Bir sadrazam iftar yemeğine çağrılır ve o geceden sağ çıkmaz. Pargalı İbrahim Paşa, 14–15 Mart 1536 gecesi Topkapı Sarayı’nda boğularak idam edildi. Oysa 27 Haziran 1523’ten 15 Mart 1536’ya kadar Kanuni döneminde sadrazamlık yapmıştı.
Bu yazıda İbrahim Paşa’nın kim olduğunu, nerede doğduğunu ve hangi görevleri üstlendiğini bulacaksınız. Neden öldürüldüğüne dair öne sürülen açıklamaları da okuyacaksınız. Mezarının yeri ve eşinin kimliği gibi tartışmalı konularda hangi kaynağın ne dediğini ayrı ayrı yazdık.
Pargalı İbrahim Paşa kimdir ve nerede doğdu?
İbrahim Paşa’nın doğumu yaklaşık 1495’e ve bugün Yunanistan’da bulunan Parga’ya yerleştirilir. Kesin doğum tarihi bilinmez. Pargalı adı da bu kasabadan gelir [1].
Köken konusu da kesin değildir. Kaynaklarda ona Rum, Arnavut, İtalyan ve Hırvat kökenleri atfedilir. Etnik kökeni kesinleşmemiştir [1].
Gençlik yıllarında Manisa’da Şehzade Süleyman’ın hizmetinde bulunduğu bilinir [2]. Yani Kanuni’yi daha şehzadeyken tanıyordu. İş hayatınızda uzun yıllar önce tanıştığınız biriyle aynı masaya oturmayı düşünün. Böyle bir geçmiş, güveni de beklentiyi de artırır.
Sadrazamlık yılları: seferler ve diplomasi
İbrahim Paşa, sadrazam olmadan önce 1521 Belgrad ve 1522 Rodos seferlerine katıldı [1]. Sadrazamlığa 27 Haziran 1523’te getirildi ve görevi 15 Mart 1536’ya kadar sürdü [1].
1526 Mohaç Muharebesi’nde Osmanlı zaferinin kazanılmasında önemli rol oynadı [1]. 1529’da Viyana Kuşatması’yla sonuçlanan sefer öncesinde ise geniş yetkiler ve serasker unvanı aldı [2].
Masa başındaki işi de sahadaki kadar görünürdü. 1533’te yürüttüğü İstanbul barış görüşmelerinde Osmanlı sadrazamı, Habsburg hükümdarı Ferdinand ile eşit sayıldı [2]. Bugün bir bakanın başka bir ülkenin devlet başkanıyla eşit protokolde karşılanmasını siz de önemli bir ayrıntı olarak görürsünüz.
6 Ağustos 1534’te Irakeyn Seferi sırasında Tebriz’e girdi [2]. Bu seferde yaşananlar, sonraki bölümde göreceğiniz idam tartışmasının da bir parçasıdır.
Pargalı İbrahim Paşa neden öldü, nasıl öldü?
Nasıl öldüğü bellidir. İbrahim Paşa, 14–15 Mart 1536 gecesi iftar için çağrıldığı Topkapı Sarayı’nda boğularak idam edildi [1].
Neden öldüğü ise bellidir denemez. 1536’da öldürülmesi için açık bir sebep gösterilmediğinden kesin ve tek neden belirlenememektedir [2]. Elimizdeki açıklamalar yorumdur.
Irakeyn Seferi ve serasker sultan unvanı
Irakeyn Seferi’nde İbrahim Paşa, anlaşmazlığa düştüğü Defterdar İskender Çelebi’yi önce azlettirdi. Ardından onu Bağdat’ta idam ettirdi [2].
İskender Çelebi’nin öldürülmesi ve İbrahim Paşa’nın “serasker sultan” unvanını kullanması, padişah üzerindeki olumsuz etkenler arasında gösterilir [2]. Bunlar kesin sebep olarak değil, olası etkenler olarak sunulur.
Hürrem Sultan iddiası
Bazı anlatılar, Hürrem Sultan’ın Şehzade Mustafa’ya yakınlığı nedeniyle İbrahim Paşa’yı tasfiye ettirdiğini öne sürer. TDV İslâm Ansiklopedisi bu iddiaya karşı iki dönem tarihçisini anar. Celâlzâde onun Irakeyn’deki davranışlarını öne çıkarır. Matrakçı Nasuh ise hükümdarlık arzusunu [2].
Bu yüzden Hürrem Sultan’ın rolünü kesinleşmiş bir gerçek gibi anlatmak doğru olmaz.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık 1495: Parga’da doğduğu kabul edilir; kesin tarih bilinmez.
- 1521: Belgrad Seferi’ne katıldı.
- 1522: Rodos Seferi’ne katıldı.
- 27 Haziran 1523: Sadrazamlığa getirildi.
- 5 Haziran 1524: Kanuni, İbrahim Paşa’nın düğününe katıldı.
- 1526: Mohaç zaferinde rol oynadı; Budin’den getirttiği heykelleri sarayının önüne diktirdi.
- 1529: Viyana Kuşatması’yla sonuçlanan sefer öncesinde geniş yetkiler ve serasker unvanı aldı.
- 1533: İstanbul barış görüşmelerini yürüttü; Osmanlı sadrazamı, Habsburg hükümdarı Ferdinand ile eşit sayıldı.
- 6 Ağustos 1534: Irakeyn Seferi sırasında Tebriz’e girdi.
- 14–15 Mart 1536: Topkapı Sarayı’nda boğularak idam edildi.
- 1983: Türk ve İslam Eserleri Müzesi, İbrahim Paşa Sarayı’na taşındı.
Pargalı İbrahim Paşa’nın mezarı nerede?
Kısa cevap şudur: kesin yer bilinmiyor. Kaynaklar birbirinden ayrılır.
Ayvansarâyî, İbrahim Paşa’nın Galata’da Tersane arkasındaki Canfedâ Zaviyesi yanında bağımsız bir yükseltiye gömüldüğünü kaydeder [2]. Buna karşılık Sicill-i Osmânî’de Okmeydanı kaydı bulunur [1].
İngilizce Wikipedia’daki bir mezar fotoğrafı, Beyoğlu Fındıklı’daki Canfeda haziresinde İbrahim Paşa’ya ait olduğuna inanılan mezar olarak tanımlanır [1]. Dikkat edin: metin “olduğuna inanılan” der, kesin bilgi vermez.
Kesin mezar yerini gösteren bir işaret bilinmemektedir [1]. Bu yüzden “Pargalı İbrahim Paşa türbesi” diye kesin bir adres vermek doğru olmaz. Bir yere gitmeyi planlıyorsanız, orayı “mezarı olduğuna inanılan yer” diye düşünmeniz yerinde olur.
Eşi ve çocuğu: padişah damadı mıydı?
Yaygın anlatıya göre İbrahim Paşa, Hatice Sultan’la evlendi. İsmail Hakkı Uzunçarşılı bu anlatıya karşı çıktı. 1965 tarihli incelemesinde mektuplara dayanarak onun padişah damadı olmadığını ve eşinin Muhsine Hatun olduğunu savundu [3].
Çocuk sorusunda elimizdeki en sağlam bilgi yine mektuplardan gelir. İbrahim Paşa’nın eşine yazdığı mektuplar, Mehmed Şah adlı bir oğlunun bulunduğunu doğrudan belgelemektedir [3].
Adın sonundaki “Şah” sizi yanıltmasın. Uzunçarşılı’ya göre bu ad dönemde başka kişiler için de kullanıldığından, çocuğun hanedan mensubu olduğunu kanıtlamaz [3].
Pargalı İbrahim Paşa Sarayı bugün nerede?
1536’daki idamın ardından sarayına devletçe el konuldu [4]. Yapı bugün Sultanahmet Meydanı’nda, İstanbul’un Fatih ilçesinde yer alır. Koordinatları yaklaşık 41.00583° kuzey ve 28.97444° doğudur [6].
Türk ve İslam Eserleri Müzesi, 1983’te Sultanahmet Meydanı’nın batısındaki bu saraya taşındı [5]. Müzenin adresi Binbirdirek Mahallesi, At Meydanı Sokak, No: 12, Sultanahmet, İstanbul’dur [5]. Sultanahmet’te dolaşırken siz de bu binanın önünden geçmiş olabilirsiniz.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Düğüne padişah katıldı. Uzunçarşılı’nın aktardığı kayda göre Kanuni, 5 Haziran 1524’te İbrahim Paşa’nın düğününe katıldı ve geceyi orada geçirdi [3].
- 11 mektup. Topkapı Sarayı Arşivi’nde 5860 numara altında, İbrahim Paşa’nın eşine gönderdiği 11 mektup bulunur [3].
- Taziye için özür. İbrahim Paşa’nın eşi, 1534’te Valide Sultan’ın ölümü üzerine kendisine danışmadan saraya taziyeye gittiği için mektupla açıklama yaptı [3].
- Sıfırdan değil, onarım. 1521 tarihli bir arşiv yazısı, İbrahim Paşa Sarayı’nın mevcut bir konağın değiştirilmesi, genişletilmesi ve onarılmasıyla oluşturulduğunu gösterir [4].
- Budin’den heykeller. İbrahim Paşa, 1526’da Budin’den getirttiği heykelleri sarayının önüne diktirdi. Bu heykeller dönemin bazı gravürlerinde görülebilir [4].
Sık sorulan sorular
Pargalı İbrahim Paşa kaç yıl sadrazamlık yaptı?
27 Haziran 1523’te sadrazamlığa getirildi ve 15 Mart 1536’ya kadar bu görevde kaldı. Bu süre Kanuni Sultan Süleyman’ın saltanatının ilk yıllarına denk gelir.
Pargalı İbrahim Paşa’nın idam gerekçesi belli mi?
Hayır. 1536’da öldürülmesi için açık bir sebep gösterilmediğinden kesin ve tek bir neden belirlenememektedir. Güç birikimi, serasker sultan unvanı ve Irakeyn Seferi’ndeki çatışmalar başlıca açıklamalar olarak anılır.
Pargalı İbrahim Paşa padişahın damadı mıydı?
Tartışmalıdır. Hatice Sultan anlatısına karşı İsmail Hakkı Uzunçarşılı, 1965 tarihli incelemesinde mektuplara dayanarak onun padişah damadı olmadığını ve eşinin Muhsine Hatun olduğunu savundu.
İbrahim Paşa Sarayı bugün hangi müzeye ev sahipliği yapıyor?
Türk ve İslam Eserleri Müzesi, 1983’te Sultanahmet Meydanı’nın batısındaki bu saraya taşındı. Adresi Binbirdirek Mahallesi, At Meydanı Sokak, No: 12, Sultanahmet, İstanbul’dur.
Kaynaklar
- Wikipedia — Pargalı Ibrahim Pasha en.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — İbrâhim Paşa, Makbul islamansiklopedisi.org.tr
- Belleten — Kanunî Sultan Süleyman’ın Vezir-i Âzamı Makbûl ve Maktûl İbrahim Paşa Padişah Dâmadı Değildi belleten.gov.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — İbrâhim Paşa Sarayı islamansiklopedisi.org.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Türk ve İslam Eserleri Müzesi muze.gov.tr
- Wikipedia — Ibrahim Pasha Palace en.wikipedia.org
Görsel: Sebald Beham – Pargali Damat Ibrahim Pascha ca 1530-cropped.jpg — Quistnix!, Public domain
