım faaliyetiyle ilişkilidir. Bu faaliyetin ayırt edici unsurlarından biri, hareketli Arap harfleriyle kitap basılmasıdır. Dolayısıyla Osmanlı’nın bütün matbaalarıyla Müteferrika Matbaası’nı aynı başlangıç altında toplamak yanıltıcıdır. İstanbul’daki 1493 tarihli basım ile 1727 tarihli kuruluş, farklı aşamaları gösterir. [2, 4, 6]

Müteferrika Matbaası’nın iki kurucusu, İbrahim Müteferrika ve Yirmisekizçelebizâde Mehmed Said Efendi’ydi. Kuruluşun yalnız Müteferrika adıyla anılması, Mehmed Said Efendi’nin ortaklığını unutturmamalıdır. Matbaa 1727’de kuruldu; ilk kitabın basımı ise 1729 başlarında tamamlandı. Kuruluş tarihiyle ilk yayının tarihi, bu nedenle birbirinden ayrı tutulmalıdır. [1, 2]

İbrahim Müteferrika matbaayı nereye kurdu, evi neredeydi?

Matbaa, İstanbul’un Yavuzselim semtinde bulunan İbrahim Müteferrika’nın evinde faaliyete başladı. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu evi Mismârî Şücâ mahallesinde konumlandırır. Yer tarifinde ayrıca Sultan Selim Camii’nin yakınında bulunduğu bilgisi verilir. Böylece matbaanın kuruluş yeri, İstanbul içinde belirli bir çevreyle ilişkilendirilebilir. [2]

İbrahim Müteferrika’nın eviyle matbaanın ilk adresi, kuruluş anlatısında aynı mekâna işaret eder. Siz tarihî konumu anlamak için Yavuzselim ve Sultan Selim Camii adlarını birlikte düşünebilirsiniz. Mismârî Şücâ mahallesi adı da bu yer tarifinin bir parçasıdır. Bu üç yer bilgisi, matbaanın başlangıç noktasını anlatan somut ayrıntılardır. [2]

Matbaa için izin, Temmuz 1727 başlarında III. Ahmed’in fermanıyla verildi. Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi’nin fetvası da bu izin sürecinde yer aldı. Dolayısıyla kuruluş, evin hazırlanmasından ibaret olmayan, resmî izne dayanan bir girişimdi. İbrahim Müteferrika ve Mehmed Said Efendi’nin ortaklığı, bu izinle birlikte değerlendirilmelidir. [1, 2]

Müteferrika Matbaası hangi kitapları bastı?

Müteferrika, 1726 tarihli matbaa risâlesinde basmayı tasarladığı kitapların konularını açıkladı. Programında sözlük, tarih, tıp, fizik, astronomi ve coğrafya kitapları bulunuyordu. Din kitaplarını ise bu tasarının kapsamı dışında tuttuğunu açıkça belirtti. Bu liste, girişimin hangi bilgi alanlarına yönelmeyi amaçladığını somut biçimde gösterir. [2]

Matbaanın ilk kitabı, Vankulu Lugatı adıyla tanınan Arapça-Türkçe bir sözlüktü. Eserin basımı, kuruluş izninden sonra, 1729 yılının başlarında tamamlandı. Siz bugün sözlükte kelime ararken, bu ilk yayının kullanım amacıyla bağ kurabilirsiniz. İlk kitabın sözlük olması, 1726 tarihli programdaki alanlardan biriyle örtüşür. [1, 2]

Müteferrika’nın yayımladığı kitaplar arasında 1732 tarihli Cihannümâ da yer alır. Ardından 1734 tarihli Naîmâ Tarihi, basılan tarih eserlerinden biri oldu. Bu örnekler, yayın faaliyetinin sözlükten başka konulara da uzandığını gösterir. [3]

Matbaada 1729–1742 arasında basılan eserlerin toplamı, belirli bir sayım esasına dayanır. Râşid ve Çelebizâde tarihleri ayrı eser kabul edildiğinde toplam 17 eser çıkar. Bu nedenle 17 sayısını aktarırken, hangi eserlerin ayrı sayıldığını belirtmek gerekir. Sayım açıklaması, Müteferrika Matbaası’nın yayınlarını karşılaştırırken kullanılabilecek somut bir ölçüttür. [2]

Kısa kronoloji

Müteferrika’nın hayatını izlerken, 1493 tarihli İstanbul basımını başlangıç bağlamı olarak akılda tutabilirsiniz. Aşağıdaki kronoloji, devlet görevlerini, matbaa çalışmalarını ve sonraki anma mekânlarını birlikte gösterir. Doğum için verilen 1670–1674 aralığı, kesinleşmiş bir yıl anlamına gelmez. [1, 6]

1. 1493 Nahmias kardeşlerin İstanbul matbaasında Arba’ah Turim basıldı. [6]
2. 1670–1674 Müteferrika’nın Kolozsvár’daki doğumu için verilen tahminî tarih aralığıdır. [1, 4]
3. 18 Nisan 1716 İbrahim Efendi, dergâh-ı âlî müteferrikalığına geçirildi. [1]
4. 1717 II. Ferenc Rákóczi’nin tercümanlığına ve mihmandarlığına tayin edildi. [1]
5. 1726 Matbaanın yayın programını anlatan risâlesini hazırladı. [2]
6. Temmuz 1727 Matbaanın kuruluşu için ferman ve fetvayla izin verildi. [1]
7. 1729 İlk kitap Vankulu Lugatı’nın basımı tamamlandı. [1]
8. 1732 Cihannümâ adlı eser basıldı. [3]
9. 1733 Atlas Coelestis’in Türkçe tercümesini tamamladı. [1]
10. 1744 Yalova’daki kâğıt imalathanesi için Lehistan’dan ustalar getirtmekle uğraştı. [5]
11. 1747 TDV İslâm Ansiklopedisi’nin arşiv kaydına dayanarak esas aldığı ölüm yılıdır. [1]
12. 1942 Mezar şahidesi Galata Mevlevihanesi hazîresine taşındı. [5]
13. 25 Mayıs 2013 Yalova’daki İbrahim Müteferrika Kâğıt Müzesi ziyarete açıldı. [8]

Ölüm tarihi konusunda 1745 ile 1747 arasında farklı tarihlendirmeler bulunmaktadır. TDV İslâm Ansiklopedisi, 6 Şubat 1747 tarihli ulûfe kaydını esas alır. Kesin ölüm gününün, bu kayıttan birkaç gün önce olabileceğini de belirtir. Dolayısıyla kayıt tarihiyle kesin ölüm gününü birbirine eşitlememek gerekir. [1]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

1727 tarihli imtiyaz beratında, dört âlimin musahhihliğiyle ilgili düzenleme yer aldı. Aynı belgede, matbaayı destekleyen 16 kişinin takrizi de bulunuyordu. Bu ayrıntılar, kuruluşun yanında metinlerin düzeltilmesine ilişkin bir görevlendirmenin bulunduğunu gösterir. Matbaanın tarihini yalnız basılan kitaplarla anlatmak, bu belgeyi dışarıda bırakır. [2]

Müteferrika Matbaası’nda kitap basımı için dört ayrı tezgâh bulunduğu belirtilir. Harita basımı içinse ayrıca iki tezgâhın bulunduğu bilgisi verilir. Kitap ve harita tezgâhlarının ayrı sayılması, çalışma düzenine ilişkin somut bir ayrıntıdır. Siz Cihannümâ’yı düşünürken, matbaanın harita basımına ayrılan donanımını da hatırlayabilirsiniz. [2, 3]

Müteferrika, Andreas Cellarius’un Atlas Coelestis adlı eserini 1733 yılında Türkçeye çevirdi. Çeviriye Mecmûatü hey’eti’l-kadîme ve’l-cedîde adı verildi; böylece tercümanlık çalışmalarına başka bir örnek eklendi. Bu çalışma, 1726 tarihli programında bulunan astronomi alanıyla birlikte değerlendirilebilir. Müteferrika’nın bilim kitaplarına ilgisi, yayın tasarısı ve çeviri çalışmasında karşılık bulur. [1, 2]

1 Nisan 1747 tarihli tereke kaydı, basılı kitapların satışına ilişkin bir düzenleme içerir. Kitapları satma hakkı, İbrahim Müteferrika’nın kızı Ayşe’ye bu kayıtla tanındı. Böylece Ayşe’nin adı, matbaanın basılı kitaplarıyla ilgili belgede karşımıza çıkar. Bu kayıt, yayın tarihinin yanında kitapların satışıyla ilgili somut bilgi sunar. [2]

Müteferrika’nın Aynalıkavak’taki mezarının şahidesi, 1942 yılında başka bir yere taşındı. Taşınma, Reşid Saffet Atabinen’in girişimiyle gerçekleşti; yeni yer Galata Mevlevihanesi hazîresiydi. Burada taşınan unsurun mezar şahidesi olduğunu özellikle ayırt etmek gerekir. Böylece Aynalıkavak ile Galata Mevlevihanesi, Müteferrika’nın hatırasında farklı yerler olarak görünür. [5]

İbrahim Müteferrika Kâğıt Müzesi nerede, Yalova’yla ilişkisi ne?

Müteferrika’nın çalıştırdığı tarihî kâğıthane, Yalova’ya bağlı Elmalık köyünde bulunuyordu. Onun 22 Ağustos 1744 tarihli takriri, kâğıt üretimiyle ilgisini belgelendirir. Bu belge, Yalova’daki imalathane için Lehistan’dan kâğıtçı ustaları getirtmekle uğraştığını gösterir. Dolayısıyla Müteferrika’nın Yalova bağlantısı, yalnız adını taşıyan müzeden ibaret değildir. [5, 7]

İbrahim Müteferrika Kâğıt Müzesi, Yalova’daki Raif Dinçkök Kültür Merkezi içerisinde açıldı. Ziyarete açılış tarihi, Kültür Portalı’nda 25 Mayıs 2013 olarak verilir. Elmalık köyündeki tarihî kâğıthane ile kültür merkezindeki müze, ayrı mekânlardır. Gezi planında bu ayrım, Müteferrika’nın Yalova’daki izlerini anlamanızı kolaylaştırır. [7, 8]

Yalova Valiliğinin tanıttığı müzede, ziyaretçilerin kendi kâğıtlarını yapabilecekleri bir üretim atölyesi bulunur. Siz bu atölyede, gündelik hayatta kullandığınız kâğıtla doğrudan bağ kurabilirsiniz. Müteferrika’nın 1744 tarihli ustalar getirtme girişimi, bu deneyime tarihsel bir bağlam sunar. İstanbul’daki kitap basımı ve Yalova’daki kâğıt çalışmaları, böylece birlikte ele alınabilir. [5, 7]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — İbrâhim Müteferrika islamansiklopedisi.org.tr
2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Müteferrika Matbaası islamansiklopedisi.org.tr
3. Türkçe Vikipedi — İbrahim Müteferrika tr.wikipedia.org
4. English Wikipedia — Ibrahim Muteferrika en.wikipedia.org
5. Türk Maarif Ansiklopedisi — İbrâhim Mütteferrika turkmaarifansiklopedisi.org.tr
6. DergiPark — Matbaa Teknolojisinin Osmanlı Devletine Girişi dergipark.org.tr
7. Yalova Valiliği — İbrahim Müteferrika Kâğıt Müzesi yalova.gov.tr
8. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı — Canlandırılan Unsur: İbrahim Mütefferika Kağıt Müzesi kulturportali.gov.tr

Görsel: Map of the Indian Ocean and the China Sea was engraved in 1728 by Ibrahim Müteferrika.jpg — Ibrahim Müteferrika, Public domain