Franklin’in kayıp seferi: Batıklar ve kemikler ne anlatıyor?

Franklin’in gemilerini Nisan 1848’de terk eden 105 kişiden hiçbiri kurtulamadı; iki gemi daha önce buzlara sıkışmıştı. Erebus ve Terror batıkları gemideki eşyaları korurken kemiklerdeki kesikler bazı bedenlerin yamyamlığa maruz kaldığını gösteriyor. DNA araştırmaları ise bu insanlardan bazılarının kimliklerini belirliyor. [1][3][6][10][14]

Terror’un 2019’da görüntülenen kamarasında masa, harita dolapları ve iki termometre hâlâ yerinde duruyordu. Siz bu eşyaları, Victory Point notunu ve insan kalıntılarını birlikte değerlendirmeyi öğreneceksiniz. Böylece seferin belgelenen sonuyla ölüm nedenlerine ilişkin tartışmaları birbirinden ayırabileceksiniz. [4][12]

Franklin’in kayıp seferi hangi amaçla yola çıktı?

John Franklin yönetimindeki HMS Erebus ve HMS Terror, 19 Mayıs 1845’te Greenhithe limanından ayrıldı. İngiltere’den başlayan yolculuğun hedefi, Kuzeybatı Geçidi’ni aşarak Atlantik ile Pasifik arasında bağlantı bulmaktı. Bu bağlantı, Kuzey Amerika’nın kuzeyinden geçecek bir deniz yolu anlamına geliyordu. [1]

Seferin nihai kadrosunu toplam 129 subay ve denizci oluşturuyordu. İki gemiye, üç yıla kadar sürebilecek yolculuk için erzak yüklenmişti. Bu hazırlık, gemiler terk edildiğinde neden hâlâ hayatta kalanların bulunduğunu tek başına açıklamaz. Erzaklandırma süresi, herkesin o süre boyunca yeterince beslendiğini gösteren bir kayıt değildir. [1]

Her iki gemiye demir pruva kaplaması, buhar makinesi ve tek pervane takılmıştı. Buhar donanımı, gemilere yaklaşık dört knot hız sağlayabilecek biçimde hazırlanmıştı. Buna rağmen Erebus ve Terror, Eylül 1846’da Victoria Boğazı’nda buzlara sıkıştı. Donanımın varlığıyla gemilerin ilerleyebilmesi arasında, bu seferde açıkça görülen bir fark vardı. [2][4]

Siz günlük bir yolculukta hazırladığınız çantayla gerçekten kullanabildiğiniz malzemeleri ayrı değerlendirebilirsiniz. Franklin’in üç yıllık erzak hazırlığı ile yolculuğun sonucu arasındaki ayrım da böyledir. Hazırlık kapasiteyi gösterir; mürettebatın sonraki durumunu anlamak için başka kanıtlar gerekir. [1][3]

Kısa kronoloji

1845’teki hareketten 2026’daki kimlik açıklamalarına uzanan tarihler, farklı kanıtların ne zaman ortaya çıktığını gösteriyor. Özellikle felaketin yaşandığı tarihlerle kalıntıların incelendiği tarihleri birbirinden ayırmak gerekiyor. [1][3]

1. 19 Mayıs 1845 Erebus ve Terror, Franklin yönetiminde İngiltere’nin Greenhithe limanından Kuzeybatı Geçidi için ayrıldı.
2. 1845–1846 kışı Beechey Adası’nda kışlayan seferin üç denizcisi öldü ve aynı adaya gömüldü.
3. Eylül 1846 İki gemi, Kral William Adası yakınındaki Victoria Boğazı’nda buzlara sıkıştı.
4. 11 Haziran 1847 Victory Point notuna sonradan eklenen kayda göre John Franklin öldü.
5. 22 Nisan 1848 Hayatta kalan 105 kişi, buzlara sıkışmış Erebus ve Terror’u terk etti.
6. 25 Nisan 1848 Crozier ve Fitzjames, Victory Point notuna kayıpları ve yürüyüş planını ekledi.
7. Mayıs 1859 William Hobson, Victory Point notunu Kral William Adası’ndaki taş yığınında buldu.
8. 1984 ve 1986 Beechey Adası’na gömülen denizcilerin donmuş bedenleri üzerinde otopsiler yapıldı.
9. 1997 Yaklaşık 400 kemik ve parçayı değerlendiren çalışma, kesik izlerine ilişkin bulguları yayımladı.
10. Eylül 2014 ve Eylül 2016 Önce HMS Erebus, ardından HMS Terror batığı bulunarak keşiflere eklendi.
11. 2018 Kemik ve diş araştırması, kurşunun kayıplarda belirleyici olduğu sonucunu desteklemedi.
12. 2019 Terror’un iç bölümleri, uzaktan kumandalı araçlarla yapılan yedi dalışta ayrıntılı görüntülendi.
13. 2024 ve 6 Mayıs 2026 Önce Fitzjames’in, ardından dört denizcinin daha kimlikleri genetik araştırmalarla açıklandı.

Kronolojideki olaylar; sefer tarihi, otopsiler, batık araştırmaları ve DNA açıklamalarına dayanıyor. [1][3][4][5][6][7][9][10][12][13]

Victory Point notu son yürüyüş hakkında ne söylüyor?

Victory Point notunun 25 Nisan 1848 tarihli eki, Franklin’in 11 Haziran 1847’de öldüğünü bildiriyor. Gemiler 22 Nisan 1848’de terk edildiğinde, Franklin dâhil 24 kişi ölmüştü. Geriye kalan 105 kişinin planı, Kanada anakarasındaki Back Nehri yönüne yürümekti. [1][4]

Francis Crozier ve James Fitzjames’in imzaladığı not, yürüyüşün 26 Nisan’da başlamasının planlandığını kaydediyor. Buradaki tarih, sağ kalanların niyetini belgeleyen bir kayıt olarak okunmalı. Not, yürüyüş boyunca her kişinin başına gelenleri anlatan bir günlük değil. [4]

Denizciler, Kral William Adası’nın batı kıyısı boyunca sandalları kızaklarla sürükleyerek ilerledi. Waterloo Üniversitesi’nin aktardığına göre, bu 105 kişiden hiçbiri kurtulamadı. Dolayısıyla gemileri terk etmek, mürettebat için kurtuluşla sonuçlanan bir karar olmadı. [3]

William Hobson, notu Mayıs 1859’da adanın kuzeybatı kıyısındaki bir taş yığınında buldu. Siz belgedeki 1848 tarihiyle bulunma tarihi olan 1859’u birbirinden ayırmalısınız. İlki mürettebatın kaydını, ikincisi bu kaydın sonradan keşfedilmesini anlatıyor. [4]

İnsan kalıntıları hastalık ve yamyamlık hakkında ne anlatıyor?

İlk kışta ölen John Torrington, John Hartnell ve William Braine, Beechey Adası’na gömüldü. Bu ölümler, gemilerin Eylül 1846’da Victoria Boğazı’nda sıkışmasından önce gerçekleşti. Dolayısıyla Beechey Adası’ndaki bedenler, seferin son yürüyüşünden farklı bir aşamayı temsil ediyor. [4][5]

Donmuş bedenler üzerinde 1984 ve 1986’da yapılan otopsiler, kurşun birikimiyle ilişkili bulgular ortaya çıkardı. İncelemelerde ayrıca tüberkülozla ilişkili bulgular da kaydedildi. Bu sonuçları, daha sonra Kral William Adası’nda bulunan bütün kalıntılara otomatik olarak uygulamak mümkün değil. [6]

Kral William Adası’nda 1992’de keşfedilen alan, başka türden fiziksel kanıtlar sağladı. Alanı değerlendiren 1997 çalışması, yaklaşık 400 insan kemiği ve kemik parçası bildirdi. Bu kalıntılar, araştırmacıların değerlendirmesine göre en az 11 kişiyi temsil ediyordu. [7]

Aynı çalışmada, incelenen kalıntıların yaklaşık dörtte birinde kesik izleri bulundu. Araştırmacılar bu izleri, İnuitlerin bildirdiği yamyamlık anlatılarını destekleyen fiziksel kanıt olarak değerlendirdi. Ancak bu oran, seferdeki bütün insanların dörtte birinin aynı durumu yaşadığını göstermiyor. Oranın kapsamı, söz konusu alanda incelenen kalıntılarla sınırlı kalıyor. [7]

2024’te James Fitzjames’in kimliği, bir dişin Y kromozomu profili üzerinden belirlendi. Araştırmada bu profil, yaşayan bir akrabadan alınan örnekle karşılaştırıldı. Fitzjames’e ait alt çenedeki metal alet kesikleri, bedeninin yamyamlığa maruz kaldığı şeklinde yorumlandı. [13][14]

6 Mayıs 2026’da Harry Peglar, William Orren, David Young ve John Bridgens’in kimlikleri açıklandı. Böylece DNA ile tanımlanan sefer mensuplarının toplam sayısı altıya çıktı. Waterloo Üniversitesi, bu dört denizcinin kalıntılarında yamyamlık kanıtı bulunmadığını ayrıca bildirdi. Bu fark, her kalıntı grubunun kendi bulgularıyla değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor. [3]

Kurşun zehirlenmesi seferin sonunu açıklıyor mu?

2018 tarihli kemik ve diş araştırması, kurşunun kayıplarda belirleyici rol oynadığı sonucunu desteklemedi. Bu değerlendirme, sefer üyelerinin kurşuna hiç maruz kalmadığı anlamına gelmiyor. Araştırmanın tartıştığı konu, maruziyetin felaketi açıklamadaki ağırlığıydı. [8][9]

PLOS ONE araştırması, bazı örneklerde ölüm zamanına yakın oluşmuş dokularda kurşun saptadı. Bu bulgu, sefer sırasında kurşun maruziyetinin yaşandığını doğrulayan bir kanıt olarak değerlendirildi. Ancak araştırmacılar bunu tek başına ölümcül zehirlenmenin kanıtı saymadı. [9]

John Hartnell’in tırnağından hareketle çinko eksikliğinin hastalığa katkıda bulunduğu kuramı da geliştirildi. Fakat 2018 değerlendirmesi, tek tırnağın bu eksikliği göstermeye yeterliliğinin sorgulandığını belirtiyor. Hartnell’e ait örneğin yorumlanmasıyla bütün mürettebatın ölümünü açıklamak, farklı iddia düzeyleri oluşturuyor. [9]

Siz bir tahlilde madde saptanmasıyla hastalığın nedeninin belirlenmesini ayrı sorular olarak düşünebilirsiniz. Franklin araştırmalarında kurşun tartışmasının merkezinde de bu ayrım bulunuyor. 2018 sonuçları, maruziyeti doğrularken kurşunu başlıca ölüm açıklaması olarak desteklemiyor. [8][9]

Erebus ve Terror batıkları gemideki yaşamı nasıl gösteriyor?

Parks Canada liderliğindeki ekip, HMS Erebus’u Eylül 2014’te Kral William Adası’nın güneyinde buldu. Batık, adanın yaklaşık 80 kilometre güneyinde yer alıyordu. HMS Terror ise Eylül 2016’da, adanın güneybatısındaki Terror Körfezi’nde bulundu. Parks Canada, bulunan geminin kimliğini HMS Terror olarak doğruladı. [10][11]

Parks Canada, keşiflerde Gjoa Haven topluluğundan gelen İnuit bilgisinin temel rolünü açıkça kabul ediyor. Bu katkı, batıkların bulunmasını yalnızca arama cihazlarıyla açıklamanın eksik kalacağını gösteriyor. İnsanların aktardığı yer bilgisi, sualtındaki kalıntılara ulaşılmasına yardım etti. [11]

2019 araştırmasında yapılan yedi uzaktan kumandalı araç dalışı, Terror’un içini ayrıntılı biçimde görüntüledi. Toplam 20 kabin veya bölme incelendi; alt güvertenin yüzde 90’ından fazlası görüntülendi. Bu kapsam, gemideki eşyaların konumlarını değerlendirmek için somut bir kayıt sağladı. [12]

Terror’un kamarasındaki masa ve harita dolapları, gemide kullanılan çalışma alanını gözler önüne seriyor. Buna karşılık Fitzjames’in dişi, bir insanın kimliğini belirleyen genetik karşılaştırmanın parçası oldu. Batıkla insan kalıntısı aynı seferi anlatıyor, fakat farklı sorulara yanıt veriyor. [12][13]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Sammy Kogvik, yaklaşık altı yıl önce buzdan çıkan büyük bir tahta gördüğünü anlatmıştı. Bu anlatım, Martin Bergmann araştırma gemisini 3 Eylül 2016’da Terror Körfezi’ne yöneltti. Geminin burada sonar araması yapması, belirli bir gözlemin arama alanını nasıl etkilediğini gösteriyor. [15]

Erebus’un ilk dalış incelemelerinde arkeologlar, batık alanında en az altı çapa tespit etti. Bu sayı, batık çevresinde kaydedilen donanımın somut örneklerinden birini oluşturuyor. Terror’da ise 2019 görüntüleri, iç mekânın daha küçük eşyalarını görünür kıldı. [12][16]

Terror’un kaptan kamarasında masa, çekmeceleri kapalı harita dolapları, bir üçayak ve iki termometre duruyordu. Ancak alt güvertedeki kaptan yatak odasına araştırma sırasında erişilemedi. Bu oda, güvertedeki tek kapalı kapının arkasında bulunuyordu. Dolayısıyla yüzde 90’ı aşan görüntüleme kapsamı, bütün odaların incelendiği anlamına gelmiyordu. [12]

2026’da Harry Peglar olarak tanımlanan kişinin bedeni, daha önce 1859’da bulunmuştu. Bedenin üzerinde denizcilik belgesiyle birlikte şiirler içeren Peglar Papers adlı evraklar taşınıyordu. Bu ayrıntı, DNA ile açıklanan bir kimliğin kişisel yazılı eşyalarla buluşmasını sağlıyor. [3]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Parks Canada — History of the 1845 Franklin Expedition canada.ca
2. Parks Canada — National Historic Site kaydı pc.gc.ca
3. University of Waterloo — DNA matches identify four more sailors from Franklin expedition uwaterloo.ca
4. English Wikipedia — Franklin’s lost expedition en.wikipedia.org
5. Polar Record — Faces from the Franklin expedition? cambridge.org
6. Canadian Museum of History — Remembering the Franklin Expedition historymuseum.ca
7. Arctic — The Final Days of the Franklin Expedition cjc-rcc.ucalgary.ca
8. University of Saskatchewan — New insights into fate of Franklin Expedition news.usask.ca
9. PLOS ONE — Franklin expedition lead exposure journals.plos.org
10. Parks Canada — Discoveries parks.canada.ca
11. Parks Canada — Validation of discovery of HMS Terror canada.ca
12. Parks Canada — Remarkable images of HMS Terror canada.ca
13. Journal of Archaeological Science: Reports — Identification of a senior officer sciencedirect.com
14. University of Waterloo — Daily Bulletin, 2 October 2024 uwaterloo.ca
15. Parks Canada — Finding HMS Terror parcs.canada.ca
16. Parks Canada — Finding HMS Erebus parks.canada.ca

Görsel: Franklin's-Lost-Expedition.png — Hans van der Maarel, CC BY-SA 4.0