Diana (Diana) romalıların bakirə ovçuluq və Ay ilahəsi, doğuş zamanı qadınların himayəçisi idi. Onun kultu yunan ilahəsi Artemidanın (Artemis) kultu ilə eyniləşdirildi. Diananın e.ə. 399-cu ildə Romada (Roma) keçirilən ilk lektisterniumda Apollonla (Apollon) yanaşı yer alması bu eyniləşdirmənin aydın mərhələlərindən biridir.
Lakin əlində yay tutan ovçu obrazı Dianaya ibadətin yalnız bir tərəfini göstərir. Nemiyə (Nemi) gələnlər bədən üzvlərinin modellərini, ilahəyə həsr edilmiş qabları və onun köməyini qeyd edən lövhələri burada qoyurdular. Siz bu əşyaları ortaq miflərlə birlikdə izləsəniz, Diananın Roma kultunda Artemida obrazının sağlamlıq, məhsuldarlıq və rifah diləkləri ilə necə birləşdiyini görə bilərsiniz.
Diana ovçuluq, doğuş və Ayla necə əlaqələndirilirdi?
Diananın tanış obrazında ovçuluq və Ay bir araya gəlirdi. Roma dinində o, həm də bakirə ilahə sayılırdı. Artemida ilə eyniləşdirilməsi ona ortaq mifoloji ailə qazandırdı: Diana Yupiterin (Jüpiter) və Latonanın (Latona) qızı, Delosda (Delos) doğulmuş Apollonun əkiz bacısı idi.
Qadınlar doğuş zamanı Diananı Lusina (Lucina) və Lusifera (Lucifera) adları ilə köməyə çağırırdılar. Beləliklə, onun himayəsi heykəllərdən tanıdığımız ov səhnələri ilə məhdudlaşmırdı. Nemidə məhsuldarlıq və şəfa ilə əlaqəli nəzir əşyaları bədənlə bağlı qayğıların da kultun ibadət təcrübəsinə daxil olduğunu göstərir.
E.ə. I əsrin şairi Katull (Catullus) Dianaya müraciət etdiyi bir şeirdə Lusina, Trivia (Trivia) və Luna (Luna) adlarını birlikdə işlədirdi. Bu ifadə bir neçə ilahi kimliyi tək bir müraciətdə birləşdirir. Luna Ayla əlaqəni ifadə edir. Lusina isə Diananın doğuşdakı rolu ilə bağlıdır.
Gündəlik həyatla əlaqəni anlamaq üçün siz xəstəlik, sağalma və ya doğuşla bağlı qayğıları düşünün. Nemiyə gələnlər həmin qayğıları əşyalar vasitəsilə Dianaya çatdırırdılar. Anatomik modellər şəfa diləyini və ya sağalmağa görə təşəkkürü ifadə edə bilərdi. Digər nəzir əşyaları məhsuldarlıq, rifah və uğurla bağlı idi.
Diana Artemida ilə necə eyniləşdirildi?
Diananın Artemida ilə eyniləşdirilməsi yunan mədəniyyətinin təsiri ilə inkişaf etdi. Bunun nəticəsində formalaşan mifologiyada Diananın Apollonla münasibəti Artemidanın onun yanındakı mövqeyinə uyğun gəlirdi.
Françoise Hélène Pairault bu təsirin yayılması üçün bir yol təklif etmişdi. Onun şərhinə görə, Artemida kultu e.ə. VI və V əsrlərdə Kampaniya (Campania) vasitəsilə etrusklara (Etrüskler) və latınlara (Latinler) təsir göstərmişdi. Bu, proses haqqında elmi nəzəriyyədir. Bir kultun digərinə çevrildiyi sənədləşdirilmiş tək bir anı göstərmir.
E.ə. 399-cu il hadisəsi daha möhkəm xronoloji istinad nöqtəsi verir. Diana Romadakı ilk lektisterniumda Apollonla birlikdə yer almışdı. Onların yanaşı təqdim edilməsi Diananın Artemida ilə eyniləşdirilməsinin aydın mərhələsi sayılır. Bu, həmin əlaqəni Roma dini mərasiminin daxilində göstərir.
Diananın ovçuluqla əlaqəsi haqqında elmi mübahisələrin də öz tarixi var. Georg Wissowa 1912-ci ildəki tədqiqatında onun əvvəlcə ovçuluq ilahəsi olmadığını irəli sürmüşdü. Carin M. C. Green bu mövqeyə etiraz etmişdi. Green latınların ov etdiyini vurğulamış və Diananın yerli ovçuluq kimliyinə yenidən baxılmalı olduğunu bildirmişdi.
Onun Aventin (Aventinus) təpəsindəki məbədinin tarixi də mübahisəlidir. Roma ənənəsi məbədi e.ə. VI əsrdə yaşamış hökmdar Servi Tulliyə (Servius Tullius) aid edirdi. Green bu erkən tarix üçün dəlilləri yetərli saymırdı və e.ə. III əsri təklif edirdi. Siz Diana haqqında Roma ənənələrini onun erkən kultuna dair elmi rekonstruksiyalardan ayırarkən bu fikir ayrılıqlarını nəzərə almalısınız.
Xronologiya
- E.ə. VI–V əsrlər: Pairaultun nəzəriyyəsinə görə, Artemidanın təsiri Kampaniya vasitəsilə etrusklara və latınlara çatdı.
- E.ə. V əsr: Nemidəki erkən tikili bu dövrə aiddir. O, sonrakı məbədin podiumunun daxilində qorunub qalıb.
- E.ə. 399-cu il: Diana Romadakı ilk lektisterniumda Apollonla yanaşı yer aldı.
- E.ə. IV–I əsrlər: Qazıntılar Nemi məbədinin ərazisində ardıcıl tikinti mərhələlərini müəyyənləşdirir.
- E.ə. I əsr–eramızın I əsri: Metropoliten İncəsənət Muzeyi özünün tunc Artemida və maral heykəl qrupunu təxminən bu dövrə aid edir.
- 1989: Nemidə müasir qazıntı və konservasiya işləri yenidən başladı.
- 2003: Peruca Universiteti (Perugia Üniversitesi) araşdırmalara qoşuldu.
- 16 aprel 2023: Nemidə ovçu Artemida/Diana heykəlinin nümayiş olunduğu sərgi açıldı.
Nemi ziyarətgahında Dianaya necə ibadət edilirdi?
Nemi gölünün yanındakı müqəddəs meşəlikdə ilahəyə Diana Nemorensis (Diana Nemorensis) adı ilə ibadət edilirdi. Bu ad «meşəliyin Dianası» deməkdir. Ziyarətgah zamanla üç terras üzərində yerləşən kompleksə çevrildi. Onun tikililəri arasında böyük məbəd, teatr və nimfey vardı.
Məbəd ərazisində bir neçə tikinti dövrünün izləri qorunur. 2007-ci ildən aparılan araşdırmalar sonrakı podiumun daxilində qalmış e.ə. V əsr tikilisini müəyyənləşdirdi. Onun üstündə e.ə. IV–I əsrlərə aid tikinti mərhələləri yerləşirdi.
İbadətə ziyarətgaha doğru yürüş də daxil idi. Emma-Jayne Graham Stasinin (Statius), Propersinin (Propertius) və Ovidinin (Ovidius) avqust bayramı haqqında mətnlərini araşdırmışdı. Bu mətnlər əsasən qadınlardan ibarət qrupların Romadan Ariççaya (Aricia) məşəllərlə getdiyini təsvir edir. Yolçuluq Diana ilə bağlı dini fəaliyyətin bir hissəsi idi.
Ovidi Fasti əsərinin 3.263–274-cü sətirlərində Nemini təsvir edərkən ziyarətgahın hasarlarından asılan sapları qeyd edir. Lövhələr ilahənin köməyini bəyan edirdi. Bu təfərrüatlar müqəddəs məkanı ibadət edənlərin aldıqlarına inandıqları yardımın görünən ifadələri ilə bağlayır.
Nəzir tapıntıları bu mənzərəni genişləndirir. Ziyarətçilər şəfa, məhsuldarlıq, rifah və uğur diləyir, yaxud köməyə görə təşəkkür edirdilər. Terrakota və tunc heykəlciklər, kitabələr və Dianaya həsr edilmiş qablar kultun əsrlər boyu davam etdiyini sənədləşdirir.
Heykəllər və nəzir tapıntıları onun kultu haqqında nə göstərir?
Heykəllər ovçu ilahəni aydın şəkildə təqdim edir. Metropoliten Muzeyinin tunc Artemida və maral əsərində Artemida/Diana qısa xiton geyinmiş halda maralın yanında təsvir olunur. İndi itmiş yayı əvvəlcə onun sol əlində idi. İlahə heykəlinin hündürlüyü 92.1 santimetrdir.
Muzey bu heykəl qrupunu təxminən e.ə. I əsr–eramızın I əsrinə aid edir. Kataloqda onun Romada Lateran (Lateran) yaxınlığında tapıldığı barədə məlumat verildiyi qeyd olunur. Ehtimal ki, bir yaşayış evinin sütunlarla əhatələnmiş bağını bəzəyirdi. Bu ehtimal olunan yerləşmə ilahənin həmin təsvirini ev mühiti ilə əlaqələndirir.
Nemidəki nəzir əşyaları daha geniş dini qayğıları üzə çıxarır. Tunc heykəlciklər tanrıları, qəhrəmanları və adi insanları təsvir edir. Tapıntılar arasında insan bədəninin hissələri də var. Bunlar birlikdə ziyarətgahdakı nəzirlərin Diananın ovçu təsvirlərindən xeyli kənara çıxdığını göstərir.
Katharina Lorenz Nemidəki göz, qulaq, əl, qol, qıç və ayaq modellərini şəfa ilə bağlı nəzir əşyaları kimi şərh edir. Onlar sağalma diləyini müşayiət edə və ya sağaldıqdan sonra minnətdarlıq bildirə bilərdi. Siz bu əşyalara yay tutan heykəllə yanaşı baxsanız, kultda sağlamlığa verilən yeri daha asan görə bilərsiniz.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Romalılar Nemi gölünü speculum Dianae, yəni «Diananın güzgüsü» adlandırırdılar. Bu ad gölü sahilindəki meşəlikdə ibadət edilən ilahə ilə birbaşa bağlayır.
Metropoliten Muzeyindəki tunc heykəl ilkin görünüşünün kiçik təfərrüatlarını qoruyur. Gözləri gümüş təbəqə ilə örtülmüşdü. Qulaqlardakı kiçik dəliklərdə vaxtilə sırğalar vardı. Beləliklə, günümüzə çatmış fiqur tunc səthindən əlavə bəzəklərə dair dəlillər də saxlayır.
Nemidən olan terrakota qadın nəzir fiqurlarından birinin açıq qarın hissəsində bağırsaqlar, böyrəklər və qaraciyər görünür. Daxili orqanlar qəliblə hazırlanmayıb, əllə formalaşdırılıb. Bu əşya ziyarətgahdakı nəzirlərdə ifadə olunan bədənlə bağlı qayğılara anatomik forma verir.
Graham qeyd edir ki, Nottinqem (Nottingham) kolleksiyasındakı Nemi nəzir əşyaları arasında cəmi iki uşaqlıq modeli var. Kişilərin də nəzir təqdim etdiyini göstərən dəlillər kultun yalnız qadınlara xidmət etməsi fikrini şübhə altına alır. Məşəlli bayram yürüşləri haqqında mətnlərdə qadınların ön planda olması bütün ziyarətçilərin və bütün diləklərin qadınlarla bağlı olduğu demək deyil.
Qədim clivus Virbii yolunun daş döşəməsindən günümüzə çatmış bir hissə Nemi Roma Gəmiləri Muzeyinin daxilində qorunur. Bu yol Ariççanı Diananın ziyarətgahı ilə birləşdirirdi. Muzeyin kult məkanlarına ayrılmış qanadında ziyarətgahdan tapılmış nəzir əşyaları da nümayiş olunur.
16 aprel 2023-cü ildə açılmış sərgidə ovçu Artemida/Diana heykəli və Apollonla Dafnanı (Dafne) təsvir edən mozaika yer alırdı. Bunlar sərgi marşrutunda ilahənin kultunu və mifologiyasını təmsil edirdi. Nəzir ekspozisiyaları ilə birlikdə ilahi təsvirləri ibadətdə istifadə olunmuş əşyalarla əlaqələndirirlər.
Tez-tez verilən suallar
Diana nə ilahəsi idi?
Diana romalıların bakirə ovçuluq və Ay ilahəsi, doğuş zamanı himayəçi idi. Nemidə insanlar şəfa, məhsuldarlıq, rifah və uğur üçün də ondan kömək istəyirdilər.
Diana ilə Artemidanın ailəsi ortaq idimi?
Bəli. Ortaq mifologiyalarında Diana Yupiterin və Latonanın qızı idi. Delosda doğulmuş Apollon onun əkiz qardaşı idi. Diananın e.ə. 399-cu il mərasimində Apollonla yanaşı yer alması da onun Artemida ilə eyniləşdirilməsinin bir mərhələsini göstərir.
Diana kultu yalnız qadınlar üçün idimi?
Xeyr. Avqustda məşəllərlə edilən yürüşlər haqqında mətnlər əsasən qadın qruplarını təsvir edir. Lakin Nemidə kişilərin də nəzir təqdim etdiyinə dair dəlillər var. Graham yalnız qadınlara əsaslanan şərhə etiraz etmək üçün bu dəlillərdən istifadə edir.
Bədən üzvləri şəklində nəzir əşyaları nə deməkdir?
Lorenz anatomik modelləri şəfa diləyi və ya sağalmağa görə təşəkkür kimi şərh edir. Tapıntılar arasında gözlər, qulaqlar, əllər, qollar, qıçlar və ayaqlar var. Bunlar Dianaya ibadəti niyə təkcə ovçuluq təsvirləri ilə anlamağın mümkün olmadığını göstərir.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya, “Diana (mifologiya)” tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya, “Diana (mifologiya)” en.wikipedia.org
- Kembric Universiteti Nəşriyyatı, Carin M. C. Green, Roma dini və Ariççada Diana kultu, kitabın giriş hissəsi assets.cambridge.org
- Federica Grossi, “Nemidəki Diana ziyarətgahından nəzir əşyaları kimi kiçik tunc heykəlciklər” edit.elte.hu
- Roma və Rieti Arxeoloji İdarəsi, Nemidə 2017-ci il araşdırma kampaniyası sabap-rm-met.beniculturali.it
- Açıq Universitet, Emma-Jayne Graham, “Erkən Roma Latiumunda ziyarət, hərəkət davranışları və dini məkanın yaradılması” oro.open.ac.uk
- Açıq Universitet, “Nemidəki Diana məbədi: anatomik nəzir əşyası”, transkript media-podcast.open.ac.uk
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi, “Artemida və maralın tunc heykəli” metmuseum.org
- İtaliya Mədəniyyət Nazirliyi, “Nemi Roma Gəmiləri Muzeyi və Diana Nemorensis ziyarətgahı” cultura.gov.it
- Latsio Milli Muzeylər Regional İdarəsi, “Nemidə (YENİDƏN) kəşf edilən muzey saxlanc fondları…” direzioneregionalemuseilazio.cultura.gov.it
FAQ
Diana nə ilahəsi idi?
Diana romalıların bakirə ovçuluq və Ay ilahəsi, doğuş zamanı qadınların himayəçisi idi. Nemidə ona ibadət edənlər şəfa, məhsuldarlıq, rifah və uğur da diləyirdilər.
Diana Artemida ilə necə eyniləşdirildi?
Bu eyniləşdirmə yunan dininin təsiri, ortaq mifologiya və bədii təsvir formaları vasitəsilə inkişaf etdi. Diananın e.ə. 399-cu ildə Romada keçirilən ilk lektisterniumda Apollonla yanaşı yer alması həmin prosesin aydın mərhələlərindən biridir.
Diana kultu yalnız qadınlar üçün idimi?
Xeyr. Ariççaya məşəllərlə edilən yürüşlər haqqında mətnlərdə qadınlar ön plandadır. Lakin kişilərin də nəzir təqdim etdiyini göstərən dəlillər kultun yalnız qadınlara aid olması fikrini şübhə altına alır.
Nemidəki anatomik nəzir əşyaları nə ifadə edirdi?
Göz, qulaq, əl, qol, qıç və ayaq modelləri şəfa diləyi və ya sağalmağa görə təşəkkür kimi şərh olunur. Digər nəzir əşyaları məhsuldarlıq, rifah və uğurla bağlı daha geniş diləkləri göstərir.
Image: Fontaine Diane Fountain Diana Anet Louvre MR 1581, MR sup 123.jpg — Jebulon, Public domain
