Hicaz dəmir yolu (Hicaz Demiryolu) 1900–1908-ci illərdə həcc səfərlərini asanlaşdırmaq, Osmanlı qoşunlarını və döyüş sursatını daha sürətlə daşımaq, uzaq vilayətlərdə Osmanlı nəzarətini gücləndirmək üçün çəkilmişdi. Təxminən 1 320 kilometrlik əsas xətt indiki İordaniya (Ürdün) ərazisindən keçərək Şamı (Şam) Mədinə (Medine) ilə birləşdirirdi. Müharibə dövründəki hücumlar, dağıntılar, lazımi texniki qulluğun göstərilməməsi və marşrutun müxtəlif idarələr arasında bölünməsi xətt boyunca fasiləsiz səfərləri dayandırdı.
Əvvəllər Şamdan Mədinəyə təxminən 40 gün çəkən yol qatarla təxminən beş günə qət edilirdi. Bu dəyişiklik dəmir yolunun əhəmiyyətini anlamağa kömək edir: onun dəyəri təkcə günümüzə qalan stansiyalarda deyil. Siz marşrutu izlədikcə həcc layihəsinin hərbi məqsədlərlə, Ərəb üsyanı zamanı baş verən hücumlarla və bu gün davam edən bərpa işləri ilə əlaqəsini görə bilərsiniz.
Hicaz dəmir yolu niyə çəkilmişdi?
Dəmir yolunun əsas məqsədlərindən biri həcc səfərləri idi. Osmanlı hökuməti Hicaza gedişi asanlaşdırmaq istəyirdi. Şam–Mədinə xətti yol müddətini xeyli azaltdı. Məkkəyə (Mekke) çatmaq da qarşıya qoyulan məqsədlərdən idi. Lakin tarixi əsas xətt Mədinədən cənuba uzanmadı.
Hökumət hərbi daşımaları da sürətləndirmək istəyirdi. Qoşunların və döyüş sursatının Hicaz və Yəmən (Yemen) istiqamətində dəmir yolu ilə daşınması Süveyş kanalından (Süveyş Kanalı) keçən nəqliyyatdan asılılığı azaldacaqdı. Beləliklə, dəmir yolu həm zəvvarlara, həm də Osmanlı dövlətinin strateji ehtiyaclarına xidmət edirdi.
II Əbdülhəmid (II. Abdülhamid) bu layihə ilə İslam dünyasında nüfuzunu gücləndirmək niyyətində idi. Müsəlmanların dəstəklədiyi dəmir yolu insanları ortaq bir iş ətrafında birləşdirə bilərdi. Şamla Mədinə arasında relslərin döşənməsi bu siyasi və dini məqsədlərlə yanaşı gedirdi.
Hicaz dəmir yolu layihəsi necə başladı?
II Əbdülhəmid 2 may 1900-cü ildə dəmir yolunun tikintisinə əmr verdi. İşlər həmin il sentyabrın 1-də başladı. Xətt 1903-cü ildə Əmmana (Amman), 1904-cü ildə isə Məana (Maan) çatdı. Layihə mərhələlərlə cənuba doğru irəliləyirdi.
Dəra–Hayfa (Dera–Hayfa) qolu 1905-ci ildə tamamlandı. Bu qol Hicaz dəmir yolunu Hayfanın Aralıq dənizi (Akdeniz) limanı ilə birləşdirirdi. O, ümumi dəmir yolu layihəsinin bir hissəsi idi. Əsas şimal–cənub marşrutu isə Mədinə istiqamətində davam edirdi.
Şam–Mədinə əsas xətti 1 sentyabr 1908-ci ildə rəsmi açıldı. Relslərarası məsafə 1 050 millimetr olduğundan bu, dar relsli dəmir yolu idi. 1908–1913-cü illərdə xətt təxminən 970 000 sərnişin daşıdı.
Hicaz dəmir yolunun xəritəsi: marşrut haradan keçirdi?
Xəritədə əsas xətt Şamdan başlayır və indiki Suriya (Suriye), İordaniya və Səudiyyə Ərəbistanının (Suudi Arabistan) ərazilərindən keçir. Təxminən 1 320 kilometrlik marşrut Mədinəyə çatana qədər bir sıra stansiya və yaşayış məntəqəsini birləşdirirdi.
Əsas marşrutu şimaldan cənuba belə izləyə bilərsiniz: Şam → Dəra → Məfrəq (Mafrak) → Zərqa (Zerka) → Əmman → Məan → Müdəvvərə (Müdevvere) → Təbuk (Tebük) → Mədain Saleh (Medain Salih) → Əl-Üla (El-Ula) → Mədinə. Siz dəmir yolunu müasir xəritədə axtarırsınızsa, bu ardıcıllıq onun əsas coğrafi çərçivəsini göstərir.
Dəra həm də Hayfaya ayrılan qolun qovşağı idi. Bu qolu Şam–Mədinə marşrutundan ayrıca izləmək dəmir yolu şəbəkəsini anlamağı asanlaşdırır. Aralıq dənizinə çıxış və cənuba uzanan həcc marşrutu eyni layihə daxilində fərqli istiqamətlərə xidmət edirdi.
Mədinə tarixi əsas xəttin cənubdakı son məntəqəsi idi. Məkkəyə çatmaq layihənin məqsədlərindən biri olsa da, həmin uzantı tamamlanmadı. Buna görə nəzərdə tutulan son məntəqəni göstərən xəritədə planla həqiqətən açılmış dəmir yolu fərqləndirilməlidir.
Hicaz dəmir yolu ilə qatar səfəri necə keçirdi?
Dəmir yolunun təsirini ən aydın göstərən ölçü vaxtdır. Şamla Mədinə arasında yol təxminən 40 gündən beş günə endi. Siz bunu gündəlik həyatla müqayisə etmək üçün evdən nə qədər müddətə ayrılacağınızı planlaşdırdığınızı düşünün: eyni səfərə artıq xeyli az gün ayırmaq lazım gəlirdi.
Dini ibadətlər də qatar səfərlərinə təsir edirdi. Vaqonlardan biri məscid kimi ayrılmışdı. Yola düşmə cədvəli hazırlanarkən namaz vaxtları nəzərə alınırdı. Həcc həm dəmir yolunun çəkilmə səbəbinə, həm də qatarların iş qaydasına təsir göstərirdi.
1908–1913-cü illərdə daşınan təxminən 970 000 sərnişin xəttin ilk illərdə nə qədər istifadə olunduğunu göstərir. Sərnişin daşımaları dəmir yolunun hərbi təyinatı ilə yanaşı mövcud idi. Xətt səyahətçiləri daşıyır, eyni zamanda Osmanlı qüvvələrinə dəstək verirdi.
Hadisələrin xronologiyası
- 2 may 1900: II Əbdülhəmid dəmir yolunun tikintisinə əmr verdi.
- 1 sentyabr 1900: Tikinti başladı.
- 1903: Xətt Əmmana çatdı.
- 1904: Xətt Məana çatdı.
- 1905: Dəra–Hayfa qolu tamamlandı.
- 1 sentyabr 1908: Şam–Mədinə əsas xətti rəsmi açıldı.
- 1916–1918: Ərəb üsyanı zamanı dəmir yolu hücum hədəfinə çevrildi.
- 1917: Həllət Əmmarda (Hallat Ammar) Osmanlı hərbi qatarına pusqu quruldu.
- 1920-ci ildən sonra: İndiki İordaniya–Səudiyyə Ərəbistanı sərhədindən cənubdakı hissə bağlı qaldı.
- 1967: Altıgünlük müharibə yenidənqurma cəhdini dayandırdı.
- 2006: Mədinədə Hicaz Dəmir Yolu Muzeyi açıldı.
- 8 aprel 2015: Səudiyyə Ərəbistanı dəmir yolu irsini UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim etdi.
- 11 sentyabr 2025: Türkiyə, Suriya və İordaniya texniki iclasda dəmir yolunun bərpasını müzakirə etdilər.
- 9 aprel 2026: TİKA Əmman stansiyasının bərpası və yeni muzey üzərində aparılan işlər barədə məlumat verdi.
Hicaz dəmir yolu, Ərəbistanlı Lourens və qatarlara hücumlar
1916–1918-ci illərdəki Ərəb üsyanı zamanı Britaniyanın əlaqələndirici zabiti T. E. Lourens (T. E. Lawrence), yəni Ərəbistanlı Lourens (Arabistanlı Lawrence), Osmanlı qüvvələrinə qarşı döyüşən üsyançılarla işləyirdi. Dəmir yoluna hücumların məqsədi Mədinədəki Osmanlı qoşunlarının təchizat əlaqəsini kəsmək idi. Xəttin hərbi əhəmiyyəti onu hədəfə çevirirdi.
1917-ci ildə Həllət Əmmarda Osmanlı hərbi qatarına qurulan pusqu arxeoloji cəhətdən araşdırılmış hücumlardan biridir. Hicaz dəmir yolunda qatar qəzası və ya dağıntısı barədə məlumat axtarırsınızsa, bu, araşdıra biləcəyiniz sənədləşdirilmiş hadisədir. Həmin hadisə dəmir yoluna hücumu sonradan öyrənilmiş maddi dəlillərlə əlaqələndirir.
Bəzi bioqraflar Lourensin öz hekayələrini şişirdib-şişirtmədiyini sorğulayıblar. Həllət Əmmarda tapılmış Colt 1911 gülləsini araşdıran arxeoloqlar onu Lourensin nəqlini dəstəkləyən dəlil saydılar. Bununla belə, güllənin ona məxsus olduğunun sübut edilə bilmədiyini də vurğuladılar.
Siz Lourens və dəmir yolu haqqında oxuyarkən bu fərqi nəzərə almalısınız. Həllət Əmmar tapıntısı hücum barədə nəqli dəstəkləyir, lakin güllənin sahibini müəyyən etmir. Arxeoloji dəlil bir hekayəni gücləndirə bilər, amma konkret əşyanın kimə məxsus olduğu açıq qala bilər.
Hicaz dəmir yolunda səfərlər niyə dayandı?
Ərəb üsyanı zamanı hücumlar Mədinədəki Osmanlı qüvvələrini təchiz edən dəmir yoluna zərər vurdu. Müharibənin yaratdığı dağıntılar və lazımi texniki qulluğun göstərilməməsi xətti zəiflətdi. İndiki İordaniya–Səudiyyə Ərəbistanı sərhədindən cənubdakı hissə 1920-ci ildən sonra bağlı qaldı.
Birinci Dünya müharibəsindən sonra marşrut müxtəlif dövlətlər və mandat idarələri arasında bölündü. Bu bölgü şəraitində Şam–Mədinə xəttinin birgə istismarını davam etdirmək çətinləşdi. Beləliklə, bütün marşrut üzrə fasiləsiz səfərlərin dayanmasında həm zədələnmiş infrastruktur, həm də parçalanmış idarəçilik rol oynadı.
1960-cı illərin ortalarındakı yenidənqurma cəhdi tam əlaqəni bərpa etmədi. Bu cəhd 1967-ci il Altıgünlük müharibəsi səbəbindən dayandırıldı. 10 noyabr 2026-cı il tarixinə tarixi dəmir yolu hələ də Şamla Mədinə arasında vahid, fasiləsiz sərnişin marşrutu kimi işlədilmir.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
İanələr dəmir yolu fondunun təxminən üçdə birini təmin edirdi. Qalan üçdə iki hissə başqa gəlir mənbələrindən gəlirdi. İctimaiyyətin maddi töhfəsi böyük olsa da, bütün layihənin xərcini qarşılamırdı.
İanə verənləri həvəsləndirmək üçün nikel, gümüş və qızıl Hicaz dəmir yolu medalları buraxılmışdı. Bu əşyalar maddi dəstəyi dəmir yolunun ortaq müsəlman təşəbbüsü kimi doğurduğu maraqla əlaqələndirirdi. Onlar layihəni rels və stansiyalardan kənarda da anlamağa imkan verir.
Arxeoloji tədqiqatlar yalnız ayrı-ayrı qatar hücumları ilə məhdudlaşmayıb, daha geniş ərazini əhatə edib. 2006–2014-cü illərdə Məan–Müdəvvərə marşrutu boyunca aparılan layihə təxminən 100 məkan müəyyənləşdirdi. Bunların arasında Osmanlı müdafiə mövqeləri və dəmir yoluna hücumlarla əlaqəli düşərgələr vardı.
Mədinədəki Hicaz dəmir yolu stansiyası: burada hansı muzey var?
Mədinədə — adı Madinah kimi də yazılır — Hicaz Dəmir Yolu Muzeyi 2006-cı ildə açılıb. Muzey bərpa edilmiş Osmanlı dəmir yolu stansiyasında yerləşir. Kolleksiyaya lokomotivlər, vaqonlar və tarixi rels hissələri daxildir.
Siz ziyarətçi kimi burada dəmir yolunun cənubdakı son məntəqəsini günümüzə qalmış dəmir yolu avadanlığı ilə birlikdə görə bilərsiniz. Mədinə muzeyi sərnişin səfərinin tarixini xəttin maddi qalıqları ilə yanaşı təqdim edir. Stansiya dəmir yolunun həqiqətən çatdığı son məntəqə idi. Məkkəyə uzantı isə həyata keçirilmədi.
Səudiyyə Ərəbistanı 8 aprel 2015-ci ildə Təbuk və Mədinə bölgələrindəki Hicaz dəmir yolu irsini UNESCO-nun Dünya İrsi üzrə İlkin Siyahısına təqdim etdi. Bu, İlkin Siyahıya təqdimat idi. Həmin təqdimat günümüzə qalmış dəmir yolunu irs kimi anlamaq üçün əlavə çərçivə yaradır.
Hicaz dəmir yolu bu gün: qatarlar və bərpa layihələri
İordaniya Hicaz Dəmir Yolu Korporasiyasının hazırkı proqramında cümə və şənbə günləri ailəvi gəzinti qatarları elan olunur. Qatarlar Əmmandan Qəsrdən (Kasr) keçməklə Cizəyə (Cize) gedir. Bu gəzintilər bu gün də dəmir yolu səfəri etməyə imkan verir. Şam–Mədinə əlaqəsinin bütöv marşrutu isə işlək deyil.
Bərpa işləri infrastrukturu da əhatə edir. 11 sentyabr 2025-ci ildə Türkiyə–Suriya–İordaniya texniki iclasında Suriya Hicaz dəmir yollarında çatışmayan 30 kilometrlik yolun üst quruluşunun tamamlanması barədə razılıq əldə edildi. Bu razılıq bərpanın konkret bir hissəsinə aiddir.
TİKA-nın 9 aprel 2026-cı il açıqlamasında Əmman stansiyasında bərpanın və yeni muzey üzərində işlərin davam etdiyi bildirildi. Açıqlamada Türkiyə–Suriya–İordaniya dəmir yolu razılaşması da elan edildi. Şam–Mədinə xəttinin bütövlükdə açılması üçün dəqiq tarix göstərilmədi.
Tez-tez verilən suallar
Hicaz dəmir yolu niyə çəkilmişdi?
Həcc səfərlərini asanlaşdırmaq, Osmanlı hərbi daşımalarını sürətləndirmək və uzaq vilayətlərdə nəzarəti gücləndirmək üçün çəkilmişdi. II Əbdülhəmid müsəlmanları ortaq bir layihə ətrafında birləşdirməyi də nəzərdə tuturdu.
Hicaz dəmir yolu Məkkəyə çatmışdımı?
Xeyr. Əsas xətt 1908-ci ildə Şamla Mədinə arasında rəsmi açılmışdı. Cənuba, Məkkəyə doğru planlaşdırılan uzantı heç vaxt tamamlanmadı.
Hicaz dəmir yolunda səfərlər niyə dayandı?
Müharibə dövründəki hücumlar, dağıntılar və lazımi texniki qulluğun göstərilməməsi marşrutun işini pozdu. Birinci Dünya müharibəsindən sonra xəttin müxtəlif dövlətlər və mandat idarələri arasında bölünməsi birgə istismarı çətinləşdirdi.
Bu gün Hicaz dəmir yolu ilə səyahət etmək mümkündürmü?
İordaniya cümə və şənbə günləri Əmmandan Qəsrdən keçməklə Cizəyə ailəvi gəzinti qatarları elan edir. 10 noyabr 2026-cı il tarixinə Şam–Mədinə arasında fasiləsiz qatar xidməti yoxdur.
Mənbələr
- Vikipediya — Hicaz dəmir yolu tr.wikipedia.org
- İordaniya Turizm Şurası — Dəmir yolu international.visitjordan.com
- TDV İslam Ensiklopediyası — Hicaz dəmir yolu islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipediya — Hicaz dəmir yolu en.wikipedia.org
- Bristol Universiteti — Güllə Ərəbistanlı Lourensin yalançı olmadığını göstərir bristol.ac.uk
- UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Hicaz dəmir yolu whc.unesco.org
- Archaeology — Ərəbistanlı Lourensin dediklərinin yoxlanılması archaeology.org
- Əl-Hüseyn bin Təlal Universiteti — Böyük Ərəb Üsyanı Layihəsi ahu.edu.jo
- İordaniya Hicaz Dəmir Yolu Korporasiyası — Səfərlər jhr.gov.jo
- Vikipediya — Hicaz Dəmir Yolu Muzeyi en.wikipedia.org
- Türkiyə Respublikası Nəqliyyat və İnfrastruktur Nazirliyi — Tarixi Hicaz dəmir yolu yenidən canlanır uab.gov.tr
- TİKA — Hicaz dəmir yolunun bərpası tika.gov.tr
FAQ
Hicaz dəmir yolu niyə çəkilmişdi?
Həcc səfərlərini asanlaşdırmaq, Osmanlı qoşunlarının və döyüş sursatının daşınmasını sürətləndirmək, uzaq vilayətlərdə Osmanlı hakimiyyətini gücləndirmək üçün çəkilmişdi. II Əbdülhəmid müsəlmanları ortaq bir layihə ətrafında birləşdirməyi də nəzərdə tuturdu.
Hicaz dəmir yolu Məkkəyə çatmışdımı?
Xeyr. Məkkəyə çatmaq layihənin məqsədlərindən biri idi, lakin tarixi əsas xətt Mədinədə başa çatırdı.
Hicaz dəmir yolunda səfərlər niyə dayandı?
Müharibə dövründəki hücumlar, dağıntılar və lazımi texniki qulluğun göstərilməməsi dəmir yolunun işini pozdu. Birinci Dünya müharibəsindən sonra marşrutun müxtəlif dövlətlər və mandat idarələri arasında bölünməsi onun birgə istismarını çətinləşdirdi.
Bu gün Hicaz dəmir yolu ilə səyahət etmək mümkündürmü?
10 noyabr 2026-cı il tarixinə Şam–Mədinə arasında fasiləsiz qatar xidməti yoxdur. İordaniya Hicaz Dəmir Yolu Korporasiyası cümə və şənbə günləri Əmmandan Qəsrdən keçməklə Cizəyə ailəvi gəzinti qatarları elan edir.
Image: Wadi Rum railway track, Hejaz railway, Jordan.jpg — Vyacheslav Argenberg, CC BY 4.0
