Şah (türkcə: şah) fars dilində “hökmdar” deməkdir. Söz qədim fars dilindəki xšāyaθiya formasından yaranıb. Şahənşah (türkcə: şehinşah) isə “hökmdarlar hökmdarı” deməkdir. Bu titul qədim fars dilindəki xšāyaθiya xšāyaθiyānām və orta fars dilindəki šāhān šāh ifadələrinə uyğun gəlir. Hər iki titul İranın (türkcə: İran) hökmdarlıq ənənəsinə aiddir.
“Hökmdar” mənasını verən bir söz hökmdar kitabələrini, dəyişən sikkə yazılarını və saray şeirini necə birləşdirir? Siz şah titulunun yolunu I Daradan (türkcə: I. Darius) Sasani (türkcə: Sasani) hökmdarlarına və sonrakı İslam saraylarına qədər izləyə bilərsiniz. Beləcə həm titulun, həm də onunla bağlı düşüncələrin tarixini görərsiniz. Onunla əlaqəli formalar sizi erməni hökmdarlarına, əfqan hakimlərinə, Osmanlı (türkcə: Osmanlı) və Böyük Moğol (türkcə: Babür) şahzadələrinə də aparır.
Şah sözünün qədim fars mənşəyi nədir?
Şah sözünün mənşəyi qədim fars dilində “hökmdar” mənasını verən xšāyaθiya sözüdür. Onun kökü “idarə etmək” və ya “hökm sürmək” mənalı xšāy- felidir. Beləliklə, söz hökmdarın titulunu birbaşa hökm sürmək fəaliyyəti ilə bağlayır.
Şah və şahənşah titullarının qədim fars dilindəki qarşılıqları I Daranın dövründə Əhəməni (türkcə: Ahameniş) hökmdarlıq ənənəsində qeydə alınıb. Onların tarixi İslam saray şeirində və ya əfqan hökmdarlarının titullarında görünmələrindən xeyli əvvələ gedib çıxır.
Dara bu sözləri konkret bir məkanla da əlaqələndirməyə imkan verir: Persepolis (türkcə: Persepolis). UNESCO-nun tarixləndirməsinə görə, o, Persepolisin əsasını e.ə. 518-ci ildə qoyub. Əhəməni hökmdar sarayları kompleksinin tikintisinə də orada başlayıb. Bu məkan titulların erkən tarixini yeri məlum olan hökmdar tikinti layihəsi ilə bağlayır.
Müxtəlif dövrlər haqqında oxuyarkən bu dil fərqinə diqqət yetirin. Xšāyaθiya şah sözünün əsasında duran qədim fars sözüdür. Daha uzun xšāyaθiya xšāyaθiyānām ifadəsi isə orta fars dilindəki šāhān šāh tituluna uyğun gəlir. Bu formalar tanış titulları İranın daha qədim hökmdarlıq dili ilə birləşdirir.
Şah və şahənşah titulları nə ilə fərqlənir?
Şah “hökmdar” deməkdir. Şahənşah isə “hökmdarlar hökmdarı” mənasını verir. İkinci titul hökmdarla başqa hökmdarlar arasındakı münasibəti ifadə edir. Hər ikisini sadəcə “hökmdar” kimi çevirdikdə bu fərq itir.
Sasani titul formulu fərqi xüsusilə aydın göstərir. Təxminən eramızın 224–439-cu illərində əsas hökmdar titulu šāhān šāh Ērān idi. Bu, “iranlıların hökmdarlar hökmdarı” deməkdir. Burada “iranlıların” sözü titulda nəzərdə tutulan toplumu dəqiqləşdirir.
I Şapur (türkcə: I. Şapur) I Ərdəşirin (türkcə: I. Erdeşir) işlətdiyi ifadəni genişləndirdi. O, ud An-ērān sözlərini əlavə etdi. Beləliklə, titul “iranlıların və qeyri-iranlıların hökmdarlar hökmdarı” şəklini aldı. Qısa bir əlavə hökmdar hakimiyyətinin bəyan edilən əhatəsini dəyişdi.
Siz bu mənalardan oxuyarkən praktik kömək kimi istifadə edə bilərsiniz: şah “hökmdar”, şahənşah isə “hökmdarlar hökmdarı”dır. Tam titul verildikdə əlavə sözləri də nəzərə alın. “İranlıların” və “iranlıların və qeyri-iranlıların” ifadələri fərqli hakimiyyət iddialarını bildirir.
Sasani hökmdar titulları sikkələrdə necə yazılırdı?
Erkən Sasani sikkələrində və kitabələrində geniş bir formul işlədilirdi: mazdēsn bay [hökmdarın adı] šāhān šāh Ērān kē čihr az yazdān. Bu formul Mazdaya sitayişi, hökmdarlar hökmdarı titulunu və hökmdarın ilahi mənşə iddiasını birləşdirirdi. Hökmdarın adı hakimiyyət haqqında daha geniş bəyanatın bir hissəsi idi.
Deməli, sikkədəki titul onu zərb etdirənin kimliyindən daha çox məlumat verə bilərdi. Erkən formul hökmdarlıq dərəcəsi ilə yanaşı dini bağlılığı və ilahi mənşəyi də ifadə edirdi. Yalnız hökmdarın adını oxusanız, yazının dediklərinin böyük hissəsini nəzərdən qaçırarsınız.
Sasani sikkələrindəki ifadələr də dəyişirdi. II Yezdəgirdin (türkcə: II. Yezdicerd) dövründə šāhān šāh Ērān sikkə titullarından çıxdı. Onun yerini kay tutdu. Bu titul əfsanəvi və qəhrəmanlıqla bağlı hökmdarlığı yada salırdı. Əşyalar yenə hökmdar sikkələri olsa da, hökmdarlıq sözləri dəyişmişdi.
Sonrakı yazılarda hökmdarın adının yanında başqa ifadələr yer aldı. I Xosrovun (türkcə: I. Hüsrev) hakimiyyətinin altıncı ilindən etibarən sikkələrində “artım” mənalı abzōn işlədildi. II Xosrovun (türkcə: II. Hüsrev) dövründə isə addan sonra “hökmdarlıq şöhrəti artdı” mənasını verən xwarrah abzūd yazılırdı. Bu ifadələrlə artım və hökmdarlıq şöhrəti sikkə mətninin açıq şəkildə ifadə olunan hissələrinə çevrildi.
İranın hökmdarlıq ənənələri İslam dövründə necə davam etdi?
İranın hökmdarlıq ənənələri tərcümə, şeir, siyasi dil və sikkələr vasitəsilə davam etdi. VIII əsrdə İbn əl-Müqəffa (türkcə: İbnü’l-Mukaffa) orta fars dilindəki Xvadaynaməni (Xwadāy-nāmag; türkcə: Hudaynâme) ərəb dilinə uyğunlaşdırdı. Əsər Sasani hökmdarlarından bəhs edirdi. Onun ərəb dilindəki uyğunlaşdırması günümüzə çatmayıb.
Firdovsi (türkcə: Firdevsî) Şahnamədə (türkcə: Şehnâme) İslamdan əvvəlki İran hökmdarları haqqındakı rəvayətlərə başqa bir ədəbi forma verdi. O, şifahi və yazılı məlumatları yenidən işləyərək nəzmə çəkdi. Beləliklə, hökmdarlıq yaddaşı həm hökmdar titullarında, həm də qədim İran hökmdarları haqqında hekayələrdə yaşadı.
XI əsrdə Səlcuq (türkcə: Selçuklu) vəziri Nizamülmülk (türkcə: Nizâmülmülk) qədim İranın fərr anlayışını farr-e elāhi ifadəsində işlətdi. Bu ifadə “ilahi bəxşiş” deməkdir. Beləcə hökmdar hakimiyyətinin qanuniliyi haqqında köklü bir fikir İslam siyasi dilinə keçdi.
Saray şeiri də şahənşah titulunu qorudu. Qəznəvi (türkcə: Gazneli) sarayının şairləri 998–1030-cu illərdə hökm sürən Sultan Mahmud Qəznəvini (türkcə: Gazneli Mahmud) bu titulla mədh edirdilər. Burada “hökmdarlar hökmdarı” hökmdarı tərifləmək üçün işlədilən dilin bir hissəsi idi.
Sikkələr başqa bir nümunədir. Büveyhi (türkcə: Büveyhî) hökmdarı Rüknüddövlə Həsənin (türkcə: Rüknüddevle Hasan) 947–977-ci illəri əhatə edən hakimiyyəti dövründə sikkələrin arxa üzündə orta fars dilində şahənşahın şöhrətinin artması diləyi yazılırdı. Beləliklə, İranın hökmdarlıq dili ədəbi əsərlərlə yanaşı sikkələrdə də görünürdü.
İrandan kənarda hansı siyasi ənənələrdə şah titulu işlədilib?
Əfqan hökmdarları Əfqanıstanda (türkcə: Afganistan) monarxiya 1973-cü ildə ləğv edilənədək şah titulundan istifadə edirdilər. Erməni Baqratuni (türkcə: Bagratuni) hökmdarları II Aşotdan (türkcə: II. Aşot) başlayaraq “hökmdarlar hökmdarı” mənalı şahənşah titulunu işlədirdilər. Bu nümunələr həmin titulların İrandan kənardakı hökmdarlıq ənənələrində də yer aldığını göstərir.
Osmanlı və Böyük Moğol saraylarında hökmdar oğulları üçün əlaqəli şahzadə (türkcə: şehzade) titulu işlədilirdi. Bu söz fars dilində “şahın nəslindən olan” mənalı šāhzāda formasından yaranıb. Osmanlı şahzadəsi haqqında oxuyan bir səyyahsınızsa, şehzade sözünün içində şahı tanımaq sizə yad sözün mənasını açmağı asanlaşdırır.
Şərqi İran hökmdarlıq ənənələrində də “hökmdarlar hökmdarı” müxtəlif dillərdə işlədilirdi. Eramızın I əsrinə aid Saka (türkcə: Saka) sikkələrində yunanca ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ forması vardı. Kuşanların (türkcə: Kuşanlar) dövründə sikkə yazılarında yunan dilini yunan əlifbası ilə yazılan baktriya dili əvəz etdi. Kuşan titulu Šaonano Šao da “hökmdarlar hökmdarı” demək idi.
Kuşanşah (türkcə: Kuşanşah) titulu III əsrdəki Sasani fəthləri ilə IV və V əsrlərdəki hun (türkcə: Hun) yürüşləri arasındakı dövrdə Şərqi İranın, Əfqanıstanın və Qandharanın (türkcə: Gandhara) bəzi hissələrindəki hökmdarlara aid idi. Onun tarixini ehtiyatla şərh etmək lazımdır. I Ərdəşirin yürüşləri haqqındakı məlumatlar Baktriyanın (türkcə: Baktriya) qəti şəkildə ilhaq edildiyini sübut etmək əvəzinə, orada formal tabeliyi göstərə bilər.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Kuşanşah titulunun etibarlı şəkildə tarixləndirilən ən erkən nümunəsi Sasani hökmdarı Nərsənin (türkcə: Narseh) təxminən eramızın 293-cü ilinə aid Paykuli (türkcə: Paikuli) kitabəsindədir. İlkin Kuşan sülaləsi “Kuşan” və “hökmdarlar hökmdarı” ifadələrini işlədirdi. Lakin onları vahid Kuşanşah titulunda birləşdirmirdi. Deməli, oxşar görünən sözlər fərqli titul ənənələrinə aid ola bilər.
I Xosrovun sikkə yazılarında da asanlıqla nəzərdən qaçan bir təfərrüat var. Hakimiyyətinin altıncı ilindən etibarən onun adı şahənşah və ya kay ilə deyil, “artım” mənalı abzōn ilə birlikdə verilirdi. Bu kiçik sözü tanımaq sizə sadəcə hökmdar adlarının siyahısında görünməyən dəyişikliyi izləməyə kömək edir.
Rüknüddövlə Həsənin sikkələrindəki dil də əhəmiyyətlidir. Onun 947–977-ci illərdəki hakimiyyəti dövründə şahənşahın şöhrətinin artması diləyi orta fars dilində yazılırdı. Davamlılıq hökmdar titulunun işlədilməsi ilə yanaşı, hökmdarlığı ifadə edən sözləri və dili də əhatə edirdi.
Xronologiya
- E.ə. 518-ci il: I Dara Persepolisin əsasını qoydu və orada Əhəməni hökmdar sarayları kompleksinin tikintisinə başladı.
- Təxminən eramızın 224–439-cu illəri: “İranlıların hökmdarlar hökmdarı” Sasani hökmdar titullarının əsasını təşkil edirdi.
- Təxminən eramızın 293-cü ili: Kuşanşah titulu Nərsənin Paykuli kitabəsində qeydə alındı.
- II Yezdəgirdin dövrü: Sasani sikkələrinin titullarında šāhān šāh Ērān ifadəsini kay əvəz etdi.
- VIII əsr: İbn əl-Müqəffa Sasani hökmdarları haqqındakı rəvayətləri ərəb dilinə keçirdi.
- 947–977: Rüknüddövlə Həsənin sikkələrində orta fars dilində şahənşahın şöhrəti üçün dilək işlədilirdi.
- 998–1030: Saray şairləri Mahmud Qəznəvini şahənşah kimi mədh edirdilər.
- 1973: Əfqanıstan monarxiyanı ləğv etdi.
- 1979: İran monarxiyası inqilabla başa çatdı. Son şah Məhəmməd Rza Pəhləvi (türkcə: Muhammed Rıza Pehlevi) idi.
Tez-tez verilən suallar
Şah nə deməkdir?
Şah fars dilində “hökmdar” deməkdir. Onun qədim fars dilindəki əsası xšāyaθiya sözüdür. Bu söz “idarə etmək” və ya “hökm sürmək” mənalı xšāy- feli ilə bağlıdır.
Şahənşah şah sözünün başqa formasıdırmı?
Şahənşah “hökmdarlar hökmdarı”, şah isə “hökmdar” deməkdir. Daha uzun titul orta fars dilindəki šāhān šāh və qədim fars dilindəki xšāyaθiya xšāyaθiyānām ifadələrinə uyğun gəlir.
Bütün Sasani sikkələrində şahənşah yazılırdı?
Xeyr. II Yezdəgirdin sikkə titullarında šāhān šāh Ērān əvəzinə kay işlədilirdi. I Xosrov və II Xosrovun adlarının yanında isə artım və hökmdarlıq şöhrəti ilə bağlı ifadələr yer alırdı.
Şah titulu İrandan kənarda işlədilibmi?
Bəli. Əfqan hökmdarları şah titulunu 1973-cü ilədək işlədirdilər. Erməni Baqratuni hökmdarları şahənşah titulundan istifadə edirdilər. Osmanlı və Böyük Moğol saraylarında isə hökmdar oğulları üçün onunla bağlı şahzadə titulu işlədilirdi.
İranın son şahı kim olub?
İranın son şahı Məhəmməd Rza Pəhləvi olub. Monarxiya 1979-cu il inqilabı nəticəsində başa çatıb.
Mənbələr
- Wikipedia — Şah en.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — Hökmdarlıq VI: İslam dövründə fars hökmdarlıq anlayışı iranicaonline.org
- UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Persepolis whc.unesco.org
- Encyclopaedia Iranica — Hökmdarlıq IV: Sasani İranında iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Kuşanşahlar I: Tarix iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Hökmdarlıq V: Şərqi İran torpaqlarında iranicaonline.org
- Vikipedi — Şah tr.wikipedia.org
FAQ
Şah nə deməkdir?
Şah fars dilində “hökmdar” deməkdir. Söz qədim fars dilindəki xšāyaθiya formasından yaranıb. Onun kökündə “idarə etmək” və ya “hökm sürmək” mənasını verən xšāy- feli dayanır.
Şah ilə şahənşahın fərqi nədir?
Şah “hökmdar”, şahənşah isə “hökmdarlar hökmdarı” deməkdir. Orta fars dilindəki šāhān šāh forması qədim fars dilindəki xšāyaθiya xšāyaθiyānām ifadəsinə uyğun gəlir.
Sasani sikkələrində hökmdar həmişə şahənşah adlandırılırdı?
Xeyr. II Yezdəgirdin dövründə sikkə titullarında šāhān šāh Ērān ifadəsini kay əvəz etdi. Daha sonra I Xosrov və II Xosrovun sikkə yazılarında artım və hökmdarlıq şöhrəti ilə bağlı ifadələr işlədildi.
Şah titulu İrandan kənarda işlədilibmi?
Bəli. Əfqan hökmdarları monarxiya 1973-cü ildə ləğv edilənədək şah titulundan istifadə edirdilər. Erməni Baqratuni hökmdarları şahənşah titulunu daşıyırdılar. Osmanlı və Böyük Moğol saraylarında isə hökmdar oğulları üçün onunla bağlı şahzadə titulu işlədilirdi.
İranın son şahı kim olub?
İranın son şahı Məhəmməd Rza Pəhləvi olub. İran monarxiyası 1979-cu il inqilabı ilə başa çatıb.
Image: Shah Mosque (Isfahan).jpg — Amir Pashaei, CC BY-SA 4.0
