سوفوکل (Sofokles) تراژدینویسی آتنی بود که حدود 497/496 پیش از میلاد در کولونوس (Kolonos) به دنیا آمد و در زمستان 406/405 پیش از میلاد درگذشت. او در آنتیگونه (Antigone) محدودیت‌های فرمان سیاسی را در برابر تکالیف دینی بررسی کرد. در ادیپ شهریار (Kral Oidipus) نیز به شناخت، سرنوشت و مسئولیت پرداخت. این نمایش‌ها در بستر جشن‌های دینی آتن (Atina) اجرا می‌شدند و تصمیم‌های بحث‌برانگیز را به موضوع گفت‌وگوی عمومی تبدیل می‌کردند.
تدفینی ممنوع و شهادتی محل اختلاف، این پرسش‌ها را ملموس میکنند. آنتیگونه می‌پذیرد که فرمان کرئون (Kreon) را زیر پا گذاشته است. ادیپ (Oidipus) نیز شواهدی را بررسی میکند که ممکن است مسئولیت خودش را ثابت کنند. اگر شما این رویارویی‌های مشخص را دنبال کنید، می‌بینید که سوفوکل چگونه از دل کنش‌های عینی، پرسش‌های دشوار می‌سازد. مسئولیتهای عمومی او، فضای جشن‌ها و نوآوری‌های نمایشی مورد اختلافش، زمینه گسترده‌تر این بحث را شکل می‌دهند.
از زندگی سوفوکل و مسئولیتهای عمومی او در آتن چه می‌دانیم؟
سوفوکل در کولونوس، نزدیک آتن، به دنیا آمد. او را در کنار آیسخولوس (Aiskhylos) و اوریپید (Euripides)، یکی از سه تراژدی‌نویس بزرگ یونان باستان (Antik Yunan) می‌دانند. در 468 پیش از میلاد، نخستین پیروزی خود را در مسابقه دیونوسیا (Dionysia) در آتن به دست آورد و آیسخولوس را شکست داد.
فعالیت او به اداره امور عمومی هم می‌رسید. در 443/442 پیش از میلاد، سوفوکل از اعضای گروه هلنوتامیای (hellenotamiai) بود؛ مسئولان مالی‌ای که وجوه پرداختی متحدان آتن را اداره می‌کردند. پس نمایشنامه‌نویسی که بحث درباره اقتدار را روی صحنه می‌برد، خود نیز در زندگی عمومی آتن مسئولیت داشت.
زندگی‌نامه باستانی ویتا سوفوکلیس (Vita Sophoclis) گزارش میکند که او در 441 پیش از میلاد به‌عنوان یکی از ده استراتگوس (strategos) آتن انتخاب شد. او در لشکرکشی ساموس (Sisam) در کنار پریکلس (Perikles) خدمت کرد. این روایت زندگی‌نامه‌ای، فرماندهی نظامی را در کنار فعالیت‌های نمایشی و مالی او قرار میدهد.
سودا (Suda) تعداد 123 نمایشنامه را به سوفوکل نسبت میدهد. فقط هفت اثر به‌طور کامل باقی مانده‌اند: آژاکس (Aias)، آنتیگونه، زنان تراخیس (Trakhisli Kadınlar)، ادیپ شهریار، الکترا (Elektra)، فیلوکتتس (Philoktetes) و ادیپ در کولونوس (Oidipus Kolonos’ta). وقتی شما کارنامه او را ارزیابی می‌کنید، این فاصله اهمیت دارد: نمایشنامه‌های کامل باقی‌مانده فقط بخشی از آثاری هستند که به او نسبت داده شده‌اند.
تراژدی‌ها در جشن‌های دینی چگونه اجرا می‌شدند؟
جشن بهاری دیونوسوس الئوتریوس (Dionysos Eleuthereus) در آتن شامل دسته‌روی‌های آیینی، قربانی کردن در تئاتر و رقابت میان تراژدی‌نویسان بود. تراژدی بخشی از همین مناسبت دینی بود. بحث‌های آن درباره فرمان‌ها، خدایان و تکالیف، در فضایی مطرح می‌شد که نیایش و رقابت را در کنار هم قرار می‌داد.
دیونوسیای بزرگ در ماه الافبولیون (Elaphebolion)، تقریباً برابر با مارس تا آوریل، برگزار می‌شد. تراژدی‌نویسان شرکت‌کننده سه تراژدی و یک نمایش ساتیری اجرا می‌کردند. این قالب را نباید با دسته‌بندی امروزی سه نمایشنامه سوفوکل درباره ادیپ و آنتیگونه اشتباه گرفت. آن آثار برای مسابقههایی در سالهای متفاوت نوشته شده بودند.
نقاب‌ها به بازیگران امکان می‌دادند بیش از یک شخصیت را بازی کنند. ارکسترا (orkhestra) محل رقص گروه همسرایان بود. موزه هنر متروپولیتن، گفت‌وگوهای میان بازیگران و همسرایان را نوعی گفت‌وگوی عمومی میداند که با مباحث مجلس شهروندان آتن پیوند داشت. این پیوند راهی برای خواندن استدلال‌های نمایشنامه‌ها پیش پای شما می‌گذارد، بی‌آنکه هر شخصیت را سخنگوی شخصی سوفوکل بدانید.
آنتیگونه چگونه کشمکش میان فرمان سیاسی و تکلیف دینی را بررسی میکند؟
فرمان کرئون میان دو برادر تمایزی سیاسی می‌گذارد. او در حدود سطرهای 192–206 دستور میدهد برای اتئوکلس (Eteokles)، که از تبای (Thebai) دفاع کرده بود، آیین تدفین با احترام برگزار شود. اما دفن و سوگواری برای پولونیکس (Polyneikes)، که به شهر حمله کرده بود، ممنوع می‌شود. نحوه برخورد با یک پیکر، بیانگر داوری حاکم درباره وفاداری می‌شود.
آنتیگونه اقتدار پشت این تمایز را به چالش می‌کشد. او در سطرهای 450–460 می‌پذیرد که از فرمان خبر داشته است. استدلالش این است که حاکمی فانی نمی‌تواند قوانین نانوشته و همیشگی خدایان را لغو کند. دفاع او کشمکش را آشکار میکند: اطاعت از قدرت سیاسی ممکن است با یک تکلیف دینی در تعارض قرار گیرد.
شما اختلافی روزمره را در نظر بگیرید: آیا یک مقررات رسمی، وظیفه شما در قبال خانواده‌تان را از دوشتان برمی‌دارد؟ آنتیگونه این مسئله را با دفن پولونیکس به شکلی مشخص درمی‌آورد. این مقایسه به فهم کشمکش کمک میکند. البته نمایش، دفاع او را مشخصاً بر قوانین الهی بنا میکند؛ قوانینی که از نظر او فراتر از اختیار حاکم‌اند.
کرئون این چالش را از دریچه جنسیت هم می‌بیند. او در سطر 525 اعلام میکند که تا زنده است، زنی بر او فرمان نخواهد راند. واکنشش نافرمانی آنتیگونه را، علاوه بر مسئله تدفین، به کشمکشی بر سر قدرت مرد و زن تبدیل میکند. پرسش این می‌شود که آیا دفاع از یک فرمان، دفاع از سلطه شخصی حاکم هم هست.
هایمون (Haimon) بخش دیگری از اندیشه کرئون را به چالش می‌کشد. وقتی کرئون ادعا میکند که دولت‌شهر به حاکمش تعلق دارد، هایمون پاسخ میدهد که دولت‌شهری متعلق به یک نفر، اصلاً دولت‌شهر به شمار نمی‌آید. اگر این گفت‌وگو را در کنار اختلاف بر سر تدفین بخوانید، پرسش آن این است که چه کسی حق دارد درباره تصمیم‌های جامعه سخن بگوید.
این صحنه‌ها از خواندن آنتیگونه به‌عنوان کاوشی در محدودیت‌های اقتدار پشتیبانی میکنند. فرمان تدفین کرئون، دفاع دینی آنتیگونه و اعتراض هایمون، هرکدام این محدودیت‌ها را در جایی متفاوت قرار می‌دهند. پیوند دادن استدلال‌های آنان با بحث عمومی در آتن، تفسیری است که بر متن و زمینه اجرای آن تکیه دارد.
ادیپ شهریار چگونه به شناخت، مسئولیت و سرنوشت می‌پردازد؟
تحقیق با مصیبتی عمومی آغاز می‌شود. در سطرهای 95–107، کرئون خواسته آپولون (Apollon) را گزارش میکند: آلودگی ناشی از قتل لائوس (Laios)، شاه پیشین، باید با تبعید یا جبران خون با خون برطرف شود. مشخص کردن مسئولیت یک قتل قدیمی، شرط رسیدگی به رنج کنونی تبای می‌شود.
ادیپ شهادت را به‌عنوان مدرک بررسی میکند. در سطرهای 840–847، او بر این نکته تمرکز دارد که آیا چند راهزن لائوس را کشته‌اند یا یک مسافر تنها. این تفاوت میتواند مسئولیت خود او را مشخص کند. اگر شما این جزئیات را دنبال کنید، تحقیق از جست‌وجویی کلی برای حقیقت فراتر می‌رود: شهادت مشخص یک شاهد ممکن است پای خودِ تحقیق‌کننده را به میان بکشد.
این جست‌وجو پرسش دیگری را هم مطرح میکند: چه زمانی باید در پی شناخت رفت؟ در سطرهای 1056–1065، یوکاسته (İokaste) از ادیپ می‌خواهد تحقیق را متوقف کند. او اصرار دارد که با استفاده از سرنخ‌های موجود، اصل‌ونسب خود را به‌طور کامل بشناسد. اختلاف آن‌ها به جستوجوی شناخت، هزینه‌ای شخصی و فوری میدهد.
سپس ادیپ برای به دست آوردن اطلاعات، از اقتدارش استفاده میکند. در سطرهای 1150–1155، دستور میدهد دست‌های چوپان سالخورده‌ای را که حاضر به همکاری نیست، ببندند. جوینده شواهد، حاکمی هم هست که میتواند شاهد را به شهادت دادن وادار کند. این صحنه شناخت را به قدرت پیوند میدهد و میپرسد تحقیق چه روش‌هایی را میتواند موجه کند.
نمایش میان دخالت الهی و کنش شخصی فرق می‌گذارد. در سطرهای 1329–1335، ادیپ تحقق مصیبتهایش را به آپولون نسبت میدهد. بااین‌حال، مشخصاً دست خودش را عامل کور کردن چشمانش معرفی میکند. سرنوشت همه تفاوت‌های میان آنچه بر او می‌گذرد و آنچه خودش انجام میدهد، از میان نمی‌برد.
ادیپ در کولونوس پرسش مسئولیت را بیشتر بسط میدهد. در سطرهای 960–977، ادیپ استدلال میکند که پدرش را بدون شناختن هویت او کشته است. همچنین عادلانه بودن سرزنش خود را بابت پیشگویی‌ای که پیش از تولدش اعلام شده بود، به چالش می‌کشد. این دفاع متأخر، ناآگاهی و انصاف را مستقیماً وارد بحث تقصیر میکند.
همین نمایشنامه بررسی میکند که حاکمی دیگر چگونه باید با او برخورد کند. در سطرهای 560–568، تسئوس (Theseus) تجربه تبعید خود را به یاد می‌آورد و می‌گوید کمکش را از ادیپ بیگانه دریغ نخواهد کرد. مسئولیت در اینجا شامل تصمیم درباره یاری رساندن هم می‌شود؛ تصمیمی که خاطره آوارگی حاکم به آن شکل میدهد.
چه شواهدی ادعاهای مربوط به نوآوری‌های نمایشی سوفوکل را پشتیبانی میکنند؟
ارسطو (Aristoteles) در فصل 4 فن شعر (Poetika)، در 1449a، افزایش تعداد بازیگران به سه نفر را به سوفوکل نسبت میدهد. همان بخش، اسکینوگرافیا (skenographia)، یا نقاشی صحنه، را نیز به او نسبت میدهد. این ادعاها پشتوانه متنی مشخصی در منابع باستانی دارند.
بااین‌حال، نسبت دادن بازیگر سوم در روایت‌های باستانی محل اختلاف است. ارسطو آن را به سوفوکل نسبت میدهد، اما تمیستیوس (Themistios) آن را به آیسخولوس منتسب میکند. این اختلاف یعنی برای معرفی یک فرد به‌عنوان مبدع باید احتیاط کرد، حتی وقتی انتسابی در یک منبع باستانی باقی‌مانده آمده باشد.
عبارت‌بندی فن شعر نیز بحث‌برانگیز بوده است. ای. ال. براون (A. L. Brown) در مقاله‌ای در 1984 استدلال کرد که جمله مربوط به سوفوکل و نقاشی صحنه از ارسطو نیست. این بخش در سنت متنی رایج حفظ شده است. براون همچنین پذیرفت که پیشنهادش برای حذف آن، حمایت اندکی جلب کرده بود.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
سنت زندگی‌نامه‌نویسی باستانی، سوفوکل را پیش از نخستین پیروزی نمایشی ثبت‌شده‌اش، در یک گروه همسرایی جشن پیروزی قرار میدهد. بنا بر این روایت، او در جوانی رهبری گروهی را بر عهده داشت که برای جشن پیروزی سالامیس (Salamis) در 480 پیش از میلاد سرود می‌خواندند. این انتساب به همان سنت زندگی‌نامه‌ای تعلق دارد.
عمل تدفین آنتیگونه با جزئیات مادی دقیقی توصیف می‌شود. در سطرهای 429–431، نگهبان می‌گوید که او روی پیکر خاک پاشید و از ظرفی مفرغی، سه بار مایع نذری ریخت. تکلیف دینی او در قالب حرکت‌هایی مشخص و شیئی قابل‌شناسایی شکل می‌گیرد.
سه نمایشنامه تبای با هم بهصورت یک سهگانه اجرا نشدند. ادیپ در کولونوس پس از مرگ سوفوکل، در 401 پیش از میلاد، به دست نوه هم‌نامش روی صحنه رفت. بنابراین، اشتراک شخصیت‌ها نباید شما را به این فرض برساند که این آثار از ابتدا در یک توالی اجرایی واحد ارائه شده‌اند.
تصویر آشنای ارکسترای دایره‌ای نیز نیاز به توضیح دارد. به گفته موزه متروپولیتن، شواهد مادی این شکل، به زمانی پیش از تئاتر اپیداوروس (Epidauros)، متعلق به حدود 330 پیش از میلاد، نمی‌رسند. تماشاگران آتنی در سده پنجم پیش از میلاد ممکن است از آرایش نشستن با خطوط مستقیم استفاده کرده باشند.
خط زمانی
- حدود 497/496 پیش از میلاد: سوفوکل در کولونوس به دنیا می‌آید.
- 480 پیش از میلاد: بنا بر سنت زندگی‌نامه‌نویسی باستانی، او رهبری گروه همسرایی جشن پیروزی سالامیس را بر عهده دارد.
- 468 پیش از میلاد: نخستین پیروزی خود را در دیونوسیا به دست می‌آورد.
- 443/442 پیش از میلاد: به‌عنوان مسئول مالی در میان هلنوتامیای خدمت میکند.
- 441 پیش از میلاد: بنا بر ویتا سوفوکلیس باستانی، به‌عنوان یکی از ده استراتگوس آتن انتخاب می‌شود؛ در لشکرکشی ساموس در کنار پریکلس خدمت میکند.
- زمستان 406/405 پیش از میلاد: سوفوکل درمی‌گذرد.
- 401 پیش از میلاد: نوه‌اش ادیپ در کولونوس را پس از مرگ او روی صحنه می‌برد.
- 1984: ای. ال. براون نقد خود را درباره بخش مربوط به سوفوکل و نقاشی صحنه منتشر میکند.
پرسش‌های متداول
سوفوکل که بود؟
سوفوکل تراژدینویسی آتنی از کولونوس بود. او در کنار فعالیت نمایشی، مسئولیت مالی داشت و بنا بر زندگی‌نامه باستانی، فرماندهی نظامی هم بر عهده گرفته بود.
پرسش اصلی آنتیگونه چیست؟
اختلاف بر سر تدفین این پرسش را مطرح میکند که آیا فرمان کرئون میتواند تکالیف دینی را کنار بزند. آنتیگونه از قوانین نانوشته خدایان دفاع میکند و هایمون این اندیشه را به چالش می‌کشد که دولت‌شهر به یک حاکم تعلق دارد.
آیا ادیپ مسئولیت هر اتفاقی را که برایش می‌افتد می‌پذیرد؟
ادیپ میان نقش آپولون در مصیبتهایش و عمل خودش در کور کردن چشمانش فرق می‌گذارد. در ادیپ در کولونوس نیز با سرزنش شدن بابت کشتن پدرش، بدون شناختن هویت او، مخالفت میکند.
آیا نمایشنامه‌های تبای بهصورت یک سهگانه نوشته شدند؟
خیر. آنتیگونه، ادیپ شهریار و ادیپ در کولونوس برای مسابقههایی در سالهای متفاوت نوشته شدند. آخرین اثر پس از مرگ سوفوکل اجرا شد.
منابع
- Wikipedia — Sophocles en.wikipedia.org
- Vikipedi — Sofokles tr.wikipedia.org
- King’s College London — سوفوکل که بود؟ kvl.cch.kcl.ac.uk
- The Metropolitan Museum of Art — تئاتر در یونان باستان metmuseum.org
- BCcampus — Mythoi Koinoi، تئاتر pressbooks.bccampus.ca
- Harvard Center for Hellenic Studies — آنتیگونه chs.harvard.edu
- Fordham University — مجموعه منابع تاریخ باستان، سوفوکل: آنتیگونه sourcebooks.web.fordham.edu
- Harvard Center for Hellenic Studies — ادیپ شهریار chs.harvard.edu
- Harvard Center for Hellenic Studies — ادیپ در کولونوس chs.harvard.edu
- Durham University — شاعران زنده، ارسطو، فن شعر 4 livingpoets.dur.ac.uk
- Cambridge University Press — A. L. Brown، سه و نقاشی صحنه: سوفوکل cambridge.org
FAQ
سوفوکل که بود؟
سوفوکل تراژدینویسی آتنی بود که حدود 497/496 پیش از میلاد در کولونوس به دنیا آمد. او مسئولیتهای مالی و نظامی هم داشت و در زمستان 406/405 پیش از میلاد درگذشت.
پرسش اصلی آنتیگونه چیست؟
آنتیگونه میپرسد آیا فرمان یک حاکم میتواند تکالیف دینی را کنار بزند. کشمکش بر سر ممنوعیت دفن پولونیکس به فرمان کرئون و دفاع آنتیگونه از قوانین نانوشته خدایان است.
ادیپ شهریار چه پیوندی میان سرنوشت و مسئولیت برقرار میکند؟
ادیپ مصیبتهایش را به آپولون نسبت میدهد، اما دست خودش را مسئول کور کردن چشمانش میداند. نمایش همچنین بررسی میکند که شهادت و جستوجوی شناخت چگونه مسئولیت را مشخص میکنند.
آیا سه نمایشنامه تبای بهصورت یک سهگانه نوشته شدند؟
خیر. آنتیگونه، ادیپ شهریار و ادیپ در کولونوس برای مسابقههایی در سالهای متفاوت نوشته شدند. این آثار با هم بهصورت یک سهگانه روی صحنه نرفتند.
Image: Ny Carlsberg Glyptothek – Sophokles.jpg — Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0
