Əli Quşçu kimdir?
Əli Quşçu XV əsrdə yaşamış astronom, riyaziyyatçı və dil alimi idi. Onun elmi fəaliyyəti Səmərqəndlə İstanbulu birləşdirirdi. Uluğ bəyin elm çevrəsində təhsil almış, astronomik cədvəllər üzərində işləmiş və sonralar II Mehmetin (Mehmed II) dövründə dərs demişdi. Onun yolu Kirmandan və Təbrizdə Uzun Həsənin (Uzun Hasan) sarayından da keçmişdi.
Siz Əli Quşçunun Səmərqənddən İstanbula yolunu izlədikdə onu yalnız səfər edən astronom kimi tanımayacaqsınız. Onun fəaliyyətində müşahidə, riyaziyyat tədrisi, diplomatiya və astronomiyanın öz müddəalarını necə əsaslandırmalı olduğu barədə mübahisələr birləşirdi. Kitabları həm göy cisimlərinə, həm də əməli hesablamalara həsr olunmuşdu. Onlardan biri Osmanlı mədrəsələrində riyaziyyat dərsliyinə çevrilmişdi.
Əli Quşçu XV əsrin əvvəllərində, ehtimal ki, Səmərqənddə doğulub. Tez-tez göstərilən 1403-cü il dəqiq deyil. TDV İslam Ensiklopediyası onun dəqiq doğum tarixinin bilinmədiyini bildirir. Heç bir qeyd-şərt qoymadan konkret il göstərən mətnləri oxuyarkən bu fərqi nəzərə almaq lazımdır.
Ali al Qushji: alimin adı nə idi?
Ali al Qushji adı ilə rast gəlinən alim Ali Kuşçu kimi də tanınır. Onun şəxsi adı Əlaəddin Əli (Alâeddin Ali), atasının adı isə Məhəmməd (Muhammed) idi. Quşçu adı atasının Uluğ bəyin baş şahincisi olmasından gəlirdi. Beləliklə, saraydakı bir vəzifə astronomun adına çevrilmişdi.
Əli Quşçu Səmərqənddə bir neçə alimin yanında təhsil almışdı. Riyaziyyat və astronomiyanı Uluğ bəydən, Qazızadə Rumidən və Qiyasəddin Cəmşid əl-Kaşidən öyrənmişdi. Fəaliyyəti Teymurilər və Osmanlı torpaqları arasında davam etsə də, bu fənlər sonrakı əsərlərində əsas yerini qorumuşdu.
Səmərqənddən Kirmana
Səmərqənddə təhsil aldıqdan sonra Əli Quşçu işlərini indiki İran ərazisindəki Kirmanda davam etdirdi. Səmərqəndə qayıdanda Uluğ bəyə Ay haqqında Hallü eşkâli’l-kamer risaləsini təqdim etdi. Bu əsər onun İstanbula köçməzdən əvvəlki astronomiya maraqlarının konkret nümunəsidir.
Əli Quşçu Uluğ bəyin rəsədxanasında da çalışırdı. Burada Zîc-i Sultânî adı ilə tanınan astronomik cədvəllərin hazırlanmasına töhfə vermişdi. Bu, alimlərin birgə gördüyü iş idi. Həmin cədvəllər, Ay haqqında öz risaləsi ilə yanaşı, onun Səmərqənddəki elmi fəaliyyətinin bir hissəsini təşkil edirdi.
1449-cu ildə Uluğ bəyin öldürülməsi onun fəaliyyətində ciddi dönüş yaratdı. Bu hadisə Əli Quşçunun Səmərqənddəki iş dövrünün başa çatmasına səbəb olan amillərdən biri oldu. Sonrakı yolu Təbrizdən keçdi. Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən burada ona himayədarlıq etdi və onu elçi kimi xidmətə cəlb etdi.
Əli Quşçu İstanbula necə gəldi?
Əli Quşçu II Mehmetlə Uzun Həsənin elçisi kimi görüşdü. Osmanlı hökmdarı onu İstanbulda qalmağa dəvət etdi. Əli Quşçu əvvəlcə diplomatik tapşırığını tamamlamaq və Uzun Həsənə hesabat vermək üçün Təbrizə qayıtdı. Daimi köçü bu qayıdışdan sonra baş tutdu.
MacTutor onun İstanbulda məskunlaşmasını təxminən 1472-ci ilə aid edir. O, ailəsi və tələbələri ilə birlikdə gəlmişdi. II Mehmet onu Ayasofya mədrəsəsinə müəllim təyin etdi. İstanbulda yetişdirdiyi tələbələr arasında Molla Lütfi (Molla Lutfi) də vardı. Beləcə, Səmərqənddə aldığı təhsil sonrakı Osmanlı müəllimlik fəaliyyətinə bağlanırdı.
Siz İstanbula səfər edirsinizsə, Ayasofya və Əyyub Sultan (Eyüp Sultan) onun həyat hekayəsini izləmək üçün iki coğrafi dayaq nöqtəsidir. Ayasofya mədrəsəsi onun dərs dediyi yer idi. 1474-cü ildə vəfatından sonra isə Əyyub Sultan qəbiristanlığında dəfn olundu. Bu iki məkan onun şəhərdə keçən son illərini göstərir.
Əli Quşçunun əsərləri: hansı kitabları yazıb?
Əli Quşçunun əsərlərinə Ay haqqında Hallü eşkâli’l-kamer risaləsi, astronomiyaya aid er-Risâletü’l-Fethiyye və riyaziyyat kitabı er-Risâletü’l-Muhammediyye fi’l-hisâb daxildir. Bu mövzular onun niyə həm astronom, həm də riyaziyyatçı kimi tanındığını göstərir. O, Tusinin (Tûsî) Tecrîdü’l-i‘tikād əsərinə şərh də yazmışdı.
Əli Quşçu Fethiyye əsərini II Mehmetin 1473-cü ildə Uzun Həsən üzərində qələbəsindən sonra Osmanlı hökmdarına ithaf etdi. Bu ithaf astronomiya kitabını onun diplomatik yolunu müəyyənləşdirən həmin iki hökmdarla bağlayır. Uzun Həsən onu elçi kimi xidmətə cəlb etmiş, Mehmet isə sonradan İstanbulda müəllim təyin etmişdi.
Muhammediyye də II Mehmetə təqdim olunmuşdu. Sonralar Osmanlı mədrəsələrində orta səviyyəli riyaziyyat dərsliyi kimi istifadə edildi. Kitabın hesab bölməsində onluq mövqeli hind hesabı, astronomların istifadə etdiyi altmışlıq hesab və kvadrat tənliklər yer alırdı. Bunlar bir dərslikdə birləşdirilmiş ayrı-ayrı riyazi üsullar idi.
İkinci bölmədə səth sahələri və həcmlər araşdırılırdı. Mövzular arasında kürələr, kürə hissələri və konuslar vardı. Siz Əli Quşçunu yalnız astronomiya vasitəsilə tanıyırsınızsa, bu fəsillər onun fəaliyyətinin başqa tərəfini göstərir: səthlərin və həndəsi cisimlərin ölçülməsi.
Kitabın yazılma tarixi barədə fərqli məlumatlar var. Katib Çələbi onu Əli Quşçunun ilk diplomatik səfəri ilə əlaqələndirirdi. TDV isə əsərin müqəddiməsinə əsaslanaraq Taşköprüzadənin göstərdiyi 1473-cü ilin fevral tarixini dəstəkləyir. Deməli, 1473-cü ilin fevral tarixi yalnız sonrakı bioqrafik məlumata deyil, əsərin öz mətninə də söykənir.
Yer öz oxu ətrafında fırlana bilərdimi?
Əli Quşçu Tusinin Tecrîdü’l-i‘tikād əsərinə şərhində astronomiyanın Aristotelin təbiət fəlsəfəsindən asılı olmasının zəruri olmadığını irəli sürürdü. Bu fikir astronomik mühakimənin əsasları ilə bağlı idi. Onun Yerin mütləq hərəkətsiz qalmalı olub-olmaması məsələsinə yanaşmasını da müəyyənləşdirirdi.
Əli Quşçu etibarlı müşahidə dəlillərinin Yerin hərəkətsizliyini qəti şəkildə sübut etmədiyini bildirirdi. Həmçinin Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasını fərz etməyin mütləq ziddiyyət yaratmadığını irəli sürürdü. Bu mövqe fırlanma ehtimalını açıq saxlayırdı. Lakin Yerin fırlandığının müşahidə ilə sübutu demək deyildi.
Əbdüləli əl-Bircəndi XVI əsrin əvvəllərində bu mövqeyə qarşı çıxdı. O, təbiət fəlsəfəsinin Yerin hərəkətsizliyini sübut edə biləcəyini bildirirdi. Onların fikir ayrılığı həm Yerin hərəkətinə, həm də astronomiyada fəlsəfi dəlillərin nüfuzuna aid idi.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
MacTutor-da verilən bir rəvayətdə Əli Quşçunun İstanbula gəlişi zamanı baş tutan elmi müzakirədən danışılır. Bosfor boğazını keçərkən iştirakçılar suyun hərəkətinin səbəblərini müzakirə etmişdilər. Beləliklə, boğazdan keçid tarixi hekayədə həm səfər, həm də elmi mübahisə fürsəti kimi yer alır.
Muhammediyye kitabındakı ədəd tərifi gündəlik həyatla əlaqə qurmağa imkan verir. Əli Quşçu bu tərifi bir ədədini də əhatə edəcək şəkildə vermişdi. Siz bir neçə əşyanı saymazdan əvvəl tək bir əşyanı sayanda bu tanış hərəkət vasitəsilə məsələyə yaxınlaşa bilərsiniz: onun tərifi biri açıq şəkildə ədəd anlayışına daxil edirdi.
Həmin kitabda müsbət və mənfi terminləri də işlədilirdi. Bu terminlərin mənşəyi barədə şərhlər fərqlidir. Onları Əli Quşçunun özünün yaratması və Çin riyaziyyatından ötürülməsi ayrı-ayrı ehtimallar kimi nəzərdən keçirilir. Terminlərin işlədildiyi sənədləşdirilib. İzahlardan birini qəti həqiqət saymaq həmin dəlillərin imkan verdiyindən irəli getmək olardı.
Fethiyye sonrakı dövrlərdə türkcə də oxunub. Əsər 1548-ci ildə Hulâsatü’l-hey’e, 1824-cü ildə isə Mir’âtü’l-âlem adı ilə tərcümə edilib. Bu tərcümələr 1473-cü ildə ithaf olunmuş astronomiya əsərini sonrakı dövrlərin oxucularına çatdırıb.
Xronologiya
- XV əsrin əvvəlləri: Ehtimal ki, Səmərqənddə doğulub; geniş yayılan 1403-cü il tarixi dəqiq deyil.
- İstanbuldan əvvəlki təhsili və fəaliyyəti: Səmərqənddə təhsil alıb, işlərini Kirmanda davam etdirib və Səmərqənddə Uluğ bəyin rəsədxanasında çalışıb.
- 1449: Uluğ bəy öldürülüb. Bu hadisə Əli Quşçunun Səmərqənddəki elmi fəaliyyətini ciddi şəkildə pozub.
- Diplomatik missiya: Uzun Həsənin elçisi kimi II Mehmetlə görüşüb.
- Təxminən 1472: Ailəsi və tələbələri ilə İstanbulda daimi məskunlaşıb.
- 1473-cü ilin fevralı: TDV-nin əsərin müqəddiməsinə əsaslanaraq dəstəklədiyi tarixə görə Muhammediyye-ni yazıb.
- 1473: II Mehmetin Uzun Həsən üzərində qələbəsindən sonra Fethiyye-ni ona ithaf edib.
- 1474-cü ilin dekabrı: İstanbulda vəfat edib və Əyyub Sultanda dəfn olunub; mənbələr gün barədə fərqli məlumat verir.
- 1548: Hulâsatü’l-hey’e adlı türkcə tərcümə hazırlanıb.
- 1824: Mir’âtü’l-âlem adlı türkcə tərcümə hazırlanıb.
- 2024: Vəfatının 550-ci ildönümü UNESCO-nun ildönümləri proqramına daxil edilib.
İstanbulda vəfatı və sonrakı anım tədbirləri
Əli Quşçu 1474-cü ilin dekabrında İstanbulda vəfat edib. TDV 15 dekabr tarixini göstərir. İstanbul Mədəniyyət Universiteti (Istanbul Medeniyet University) isə 17 dekabr tarixini verir və bunu hicri 879-cu il şaban ayının 7-si kimi qeyd edir. Hər iki mənbə onun vəfatını 1474-cü ilə aid edir. O, Əyyub Sultan qəbiristanlığında dəfn olunub.
Vəfatının 550-ci ildönümü Türkiyə və Özbəkistanın birgə təqdimatı ilə UNESCO-nun 2024-cü il İldönümləri Proqramına daxil edilib. Bu anım onun yolunun başlanğıcı və sonu ilə bağlı ölkələri birləşdirirdi: Səmərqənddəki erkən həyatı və İstanbulda müəllimliklə keçən son illəri.
Tez-tez verilən suallar
Əli Quşçu kimdir?
Əli Quşçu XV əsrdə yaşamış astronom, riyaziyyatçı və dil alimi idi. Səmərqənddə təhsil almış, təhsilini Kirmanda davam etdirmiş və sonda II Mehmetin dövründə İstanbulun Ayasofya mədrəsəsində dərs demişdi.
Əli Quşçunun adı nə idi?
Əli Quşçu Ali Kuşçu kimi də tanınan alimdir. Onun şəxsi adı Əlaəddin Əli idi. Atası Məhəmməd Uluğ bəyin baş şahincisi kimi xidmət edirdi.
Əli Quşçunun hansı kitabından riyaziyyat tədrisində istifadə olunub?
Er-Risâletü’l-Muhammediyye fi’l-hisâb Osmanlı mədrəsələrində orta səviyyəli riyaziyyat dərsliyi kimi istifadə olunub. Kitabda hesablamalar, kvadrat tənliklər, səth sahələri, o cümlədən kürə və konus kimi cisimlərin həcmləri izah edilirdi.
Əli Quşçu harada dəfn olunub?
Onun məzarı İstanbulda Əyyub Sultan qəbiristanlığındadır. Təxminən 1472-ci ildə şəhərdə məskunlaşdıqdan və Ayasofya mədrəsəsinə müəllim təyin olunduqdan sonra, 1474-cü ilin dekabrında vəfat edib.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Ali Kuşçu islamansiklopedisi.org.tr
- Sent-Endryus Universiteti, MacTutor — Ali Qushji mathshistory.st-andrews.ac.uk
- TDV İslam Ensiklopediyası — er-Risâletü’l-Muhammediyye islamansiklopedisi.org.tr
- İstanbul Mədəniyyət Universiteti — Əli Quşçu məzarı başında yad edildi bilimtarihienstitu.medeniyet.edu.tr
- UNESCO üzrə Türkiyə Milli Komissiyası — Anım və qeyd etmə ildönümləri unesco.org.tr
FAQ
Əli Quşçu kimdir?
Əli Quşçu XV əsrdə yaşamış astronom, riyaziyyatçı və dil alimi idi. Səmərqənddə təhsil almış, sonralar İstanbulda Ayasofya mədrəsəsində dərs demişdir.
Əli Quşçu hansı kitabları yazıb?
Əsərləri arasında Ay haqqında Hallü eşkâli’l-kamer risaləsi, astronomiyaya aid er-Risâletü’l-Fethiyye və riyaziyyat dərsliyi er-Risâletü’l-Muhammediyye fi’l-hisâb var.
Əli Quşçu Yerin fırlana biləcəyini irəli sürürdümü?
O, etibarlı müşahidə dəlillərinin Yerin hərəkətsizliyini qəti şəkildə sübut etmədiyini bildirirdi. Həmçinin Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasını fərz etməyin mütləq ziddiyyət yaratmadığını müdafiə edirdi.
Əli Quşçu harada dəfn olunub?
O, İstanbulda Əyyub Sultan qəbiristanlığında dəfn olunub. 1474-cü ilin dekabrında vəfat edib, lakin mənbələr fərqli günlər göstərir.
Image: Mirzo Ulughbek and Ali Kushchi in the observatory.jpg — Davide Mauro, CC BY-SA 4.0
