İsgəndəriyyə mayakı (İskenderiye Feneri) Misirin (Mısır) İsgəndəriyyə (İskenderiye) şəhərində, qədim Faros adasının (Faros Adası) şərq ucunda yerləşirdi. Böyük limanın (Büyük Liman) girişinin yanındakı həmin yerdə indi Qayıtbay qalası (Kayıtbay Kalesi) dayanır. Zəlzələlər mayakı tədricən dağıdıb. Qalan daşlar təxminən 1480-ci ildə qalanın tikintisində təkrar istifadə edilib. Sualtı qalıqlar arasında mayakla əlaqələndirilən iri bloklarla yanaşı, başqa tikililərin daşları da var.
Araşdırmanın əsas sualı bu qarışıq qalıqlardan doğur: hansı daşlar qülləyə aid idi və siz onlardan onun quruluşu barədə nə öyrənə bilərsiniz? Sikkələrdə zirvəsində heykəl olan qüllə görünür. Sualtı tədqiqatlarda isə ətrafa səpələnmiş memarlıq parçaları qeydə alınır. Bu izləri izlədikcə mayakın tikintisi, tədricən dağılması və indi 3D modelləşdirmə ilə yoxlanılan bərpa variantları bir-birinə bağlanır.
İsgəndəriyyə mayakı harada yerləşirdi?
Mayak Faros adasının şərq ucundan İsgəndəriyyənin Böyük limanına girişi göstərirdi. Farosu İsgəndəriyyəyə uzunluğu 1,200 metrdən çox olan Heptastadion (Heptastadion) adlı dəniz üzərindən çəkilmiş yol birləşdirirdi. Beləliklə, adada yerləşən mayakın şəhərlə quru bağlantısı vardı.
Qayıtbay qalası mayakın əvvəlki yerindədir. Qədim qüllənin yerini müəyyənləşdirmək üçün qalanı əsas götürsəniz, başlıca coğrafi istinadı tapmış olarsınız. Sualtı arxeoloji sahə də bu ərazinin ətrafındadır. CEAlex qalıqların su altında qalmasını antik dövrdən bəri İsgəndəriyyə sahilində baş verən yer çökmələri ilə əlaqələndirir.
İsgəndəriyyə mayakı nə vaxt və kimin hakimiyyəti dövründə tikilib?
CEAlex tikintinin başlanmasını e.ə. 297-ci ilə, I Ptolemeyin (I. Ptolemaios) hakimiyyəti dövrünə aid edir. Tikinti II Ptolemeyin (II. Ptolemaios) hakimiyyəti zamanı, e.ə. 283–281-ci illər arasında tamamlanıb. Bu tarixləndirmə sonrakı dövrə aid Suda lüğətinə (Suda Sözlüğü) və Yevsevin (Eusebios) xronologiyasına əsaslanır. Buna görə tarixlərin dəqiqliyi həmin yazılı mənbə ənənələrindən asılıdır.
Mayak Qədim dünyanın yeddi möcüzəsindən biri olub. Onun ümumi hündürlüyünün ən azı 100 metr olduğu təxmin edilir. Bu rəqəm tikilinin təxmini ümumi hündürlüyünü bildirir. Suyun altında qalan bloklar bütün ölçüləri birbaşa müəyyənləşdirməyə imkan verən bütöv qüllə təşkil etmir.
Tikinti tarixləri iki hökmdarın rolunu da ayırır. Layihəni I Ptolemey başladıb, tamamlananda isə II Ptolemey hakimiyyətdə olub. Mayakı yalnız bu hökmdarlardan birinin işi kimi təqdim etmək həmin ardıcıllığı itirir.
Qədim təsvirlər mayakın memarlığı və işləməsi barədə nə göstərir?
Geniş yayılmış bərpa təsvirində yuxarıya doğru daralan üç hissə var: kvadrat aşağı hissə, səkkizbucaqlı orta hissə və dairəvi yuxarı hissə. Domisiandan (Domitianus) Kommoda (Commodus) qədər imperatorların hakimiyyəti dövrlərində buraxılmış sikkələrdə zirvəsində heykəl olan üçhissəli qüllə göstərilir. Bu təsvirlər binanın ümumi quruluşu barədə dəlil verir.
CEAlex sikkələrin memarlıq baxımından təhlilində birinci terrasın dörd küncündə Triton (Triton) fiqurlarını da müəyyənləşdirir. Bu şərhə görə, zirvədəki heykəllə terrasdakı fiqurlar ayrı mövqelərdə yerləşirdi. Siz onları ayrı nəzərdən keçirsəniz, bərpa təsvirini daha diqqətlə qiymətləndirə bilərsiniz.
İşığın yeri barədə əminlik daha azdır. Ənənəvi izaha görə, qüllənin başında od yanırdı. CEAlex təsvirlərdə eyni nöqtədə böyük heykəl göstərildiyi üçün bu yerləşməni sual altına alır. Qurum odun dəqiq yerini və güzgü haqqında məlumatla əlaqəsini mübahisəli sayır.
Beləliklə, qədim təsvirlər qüllənin hissələri və heykəlləri barədə müzakirəyə əsas verir. Ancaq onun necə işlədiyinə dair bütün təfərrüatları aydınlaşdırmır. Bərpa təsviri kvadrat, səkkizbucaqlı və dairəvi hissələri göstərə bilər. İşığın dəqiq yerləşməsi isə yenə açıq qala bilər.
Zəlzələlər və sonrakı tikinti mayaka necə təsir edib?
Mayak zamanla dağılıb. İngiliscə Vikipediyada toplanmış qeydlərə görə, 956-cı il zəlzələsi yuxarıdakı təxminən 20 metrlik hissənin uçmasına səbəb olub. Bu, böyük konstruktiv itki idi. Lakin bina həmin vaxt tam yox olmayıb.
CEAlex-in Pharos layihəsi (Pharos Projesi) mayakın fəaliyyətinin dayanmasını 8 avqust 1303-cü il zəlzələsi və onunla əlaqəli sunaminin vurduğu ziyanla bağlayır. Layihənin məlumatına görə, bu fəlakətdən sonra bina təmir edilməyib. Deməli, mayakın fəaliyyətinin dayanması ilə qalan tikilinin yox olması ayrı mərhələlər olub.
İbn Bəttutənin (İbn Battuta) səfərləri dağıntının davam etdiyini göstərir. O, 1326-cı ildə zədələnmiş mayaka daxil ola bilib. 1349-cu ildə qayıdanda isə tikili elə dağılmışdı ki, girişinə çatmaq mümkün deyildi. Onun qeydləri 1303-cü il fəlakəti ilə daşların sonrakı təkrar istifadəsi arasında xarabalığın vəziyyətinin pisləşdiyini göstərir.
Türkcə Vikipediyaya görə, təxminən 1480-ci ildə hələ qismən ayaqda qalan hissələrin daşları eyni yerdə Qayıtbay qalasının tikintisində istifadə olunub. Zəlzələ zədələri qüllənin tədricən dağılmasını izah edir. Sonrakı tikinti isə qalan materialın təkrar istifadəsini açıqlayır. Sahildəki yer çökmələri də arxeoloji qalıqların indi niyə su altında olduğunu anlamağa kömək edir.
Xronologiya
- E.ə. 297: CEAlex-in sonrakı dövrə aid Suda lüğətinə və Yevsevin xronologiyasına əsaslanan tarixləndirməsinə görə, I Ptolemeyin hakimiyyəti dövründə tikinti başladı.
- E.ə. 283–281: CEAlex-in eyni tarixləndirməsinə görə, mayak II Ptolemeyin hakimiyyəti dövründə tamamlandı.
- 956: Zəlzələ yuxarı hissədə uçquna səbəb oldu.
- 8 avqust 1303: Zəlzələ və onunla əlaqəli sunami mayaka ağır ziyan vurdu. CEAlex-ə görə, onun fəaliyyəti dayandı.
- 1326 və 1349: İbn Bəttutə 1326-cı ildə zədələnmiş binaya daxil ola bildi. 1349-cu ildə isə onun daxil olmaq üçün həddən artıq dağıldığını gördü.
- Təxminən 1480: Mayakın qalan daşları Qayıtbay qalasında təkrar istifadə edildi.
- 1993–1994: Beton mühafizə blokları sualtı qalıqları təhlükə altına saldı. Ardınca 1994-cü ildə CEAlex-in ilk qazıntı kampaniyası keçirildi.
- 1995–1996: Sonradan quruda nümayiş etdirilmək üçün 36 obyekt sudan çıxarıldı.
- 2009 və 2013: Fotoqrammetrik sənədləşdirmə başladı. Sonra işlər sualtı sahənin rəqəmsal əkizinin hazırlanması istiqamətində genişləndi.
- 2023: Isabelle Hairy-nin rəhbərliyi ilə Pharos layihəsi başladı.
- 2025: Mayakla əlaqələndirilən 22 iri blokun sudan çıxarıldığı elan edildi.
Qayıtbay qalasının yaxınlığında tapılan hansı daşlar mayakla əlaqələndirilir?
Jean-Yves Empereur tərəfindən yaradılmış İsgəndəriyyə Araşdırmaları Mərkəzinin — Centre d’Études Alexandrines (İskenderiye Araştırmaları Merkezi) — komandası 1994-cü ildə Qayıtbay ətrafında ilk qazıntı silsiləsini həyata keçirib. Fransa Mədəniyyət Nazirliyi dalışlar zamanı təxminən 3,500 memarlıq elementinin müəyyənləşdirildiyini bildirir. Bunlara sütun başlıqları, sütun altlıqları, sfinkslər, obelisklər və nəhəng heykəllər daxil idi. Onların yalnız bir qisminin mayaka aid olması ehtimal edilirdi.
CEAlex sualtı sahədə bir neçə qrupu fərqləndirir. Şimal-qərbdəki qalıqları mayakla, şimal-şərqdəkiləri Roma dövrünə aid bina ilə, cənubdakılar isə sahil mühafizə divarı ilə əlaqələndirir. Buna görə tapıntının sahə daxilindəki yeri də şərhin bir hissəsidir.
Sahəni təsvir edən rəqəmlərin tarixini və nəyi ifadə etdiyini də nəzərə almaq lazımdır. 1 yanvar 2020-ci ildə CEAlex-in məlumat bazasında 3,040 qeydə alınmış blok vardı. Onun rəqəmsal səth modeli 15,910 kvadratmetrlik arxeoloji ərazinin təxminən 65 faizini əhatə edirdi. Bu rəqəmlər müəyyən tarixdəki sənədləşdirmə vəziyyətini göstərir. Onlar mayaka aid olduğu təsdiqlənmiş daşların sayı deyil.
2025-ci ilin iyulunda elan edilən işlər çərçivəsində mayakla əlaqələndirilən 22 iri blok araşdırma və rəqəmsal skan üçün dənizin dibindən çıxarılıb. Onların arasında mayakın monumental girişi ilə əlaqələndirilən daşlar da vardı. Digər parçalar isə ayrıca abidənin bir hissəsi ola biləcək Misir üslublu pilon darvazasına aid idi. Daşların sudan çıxarılması hər birinin mənşəyini qəti müəyyənləşdirməyib.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Böyük Plini (Yaşlı Plinius) tikinti xərcinin 800 talant olduğunu yazıb. CEAlex Ptolemey dövrünün talantı üçün öz hesablamasını tətbiq edərək bu məbləği təxminən 17 ton gümüşə bərabər tutur. Bu çevirmə qeydə alınmış xərcin maddi miqyasını göstərir.
Sualtı qalıqlar 1993-cü ildə müasir təhlükə ilə üzləşib. Qayıtbay qalasını qorumaq üçün dənizə yüzlərlə beton blok yerləşdirilib. Bu bloklar arxeoloji qalıqlara çıxışı bağlayıb və sahəni təhlükə altına salıb.
Cənubdakı sahil mühafizə divarı təkrar istifadənin başqa bir nümunəsidir. CEAlex onun İsgəndəriyyənin qədim binalarından götürülüb yenidən yonulmuş qranit sütunlardan tikildiyini bildirir. Buna görə daşın mayakın yaxınlığında olması onun əvvəlcə qülləyə aid olduğunu sübut etmir.
Sudan çıxarılan bəzi əşyaları quruda görmək mümkündür. 1995–1996-cı illərdə çıxarılmış 36 parça İsgəndəriyyədəki nümayiş sahələrinə yerləşdirilib. Bunlara Roma Teatrının açıq hava muzeyi (Roma Tiyatrosu Açık Hava Müzesi) və Bibliotheca Alexandrina kitabxanasının (İskenderiye Kütüphanesi) qarşısındakı məkan daxildir. Bu ekspozisiyalar sualtı sahədən çıxarılmış materiallarla tanış olmağın başqa yoludur.
Sualtı qazıntılar və 3D modelləşdirmə hansı qeyri-müəyyənlikləri aydınlaşdıra bilər?
Hairy, Abdelaziz və Elsayed-in 2025-ci il elmi xülasəsi fotoqrammetriya proqramının başlanmasını 2009-cu ilə aid edir. Məqsəd parçaları araşdırmaq və mümkün birləşmə yerlərini müəyyənləşdirmək idi. Xülasəyə görə, bu iş 2013-cü ildə təxminən 1.6 hektarlıq sualtı sahənin rəqəmsal əkizinin hazırlanması istiqamətində genişlənib.
Evdə sınmış parçaları birləşdirməyə çalışdığınızı düşünün: uyğun görünən parçaların formalarını yoxlamalısınız. Mayak proqramı da qeydə alınmış daş fraqmentlərinə bu praktik sualla yanaşır. Mümkün birləşmə yerlərinin axtarışı ayrı parçaların vaxtilə eyni memarlıq elementinə aid olub-olmadığını yoxlamağa kömək edə bilər.
2023-cü ildə Isabelle Hairy-nin rəhbərliyi ilə başlayan Pharos layihəsi arxeoloji dəlilləri qədim mətnlər və təsvirlərlə müqayisə edir. Onun 3D modelləri həndəsə, materiallar, daxili quruluş, açılışların forması və sayı barədə bərpa nəzəriyyələrini yoxlayır. Modellər təklif olunan quruluşlara dəlillərlə tutuşdurula bilən konkret xüsusiyyətlər verir.
Odun yerinin mübahisəli olması bu müqayisələrin əhəmiyyətini göstərir. Zirvədə heykəl təsvir edən sikkələr odun ənənəvi olaraq həmin nöqtədə yerləşdirilməsini çətinləşdirir. Siz bərpa təsvirini araşdıranda üçhissəli qülləyə və işığın dəqiq yerləşməsinə fərqli əminlik dərəcələri ilə yanaşmalısınız.
Tez-tez verilən suallar
Mayak dəqiq harada yerləşirdi?
Misirin İsgəndəriyyə şəhərində, Faros adasının şərq ucunda yerləşirdi və Böyük limanın girişini göstərirdi. Onun əvvəlki yerində indi Qayıtbay qalası dayanır.
Bir zəlzələ bütün mayakı dağıdıb?
Mayak tədricən dağılıb. 956-cı ildə zədələndiyi qeydə alınıb. CEAlex fəaliyyətinin dayanmasını 1303-cü il zəlzələsi və sunamisi ilə əlaqələndirir. İbn Bəttutənin səfərləri daşların təxminən 1480-ci ildə təkrar istifadəsindən əvvəl dağıntının artdığını sənədləşdirir.
Sualtı qalıqların hamısı mayaka aiddir?
Xeyr. CEAlex Roma dövrünə aid binanın və sahil mühafizə divarının qalıqlarını da müəyyənləşdirir. Dalışlardan bildirilən materialın yalnız bir qisminin mayaka aid olması ehtimal edilirdi.
Tədqiqatçılar 3D modellərlə nəyi yoxlayırlar?
Pharos layihəsinin 3D modelləri qüllə üçün təklif olunan həndəsəni, materialları, daxili planı və açılışları yoxlayır. Layihə bu bərpa variantlarını arxeoloji dəlillər, mətnlər və təsvirlərlə müqayisə edir. Fotoqrammetriya proqramı həmçinin blokların mümkün birləşmə yerlərini araşdırır.
Mənbələr
- CEAlex — Mayakın yerləşdiyi sahədə sualtı qazıntılar pharos.cealex.org
- CEAlex — İsgəndəriyyə mayakı pharos.cealex.org
- CEAlex — Pharos layihəsi pharos.cealex.org
- Fransa Mədəniyyət Nazirliyi — İsgəndəriyyə (Misir) archeologie.culture.gouv.fr
- İngiliscə Vikipediya — İsgəndəriyyə mayakı en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — İskenderiye Feneri tr.wikipedia.org
- Live Science — İsgəndəriyyə mayakının nəhəng blokları livescience.com
- Eurographics — Qədim İsgəndəriyyə mayakının (Misir) sualtı arxeoloji sahəsində 3D texnologiyalar, nəşrin xülasəsi diglib.eg.org
FAQ
İsgəndəriyyə mayakı harada yerləşirdi?
Misirin İsgəndəriyyə şəhərində, qədim Faros adasının şərq ucunda yerləşirdi. İndi Qayıtbay qalasının olduğu yerdən Böyük limanın girişini göstərirdi.
Mayak bir zəlzələdə dağılıb?
Mayak tədricən dağılıb. 956-cı ildə zəlzələ onun yuxarı hissəsini zədələyib. CEAlex mayakın fəaliyyətinin dayanmasını 8 avqust 1303-cü il zəlzələsi və sunamisinin vurduğu ziyanla əlaqələndirir. Qalan daşlar sonradan Qayıtbay qalasında təkrar istifadə edilib.
Suyun altındakı hər daş mayaka aiddir?
Xeyr. Sualtı ərazidə mayakla əlaqələndirilən qalıqlarla yanaşı, Roma dövrünə aid tikilinin və sahil mühafizə divarının qalıqları da var. Fransa Mədəniyyət Nazirliyinin bildirdiyi təxminən 3,500 memarlıq elementinin yalnız bir qisminin mayaka aid olması ehtimal edilirdi.
3D modellər mayak haqqında nə göstərə bilər?
Onlar tədqiqatçılara blokların mümkün birləşmə yerlərini araşdırmağa, mayakın həndəsəsi, materialları, daxili planı və açılışları ilə bağlı bərpa variantlarını yoxlamağa kömək edir. Bu modellər arxeoloji dəlillər, qədim mətnlər və təsvirlərlə müqayisə olunur.
Image: Lighthouse – Thiersch.png — Prof. Hermann Thiersch (1874–1939), Public domain
