Romalılar, Saturnalia sırasında kölelere yemek sunarken efendinin sofrasını daha sonra kurabiliyordu. Satürn onuruna kutlanan bu bayram, ekim mevsiminin ardından 17 Aralık’ta başlıyordu. Şölenler ve geçici rol değişimleri, Satürn’ün efsanevi bolluk çağını canlandırıyor; köleliği ortadan kaldırmıyordu. [1][2][3]
Bir Roma evinde sofraya önce kölelerin oturması, Saturnalia’nın dikkat çekici uygulamalarından biriydi. Siz bu yazıda aralık şölenlerinin nedenini, değişen rolleri ve Noel tartışmasını öğreneceksiniz. Mum hediyelerinden zar oyunlarına uzanan ayrıntılar, kutlamayı gündelik hayat üzerinden anlamayı kolaylaştırıyor. Ancak Roma’daki bu serbestliğin anlamını kavramak için bayramın sınırlarını da görmek gerekiyor. [2][3]
Saturnalia hangi tanrı için ve hangi tarihlerde kutlanıyordu?
Saturnalia, Roma dininde Satürn onuruna düzenlenen bir bayram olarak kutlanıyordu. Satürn’ün tohum ve ekimle ilişkisi, aralık ayındaki kutlamanın tarımsal bağlamını açıklıyor. Columella, sonbahar ekiminin aralık başında tamamlanması gerektiğini açıkça belirtiyordu. Böylece bayram, ekim işlerinin bitirilmesi beklenen dönemin ardından takvimde yer alıyordu. [1][2]
Saturnalia’nın resmî günü 17 Aralık’tı; kutlamaların süresi ise dönemlere göre değişiyordu. Cicero döneminde eğlenceler, 23 Aralık’a kadar uzanan yedi günlük süreye yayılıyordu. Dolayısıyla bayramın tek bir resmî günüyle kutlamaların tamamını birbirinden ayırmak gerekiyor. Siz 17 Aralık tarihini gördüğünüzde, şölenlerin yalnız o günle sınırlanmadığını hatırlayabilirsiniz. [2]
Augustus, mahkemelerin uzun süre kapalı kalmasını önlemek amacıyla resmî tatili sınırlandırdı. Onun düzenlemesinde Saturnalia için tanınan resmî tatil üç gün olarak belirlenmişti. Caligula ise daha sonra bu resmî tatil süresini beş güne çıkardı. Buna rağmen bir haftalık kutlama alışkanlığı, resmî süre değişiklikleri boyunca devam etti. [2]
Roma Forumu’ndaki Satürn Tapınağı, bayramın ritüel merkezlerinden biri olarak kullanılıyordu. Tapınakta gerçekleştirilen kurban törenini, halkın katıldığı açık bir şölen izliyordu. Livius, tanrının suretinin sofraya katıldığı lectisternium düzenlemesini MÖ 217’ye tarihler. Bu ayrıntı, Saturnalia sofrasının yalnız evlerdeki eğlencelerden ibaret olmadığını gösteriyor. [2][3]
Şölen, hediyeleşme ve kumar kutlamalarda nasıl yer alıyordu?
Saturnalia’da yemek, hem halka açık törenlerin hem evlerdeki kutlamaların parçasıydı. Satürn Tapınağı’ndaki şölen, kurban törenini toplu yemekle bir araya getiriyordu. Evlerdeki sofralar ise kölelerle efendilerin geçici olarak değişen ilişkilerine sahne olabiliyordu. Böylece aynı bayramın içinde dinsel törenle gündelik yemek düzeni buluşuyordu. [2][3]
Saturnalia hediyeleri arasında cerei adı verilen mumlar ve sigillaria figürleri bulunuyordu. Sigillaria, küçük boyutlu pişmiş toprak figürler için kullanılan bir addı. English Heritage, beyaz cerei mumlarını gündönümünden sonra artan ışıkla ilişkilendiriyor. Bu açıklamada mum hediyesi, kış gündönümünden sonra ışığın çoğalmasını simgeliyordu. [2][4]
Siz gündelik hayatınızdaki bir hediye alışverişinden yola çıkarak Saturnalia’yı düşünebilirsiniz. Roma’daki bu bayramda da mum veya küçük figür, verilen armağanlar arasındaydı. Ancak hediyelerin varlığı, farklı bayramların aynı kökenden geldiğini tek başına göstermez. Saturnalia’nın anlamını açıklarken armağanları Satürn’e adanan kutlamanın içinde değerlendirmek gerekiyor. [2][4][6]
Zar oyunları ve kumar da Saturnalia eğlenceleri arasında açıkça yer buluyordu. Normalde yasaklanan veya hoş karşılanmayan bu etkinliklere köleler de katılabiliyordu. Bahislerde yalnız para kullanılmıyor, yemişler de ortaya konan değerler arasında bulunuyordu. Dolayısıyla sofradaki geçici serbestliğe, oyunlara katılma bakımından başka bir serbestlik eşlik ediyordu. [3]
Saturnalia’yı yalnızca bir yemek bayramı diye düşünmek bu nedenle eksik kalır. Roma’daki kutlamalarda şölen, hediye ve kumar, değişen davranış kurallarıyla birlikte görülüyordu. Kölelerin oyunlara katılmasıyla efendilerinden önce ağırlanması, aynı geçici serbestliğin farklı görünümleriydi. Yine de bu uygulamaların her biri, bayram süresinin sınırları içinde anlam taşıyordu. [3]
Kölelerle efendilerin rol değiştirmesi ne anlama geliyordu ve sınırları neydi?
Romalılar, Saturnalia eğlencelerini Satürn’ün hüküm sürdüğü efsanevi Altın Çağ’la ilişkilendiriyordu. Bu anlatıda toprak, insanların zahmet çekmesini gerektirmeden bolluk içinde ürün sunuyordu. Bayramın geçici serbestliği, böyle bir bolluk döneminin canlandırılması olarak yorumlanıyordu. Sofralardaki rol değişimini anlamak için bu efsanevi çerçeveye bakmak gerekiyor. [3]
Antik anlatılar, kölelerle efendilerin yemek sırasında farklı biçimlerde bir araya geldiğini gösterir. Bazı örneklerde birlikte yemek yeniyor, bazılarında ise köleler önce ağırlanıyordu. Efendilerin kölelere servis yapması da anlatılan Saturnalia uygulamaları arasında bulunuyordu. Bu çeşitlilik, rol değişiminin tek biçimli bir sofra düzeni olmadığını gösteriyor. [3]
Macrobius’un Saturnalia eserindeki anlatıda, kölelere efendiye hazırlanır gibi yemek sunuluyordu. Efendinin sofrası ise kölelere yapılan bu ikramın ardından daha sonra kuruluyordu. Buradaki somut değişiklik, yemek hizmetinin sırasıyla kime yöneldiğinde ortaya çıkıyordu. Bayram, normal hiyerarşiyi sofradaki davranışlar üzerinden geçici olarak tersine çevirebiliyordu. [3]
Saturnalia’nın sağladığı konuşma serbestliği, Horatius’un hicivlerinde de kendisine yer buluyordu. Horatius, aralık özgürlüğü diye adlandırdığı bu serbestliği iki hicvinde ele alıyordu. Bu metinlerde kölenin efendisini eleştirmesi, bayramın dikkat çeken davranışlarından biri olarak görünür. Böylece değişen roller yalnız tabaklara değil, söylenebilen sözlere de yansıyordu. [3]
Siz bu sahneleri okurken kölelerin kalıcı özgürlük kazandığını düşünmemelisiniz; eşitlik geçiciydi. Saturnalia sona erdiğinde, olağan toplumsal hiyerarşi yeniden geçerli olmaya devam ediyordu. Efendiye eleştiri yöneltebilmek veya önce yemek yemek, kölelik düzenini ortadan kaldırmıyordu. Bu nedenle rol değişiminin anlamı, sağladığı serbestlik kadar süresinin sınırlılığında bulunuyor. [3]
Kısa kronoloji
Saturnalia’nın tarihindeki değişimler, resmî sürelerle kutlama alışkanlığını birlikte izlemeyi gerektiriyor. Aşağıdaki sıra, Livius’un aktardığı düzenlemeden Macrobius’un eserinin muhtemel yazılışına kadar uzanıyor. Her kayıt aynı tür bilgiyi vermiyor; bazıları töreni, bazıları takvimi açıklıyor. [2][5]
- MÖ 217: Livius, tanrının suretini sofraya katan lectisternium düzenlemesini bu yıla tarihler. [2]
- Cicero dönemi: Kutlamalar, 17–23 Aralık arasındaki yedi güne yayılıyordu. [2]
- Augustus dönemi: Mahkemelerin uzun süre kapalı kalmasını önlemek için resmî tatil üç günle sınırlandı. [2]
- Caligula dönemi: Resmî tatil beş güne çıkarılırken bir haftalık kutlama alışkanlığı sürüyordu. [2]
- MS 354: Kronografi, Saturnalia’yı 17 Aralık’ta, İsa’nın doğumunu ise 25 Aralık’ta ayrı kaydetti. [2]
- MS 430’lar: Akademik tarihlendirmeye göre Macrobius, yedi kitaplık Saturnalia eserini muhtemelen bu dönemde yazdı. [5]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Satürn Tapınağı’ndaki fildişi heykelin ayakları, yün bağlarla bağlı durumda tutuluyordu. Saturnalia sırasında bu bağların çözülmesi de kutlamanın somut ritüellerinden biriydi. Bayramdaki serbestlik böylece yalnız insan davranışlarında değil, tanrı heykeline yapılan işlemde görülüyordu. Bağların çözülmesi, Satürn’e adanan kutlamayı gözle görülür bir hareketle belirginleştiriyordu. [2]
Pileus adlı keçe başlık, normalde azat edilmiş kişilerle ilişkilendirilen bir giysiydi. Saturnalia sırasında köleler de bu başlığı takabiliyor, bayrama özgü serbestliği görünür kılabiliyordu. Ancak pileus takmak, kölelerin kalıcı biçimde özgürleştiği anlamına gelmiyordu; eşitlik geçiciydi. Başlık ayrıntısı, bayramdaki sembollerle toplumsal statünün neden ayrılması gerektiğini açıklıyor. [3]
Tacitus’un aktardığı bir olayda genç Nero, Saturnalia eğlencesinin yöneticisi olarak seçilmişti. Nero bu konumdayken, Britannicus’a şarkı söylemesini emreden bir talimat vermişti. Bu örnek, Saturnalia eğlencelerinde yönetici seçilmesi ve emir verilmesi gibi uygulamaları gösteriyor. Aynı zamanda bayramın ayrıntılarını, adı bilinen kişilerin katıldığı somut bir sahneye taşıyor. [2]
Aulus Gellius ise Atina’daki Saturnalia kutlamalarında eski şairler üzerine sorular sorduklarını anlatır. Cevapsız kalan sorular için Satürn’e bir defne çelengi adanıyordu. Böylece şiir bilgisi üzerine sorular da Saturnalia sırasında yapılan etkinlikler arasında görünür. Catullus’un 14. şiirinde ise dostunun gönderdiği kötü şiirler kitabına alaycı tepki bulunur. Şiirde sözü edilen bu kitap, dostunun gönderdiği bir Saturnalia hediyesiydi. [2][3]
Macrobius’un yedi kitaplık Saturnalia eseri, Praetextatus’un evindeki edebî sohbet çevresinde kurgulanmıştır. Sohbet, festivalin üç gününe yayılır ve toplam 12 konuğu bir araya getirir. Cambridge’deki akademik değerlendirme, eserin muhtemelen MS 430’larda yazıldığını belirtir. Eserdeki konuşmalar ise yaklaşık MS 382–383 yıllarına yerleştirilmiş bir kurgu içinde sunulur. Yazılış zamanı ile sohbetin geçtiği zamanı ayırmak, bu metni anlamayı kolaylaştırır. [5]
Saturnalia’nın Noel’e doğrudan dönüştüğü iddiası hangi açılardan sorunludur?
Saturnalia ile Noel arasındaki ilişkiyi değerlendirirken, takvim kayıtları somut bir başlangıç sunuyor. MS 354 Kronografisi, İsa’nın doğumunu açıkça 25 Aralık tarihine yerleştiriyor. Aynı kayıt, Saturnalia’yı ayrıca 17 Aralık günü için takvimde gösteriyor. Bu ayrım, iki kutlamanın doğrudan aynı bayram sayılmasını destekleyen bir kayıt oluşturmuyor. [2]
Pagan bayramlarını ikame etme kuramı, Noel tarihini rekabet üzerinden açıklamayı öneriyor. Bu görüşte Saturnalia ve 25 Aralık’taki Sol Invictus kutlamaları birlikte değerlendiriliyor. Noel tarihinin seçimi, bu kutlamalarla rekabet etme amacıyla ilişkilendiriliyor. Ancak burada söz konusu olan, tarih seçimini açıklamaya çalışan bir kuramdır. [6]
Andrew McGowan, erken Hristiyan metinlerinde bu amacı bildiren bir açıklama bulunmadığını vurguluyor. Başka deyişle, Noel tarihinin pagan bayramlarını ikame etmek için seçildiğini söyleyen erken açıklama yoktur. Bu eksiklik, ikame kuramını kesinleşmiş bir olay gibi anlatmayı sorunlu kılıyor. Saturnalia’daki hediyeleşme gibi benzerlikler de tek başına doğrudan dönüşüm kanıtı sunmuyor. [6]
Alternatif hesaplama kuramı, 25 Aralık tarihini farklı bir düşünce üzerinden açıklar. İsa’nın ana rahmine düşüşü, bu hesapta ölümüyle aynı güne, 25 Mart’a yerleştirilir. Ardından dokuz ay sayılmasıyla doğum günü için 25 Aralık tarihine ulaşılır. Böylece açıklamanın merkezinde Saturnalia yerine, İsa’nın yaşamına ilişkin bir tarih hesabı bulunur. [6]
McGowan, dördüncü yüzyıldan sonra Noel’e pagan geleneklerin katılmış olabileceğini de kabul ediyor. Bununla birlikte, 25 Aralık tarihinin kökeninin kesinleşmediğini ayrıca vurguluyor. Dolayısıyla sonradan gelenek aktarılmasıyla kutlama tarihinin başlangıçta seçilmesi, ayrı sorular olarak kalıyor. Saturnalia’nın doğrudan Noel’e dönüştüğünü söylemek, bu farklı soruları tek açıklamada birleştiriyor. [6]
Sık sorulan sorular
Saturnalia hangi tarihlerde kutlanıyordu?
Saturnalia’nın resmî günü, Roma bayram takviminde 17 Aralık olarak belirlenmişti. Cicero döneminde kutlamalar 23 Aralık’a kadar uzanarak yedi gün sürüyordu.
Saturnalia sırasında köleler gerçekten efendi mi oluyordu?
Antik anlatılarda kölelerin önce ağırlandığı veya efendilerinden servis aldığı örnekler bulunur. Ancak Saturnalia sona erdiğinde olağan toplumsal hiyerarşi yeniden geçerli oluyordu.
Saturnalia’da insanlar birbirlerine hangi hediyeleri veriyordu?
Saturnalia hediyeleri arasında cerei denen mumlar ve küçük pişmiş toprak figürler bulunuyordu. Bu figürler sigillaria adıyla anılıyor, bayramın hediyeleşme uygulamaları arasında yer alıyordu.
Saturnalia doğrudan Noel’e dönüşmüş bir bayram mıydı?
MS 354 Kronografisi, Saturnalia’yı ve İsa’nın doğumunu farklı tarihlerde kaydeder. Andrew McGowan, Noel tarihinin pagan bayramlarını ikame etmek amacıyla seçildiğini bildiren erken Hristiyan açıklaması bulunmadığını vurgular.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Saturnalia tr.wikipedia.org
- Encyclopaedia Romana — Saturnalia penelope.uchicago.edu
- İngilizce Wikipedia — Saturnalia en.wikipedia.org
- English Heritage — Christmas Lights english-heritage.org.uk
- Cambridge University Press — Saints and Symposiasts, Macrobius bölümü cambridge.org
- Andrew McGowan / Biblical Archaeology Society — How December 25 Became Christmas biblicalarchaeology.org
Görsel: Saturnalia by Antoine Callet.jpg — Themadchopper, Antoine-François Callet, CC0
