Sultan İbrahim kim idi, niyə taxtdan salındı və edam edildi?

Sultan İbrahim on səkkizinci Osmanlı sultanı idi. Böyük qardaşı IV Muradın (IV. Murad) yerinə keçərək 9 fevral 1640-cı ildən 8 avqust 1648-ci ilədək hökmranlıq etdi. Müharibə, qıtlıq, ağır vergilər və siyasi qarşıdurmalar şəraitində yeniçərilər və din alimləri ona qarşı hərəkətə keçdilər. Bununla da hakimiyyəti başa çatdı. Taxtını itirdikdən on gün sonra boğularaq öldürüldü. Hakimiyyətdə olanlar onun yenidən taxta çıxarılmasından qorxurdular.

Siz İbrahimi «Dəli» (Deli) ləqəbi ilə tanıyırsınızsa, mübahisəli bir təsvirlə qarşılaşmısınız. Bəzi tarixçilər onun rəqiblərinin dəlilik iddiaları yaydığını bildirirlər. Şəxsiyyəti haqqında hekayələrlə yanaşı hakimiyyətinə təsir edən təzyiqlərə də baxdıqda, onun süqutunu daha aydın görə bilərsiniz.

Sultan İbrahim kim idi?

İbrahim 1615-ci ildə İstanbulda Topqapı sarayında (Topkapı Sarayı) doğulmuşdu. Atası Sultan I Əhməd (I. Ahmed), anası isə Mahpeykər (Mahpeyker) adı ilə də tanınan Kösəm Sultan (Kösem Sultan) idi. O, taxta çıxmazdan əvvəl taxt-tac uğrunda mübarizənin qardaşları üçün ölümcül nəticələr doğurduğu bir sülaləyə mənsub idi.

IV Murad 1635-ci ildə Bəyazidin (Bayezid) və Süleymanın öldürülməsini əmr etmişdi. Digər qardaşları Qasım (Kasım) 1638-ci ildə öldürülmüşdü. Muradın özü vəfat edəndə İbrahim Osmanlı sülaləsinin sağ qalan yeganə kişi üzvü idi. Beləliklə, taxt qardaşlarının ölümündən sağ çıxmış bir şahzadəyə keçdi.

İbrahim taxta çıxmağa niyə tərəddüd edirdi?

İbrahim öldürüləcəyindən şübhələndiyi üçün əvvəlcə otağından çıxmaqdan imtina etdi. Yalnız IV Muradın cəsədini gördükdən sonra taxta çıxmağa razılaşdı. Bu hadisə onun hakimiyyətə gəlişini konkret bir qorxu ilə bağlayır: taxtın ona keçdiyinin bildirilməsi otağından çıxmağın təhlükəsiz olduğuna onu dərhal inandırmamışdı.

Bəyazidin, Süleymanın və Qasımın edamları bu qorxunun səbəbini aydınlaşdırır. Siz İbrahimin sadəcə irəli çıxıb hakimiyyəti ələ aldığını təsəvvür edirsinizsə, onun tərəddüdü bu mənzərəni dəyişir. Onun hökmranlığı yalnız böyük qardaşının cəsədini gördükdən sonra başladı.

Həyat yoldaşları və övladları kimlər idi?

İbrahimin hasəkiləri arasında Turhan Xədicə (Turhan Hatice), Salehə Dilaşub (Saliha Dilaşub) və Xədicə Müəzzəz (Hatice Muazzez) vardı. O, Telli Hasəki (Telli Haseki) kimi tanınan Hümaşah Sultanla da rəsmi nikah bağlamışdı. Hakimiyyətindən bəhs edən mətnlərdə siyasi hadisələr ön plana çıxsa da, bu adlar onun ailə tarixinin bir hissəsidir.

İbrahimin üç oğlu sonradan Osmanlı sultanı oldu: IV Mehmed (IV. Mehmed), II Süleyman (II. Süleyman) və II Əhməd (II. Ahmed). Ondan dərhal sonra taxta çıxan oğlu Mehmed idi. 8 avqust 1648-ci ildə İbrahim taxtdan salındıqda altı yaşlı IV Mehmed sultan oldu.

Müharibə İbrahimin hakimiyyətini necə zəiflətdi?

Osmanlı donanması 30 aprel 1645-ci ildə Krit yürüşü (Girit Seferi) üçün İstanbuldan yola çıxdı. Yürüş İbrahimin hakimiyyəti dövründə başladı. Buna görə müharibə onun sonrakı süqutunun səbəbləri arasında yer alır. Hakimiyyətinə təsir edən təzyiqlər saray daxilindəki mübahisələrlə məhdudlaşmırdı.

Venesiyanın (Venedik) Çanaqqala boğazını (Çanakkale Boğazı) blokadaya alması İstanbulda qıtlıq və narazılıq yaratdı. Müharibə iqtisadiyyatı şəraitində qoyulan ağır vergilər də hakimiyyətinin sonlarına doğru əhalinin narazılığını artırdı. Bu təzyiqlər artıq siyasi qarşıdurmalarla üzləşən hakimiyyəti zəiflətdi.

Siz bu vəziyyəti gündəlik ailə büdcənizlə əlaqələndirə bilərsiniz. Həm qıtlıq, həm də vergilərin artması ailənin nə ala biləcəyinə təsir edir. İbrahimin dövründə İstanbulda mal çatışmazlığı və vergilər narazılığın konkret səbəbləri idi. Buna görə böhran sultanın davranışı barədə mübahisələrdən daha geniş məna daşıyırdı.

Sultan İbrahim niyə taxtdan salındı?

1648-ci ildə yeniçərilər və din alimləri təbəqəsi olan üləmanın nümayəndələri İbrahimə qarşı üsyanı birlikdə həyata keçirdilər. Beləliklə, onun hakimiyyətinə qarşı çıxışda hərbçilər və din alimləri bir araya gəldilər. Taxtdan salınma artan iqtisadi narazılığın və hakimiyyət mübarizələrinin ardınca baş verdi.

Katib Çələbinin (Kâtib Çelebi) yazdıqlarında konkret bir şikayət göstərilir. Yeniçəri komandirləri onlardan samur xəzləri tələb olunmasına görə sədrəzəm Əhməd paşanı (Ahmed Paşa) günahlandırırdılar. Bu tələblərə görə ona qarşı hərəkətə keçdilər. Bu təfərrüat qarşıdurmanı yalnız İbrahimə ümumi düşmənçiliklə izah etmək əvəzinə, geniş böhranın daxilində konkret bir mübahisəni göstərir.

İbrahim 8 avqust 1648-ci ildə taxtdan salındı. Onun yerinə altı yaşlı oğlu IV Mehmed keçdi. Taxt ailəsinin başqa bir üzvünə verildi, İbrahimin özü isə daha on gün yaşadı. Onun taxtdan salınması və edamı ayrı hadisələr idi. Bu hadisələrin bilavasitə səbəbləri də fərqli idi.

On gün sonra niyə edam edildi?

İbrahimi yenidən taxta çıxarmaq cəhdindən duyulan qorxu onun öldürülməsi qərarını sürətləndirdi. Bu qərarı sədrəzəm və ən yüksək dini səlahiyyət sahibi olan şeyxülislam (şeyhülislâm) verdilər. Onların qorxduğu təhlükə IV Mehmed artıq sultan olduqdan sonra İbrahimin hakimiyyətə qayıtması ehtimalı idi.

İbrahim 18 avqust 1648-ci ildə boğularaq öldürüldü. Edamı taxtdan salınmasından on gün sonra baş verdi. Siz onun niyə öldüyünü araşdırarkən hadisələrin bu ardıcıllığı əhəmiyyət daşıyır. İqtisadi və siyasi təzyiqlər taxtdan salınmasını izah edir. Yenidən taxta çıxarılması qorxusu isə sonrakı qətlin niyə tələsik həyata keçirildiyini açıqlayır.

Kösəm Sultan hansı rolu oynadı?

Kösəm Sultanın taxtdan salınmadakı rolu mübahisəlidir. Onun pərdə arxasında nüfuz sahibi olduğu yazılır. Bununla yanaşı, hadisələr baş verərkən oğlunun taxtdan salınmasına qarşı çıxdığını bildirən məlumatlar da var. Onun iştirakına dair müzakirələrdə hər iki yanaşma yer alır.

Kösəm İbrahimin anası idi. Onun yerinə taxta çıxan uşaq isə İbrahimin oğlu IV Mehmed idi. Bu mövqe Kösəmi taxt dəyişikliyinin mərkəzindəki ailənin daxilində yerləşdirirdi. Davranışı haqqında ziddiyyətli məlumatlar onun taxtdan salınmanı ardıcıl şəkildə idarə etdiyini və ya buna ardıcıl şəkildə müqavimət göstərdiyini birmənalı söyləməyə əsas vermir.

Sultan İbrahim həqiqətən «dəli» idimi?

«Dəli» ləqəbi İbrahimin tarixi obrazının bir hissəsi olaraq qalır. Lakin onun tarixi mənası mübahisəlidir. Bəzi tarixçilər dəlilik haqqında hekayələri rəqiblərinin yaydığını bildirirlər. Onlar bu ləqəbi İbrahimin psixi vəziyyətinin etibarlı təsviri kimi qəbul etmək əvəzinə, əsas problemi idarəçilikdəki yetərsizlikdə görürlər.

Onun samur xəzlərinə bağlılığı haqqında hekayələr də araşdırılır. Birol Gündoğdu 2026-cı ildə dərc olunmuş tədqiqatında arxiv sənədlərində samurun əsasən mərasimlərdə paylanan bəxşişlər və diplomatik hədiyyələrlə əlaqəli olduğunu irəli sürür. Bu şərh samuru başlıca olaraq İbrahimin şəxsi israfçılığının sübutu sayan izahları şübhə altına alır.

Katib Çələbinin komandirlərin şikayəti haqqında yazdıqları ilə Gündoğdunun müzakirəsi samur məsələsinin fərqli tərəflərinə aiddir. Birincisi Əhməd paşanın üzərinə qoyulan tələblərlə bağlıdır. İkincisi isə arxivlərdə samurdan istifadəyə dair qeydlərin necə başa düşülməli olduğunu araşdırır. Bu yanaşmaların heç biri xəz haqqında hər qeydi eyni şəxsi aludəçiliyin sübutu saymağı tələb etmir.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

İbrahim əvariz (avârız) vergisinin hər ev təsərrüfatı üçün beş riyal quruş əvəzinə 300 ağça (akçe) müəyyənləşdirilməsini istəmişdi. Bu konkret müdaxilə ağır müharibə vergiləri haqqında ümumi mənzərə ilə yanaşı nəzərə alınmalıdır. O göstərir ki, ayrıca bir vergi qərarı ilə bütöv hakimiyyət dövrünün ümumi vergi yükü ayrılıqda qiymətləndirilməlidir.

İbrahimin sifariş etdiyi yeni sikkələr 1641-ci ilin yanvarında dövriyyəyə çıxmağa başladı. Bu, onun hakimiyyətinin əvvəllərinə aid konkret pul tədbiri idi. Həmin sikkələri dövriyyəyə buraxdıran hökmdarın son illəri qıtlıq, ağır vergilər və taxtdan salınma ilə yadda qaldı.

Onun dəfn olunduğu yerin də konkret tarixçəsi var. İbrahim Ayasofyanın (Ayasofya) yanında, I Mustafa (I. Mustafa) ilə eyni türbədə dəfn edildi. Bina əvvəlcə Bizans vəftizxanası olmuşdu. Türbəyə çevrilməzdən əvvəl isə Ayasofyanın çıraq yağı anbarı kimi istifadə edilirdi.

Xronologiya

• 1615: İbrahim İstanbulda Topqapı sarayında doğuldu.
• 1635: IV Murad İbrahimin qardaşları Bəyazidi və Süleymanı öldürtdü.
• 1638: Qardaşı Qasım IV Muradın əmri ilə öldürüldü.
• 9 fevral 1640: İbrahim IV Muradın yerinə sultan oldu.
• Yanvar 1641: İbrahimin sifariş etdiyi yeni sikkələr dövriyyəyə çıxdı.
• 30 aprel 1645: Donanma Krit yürüşü üçün İstanbuldan yola çıxdı.
• 8 avqust 1648: İbrahim taxtdan salındı, yerinə IV Mehmed keçdi.
• 18 avqust 1648: İbrahim boğularaq öldürüldü. Ayasofyanın yanındakı türbədə dəfn edildi.

Tez-tez verilən suallar

Sultan İbrahim kim idi?

İbrahim on səkkizinci Osmanlı sultanı, I Əhməd və Kösəm Sultanın oğlu idi. 9 fevral 1640-cı ildən 8 avqust 1648-ci ilədək hakimiyyətdə olmuşdu.

Sultan İbrahim niyə taxtdan salındı?

Müharibə, Venesiya blokadası, qıtlıq, ağır vergilər və siyasi qarşıdurmalar onun hakimiyyətini zəiflətdi. 1648-ci ildə yeniçərilər və üləma nümayəndələri ona qarşı birlikdə hərəkət etdilər.

Taxtdan salındıqdan sonra niyə edam edildi?

Sədrəzəm və ən yüksək dini səlahiyyət sahibi onun yenidən taxta çıxarılmasından qorxurdular. İbrahim taxtdan salındıqdan on gün sonra, 18 avqust 1648-ci ildə boğularaq öldürüldü.

Sultan İbrahim həqiqətən dəli idimi?

Bu təsvir mübahisəlidir. Bəzi tarixçilər iddiaların onun rəqiblərindən qaynaqlandığını bildirir və problemlərini idarəçilik uğursuzluqları kimi şərh edirlər.

Mənbələr

1. Vikipediya — İbrahim (Osmanlı padşahı)) tr.wikipedia.org
2. Feridun Emecen, TDV İslam Ensiklopediyası — İbrahim islamansiklopedisi.org.tr
3. Vikipediya — Osmanlı sultanı İbrahim en.wikipedia.org
4. Birol Gündoğdu, Mukaddime — Sultan İbrahimin legitimliyinin sarsıdılması dergipark.org.tr
5. Semavi Eyice, TDV İslam Ensiklopediyası — İbrahim türbəsi islamansiklopedisi.org.tr

FAQ

Image: Sultan İbrahim, 17. yüzyıl gravürü.jpg — Sanatçı: Anonim

Yayımcı: Pieter de Jode (II), CC0