Bergama Antik Kenti nerede? Akropol ve Asklepion tarihi

Bergama Antik Kenti’nin Akropolü, İzmir’in Bergama ilçesinde, yaklaşık 335 metre yüksekliğindeki bir tepededir. Pergamon adıyla da bilinen kent, Türkiye’nin Ege Bölgesi’nde, Bakırçay Ovası’na hâkim konumdadır. Akropol dışındaki Asklepion ise sağlık tanrısı Asklepios’a adanmış ayrı bir kutsal alandır. [1][2][4]

Yaklaşık 10.000 kişilik Akropol tiyatrosunda, sökülüp kurulabilen ahşap bir sahne kullanılıyordu. Siz bu yazıda Pergamon’un konumunu, krallık geçmişini ve Asklepion’un tarihini öğreneceksiniz. Büyük Sunak ile Berlin’deki Pergamonmuseum arasındaki bağlantıyı da izleyebileceksiniz. Kentin farklı alanlarını, tiyatro sıralarından tedavi uygulamalarına uzanan somut ayrıntılarla tanıyacaksınız. [3][7]

Pergamon Antik Kenti nerede, Akropol hangi tepede?

Pergamon Antik Kenti, İzmir ilinin Bergama ilçesinde bulunan antik yerleşimdir. Akropol, deniz seviyesinden yaklaşık 335 metre yükseklikteki tepe üzerinde yer alır. Bakırçay Ovası’na hâkim bu konum, kentin coğrafyasını anlamanın başlangıç noktasıdır. Siz Akropol’ü düşünürken, ova üzerinde yükselen bu tepeyi gözünüzde canlandırabilirsiniz. [1][2]

Kentin batısından antik Selinus, bugünkü adıyla Bergama Çayı geçer. Doğusundaki antik Ketios ise bugün Kestel Çayı adıyla bilinir. Böylece antik adlarla bugünkü coğrafya arasında doğrudan bağlantı kurulabilir. Bergama Çayı ve Kestel Çayı, Pergamon’un iki yanındaki konumu tarif eder. [2]

Pergamon adının açıklaması da kentin tepe üzerindeki yerleşimiyle birlikte düşünülebilir. Metropolitan Museum’un kataloğu, adı Yunanca öncesi kökenli bir sözcükle açıklar. Katalogda bu sözcüğün anlamı, Türkçeye “kale” olarak aktarılabilecek biçimde verilir. Bu açıklama, Pergamon adını bir hükümdarın ismine bağlamadan anlamayı sağlar. [5]

Bergama’nın tarihsel peyzajı, Akropol ve Asklepion üzerinden farklı dönemleri birlikte düşündürür. Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzajı, 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi. Listeye alınan alanın büyüklüğü, UNESCO kaydında 332,5 hektar olarak belirtilir. [6]

Pergamon Krallığı ne zaman kuruldu, Roma’ya nasıl geçti?

Pergamon, Philetairos’un MÖ 281 dolaylarında bağımsız yönetimini kurmasıyla hanedanın merkezi oldu. Attalos Hanedanı’nın kentteki yönetimi, III. Attalos’un MÖ 133’teki ölümüne kadar sürdü. Akropol’ün yukarı kent bölümündeki kral sarayları, bu yönetim geçmişiyle birlikte okunabilir. Aynı bölümde silah depoları ve büyük tapınaklar da bulunuyordu. [2][3]

Krallığın toprakları açısından belirleyici gelişmelerden biri, MÖ 188 tarihli Apameia Barışı’ydı. Roma’nın müttefiki Pergamon Krallığı, bu barış sonucunda Anadolu’daki topraklarını genişletti. Krallık böylece en geniş sınırlarına ulaştı; tarihsel anlatıda bu nedenle MÖ 188 öne çıkar. [2]

III. Attalos, MÖ 133’te öldüğünde krallığını vasiyetle Roma’ya bıraktı. Pergamon’un siyasi geçmişinde Roma bağlantısı, bu vasiyetle yeni bir aşamaya geçti. Ancak Akropol’deki Traianus Tapınağı, çok daha sonraki Roma imparatorluk dönemine aittir. Tapınak, MS 2. yüzyılda Traianus ve Hadrianus için inşa edildi. [2][3]

Pergamon’un dinî tarihi, Asklepios ve Dionysos’a adanmış alanlarla sınırlı değildir. Kent, Yeni Ahit’in Vahiy Kitabı’nda anılan Asya’nın Yedi Kilisesi’nden birini barındırıyordu. Bu bilgi, Pergamon’un tarihini yalnız Attalos Hanedanı üzerinden okumamayı sağlar. [2]

Pergamon Akropolü’nde tiyatro ve tapınaklar nasıl yerleşmişti?

Akropol’ün yukarı kent bölümünde kral sarayları, silah depoları ve büyük tapınaklar bulunuyordu. Bu yapılar, aynı tepe üzerinde yönetim ve inanç alanlarını birleştiriyordu. Siz Akropol’ü incelerken, saraylarla tapınakların bu ortak yerleşimini dikkate alabilirsiniz. Böylece tek bir yapıya bakmak yerine yukarı kentin düzenini düşünürsünüz. [3]

Batı yamaçtaki Helenistik tiyatro, yaklaşık 10.000 seyirci alabilecek kapasiteye sahipti. Oturma bölümü 78 sıradan oluşuyor, yaklaşık 36 metrelik düşey yükseklik farkına ulaşıyordu. Bu iki ölçü, tiyatronun yamaç üzerindeki düzenini birlikte anlatır. Sıra sayısı oturma düzenini, yükseklik farkı ise yapının dikey boyutunu gösterir. [2][3]

Gündelik hayatta bir gösteri için oturma yeri seçtiğinizi düşünerek bu düzeni canlandırabilirsiniz. Pergamon tiyatrosundaki 78 sıra, seyircilerin farklı yüksekliklerde oturduğu bir yerleşim oluşturuyordu. Yaklaşık 36 metrelik düşey fark, sıralar arasındaki konum değişimini somutlaştırır. Bu ölçü, deniz seviyesinden yaklaşık 335 metrelik Akropol yüksekliğinden ayrı değerlendirilmelidir. [2]

Tiyatro terasının kuzeyinde, Dionysos’a adanmış bir tapınak bulunur. Dionysos’un şarap ve tiyatroyla ilişkisi, bu komşuluğu anlamlandırmaya yardımcı olur. Akropol’deki Traianus Tapınağı ise MS 2. yüzyılın Roma imparatorluk dönemini temsil eder. Traianus ve Hadrianus için yapılan tapınak, Helenistik tiyatroyla farklı dönemlere aittir. [3]

Bergama Asklepion’u neydi, burada hangi tedaviler uygulanıyordu?

Bergama Asklepion’u, Akropol dışında gelişen bir kutsal alan ve tedavi merkeziydi. Sağlık tanrısı Asklepios’a adanan alanın gelişimi, MÖ 4. yüzyılda başladı. Bugün görülen anıtsal düzen ise büyük ölçüde MS 2. yüzyıla dayanır. Bu düzenlemeler, Roma imparatoru Hadrianus döneminde gerçekleştirildi. [4]

Asklepion’u anlamak için başlangıç tarihiyle görünen yapı düzenini birlikte düşünmek gerekir. MÖ 4. yüzyıl, kutsal alanın gelişmeye başladığı dönemi belirtir. Hadrianus dönemi ise günümüze ulaşan anıtsal düzenin başlıca aşamasını açıklar. Böylece Asklepion’un tek bir dönemde oluşmadığı, verilen tarihler üzerinden anlaşılır. [4]

Asklepion’a ulaşımı sağlayan kutsal yolun adı, antik dönemde Via Tecta idi. Bu yolun uzunluğu, yaklaşık 1 kilometre olarak belirtilir. Sütunlu yolun iki yanında adak eşyaları satan dükkânlar bulunuyordu. Yol, bu nedenle kutsal alana yaklaşımı ve alışverişi aynı güzergâhta buluşturuyordu. [3][4]

Asklepion’daki antik uygulamalar arasında kutsal uyku, su ve çamur uygulamaları bulunuyordu. Beslenme kürleri ve müzik dinletileri de tedavi uygulamalarının parçalarıydı. Burada tedavi gören hatip Aelius Aristides, deneyimlerini Hieroi Logoi adlı eserinde anlattı. Eseri, Asklepion’daki uygulamalarla kişisel deneyimin birlikte ele alındığı bir anlatıdır. [4]

Asklepion’un avlusunun kuzeybatısında, kendi tiyatrosu da bulunuyordu ve kapasitesi 3.500 kişiydi. Bu yapı, Akropol’ün batı yamacındaki yaklaşık 10.000 kişilik tiyatrodan ayrıdır. Hekim, cerrah ve filozof Galenos da Pergamon’da eğitim gördü. UNESCO’nun alan tanımı, Galenos’un eserlerinin bu kentten yayıldığını belirtir. [3][6]

Pergamon Altarı ve Pergamon Müzesi nerede?

Büyük Sunak, ölçüleriyle tanımlanabilen bir anıttır. Tabanı yaklaşık 36,8 metre genişliğinde ve 34,2 metre derinliğindeydi. Yaklaşık 2,3 metre yüksekliğindeki dış friz, mitolojik bir savaşı betimler. Bu sahnelerde Olympos tanrıları ile Gigantlar karşı karşıya gelir. [7]

Sunağın yapım tarihi konusunda, kurumların verdiği aralıklar birbirinden farklıdır. Berlin Devlet Müzeleri, anıtı yaklaşık MÖ 170–160 arasına tarihler. Cambridge Klasik Arkeoloji Müzesi ise olası aralığı MÖ 180–159 olarak verir. Her iki tarihlendirme de sunağı MÖ 2. yüzyıla yerleştirir. [7][8]

Adanma konusu da anıtın adı kadar dikkatli ele alınmalıdır. Berlin Devlet Müzeleri, Zeus ve Athena’ya adanmış olabileceğini belirtir. Aynı kurum, tanrıların bütününe adanmış olabileceği seçeneğini de sunar. Dolayısıyla “Zeus Sunağı” adı, adanma konusundaki bütün olasılıkları tek başına açıklamaz. [7]

Sunağın korunmuş heykeltıraşlık parçaları, Berlin’deki Pergamonmuseum’da anıtın rekonstrüksiyonuna dâhil edilmiştir. Pergamonmuseum, Almanya’nın başkenti Berlin’in tarihî merkezindeki Müzeler Adası’nda bulunur. İzmir’in Bergama ilçesindeki antik kent ile Berlin’deki müze, farklı yerlerdedir. [1][8][9]

Türkiye’deki Bergama Müzesi’nin bugünkü binası, 30 Ekim 1936’da ziyarete açıldı. Binanın planı, Zeus Sunağı olarak bilinen anıttan esinlenilerek oluşturuldu. Böylece Büyük Sunak bağlantısı, Berlin’deki rekonstrüksiyonun yanında Bergama’daki müze mimarisinde de görülür. [3]

Kısa kronoloji

Pergamon’un tarihini izlerken, kutsal alanın başlangıcıyla krallığın siyasi tarihini ayırabilirsiniz. MÖ 4. yüzyılda gelişen Asklepion, MÖ 281 dolaylarındaki bağımsız yönetimden önceye uzanır. Aşağıdaki sıralama, bu ayrımı sonraki Roma yapılarıyla birlikte gösterir. [2][4]

1. MÖ 4. yüzyıl Asklepios’a adanmış Bergama Asklepion’u gelişmeye başladı. [4]
2. MÖ 281 dolayları Philetairos bağımsız yönetimini kurdu; Pergamon, Attalos Hanedanı’nın merkezi oldu. [2]
3. MÖ 188 Apameia Barışı, Pergamon Krallığı’nın en geniş sınırlarına ulaşmasını sağladı. [2]
4. MÖ 2. yüzyıl Büyük Sunak inşa edildi; daha dar tarihlendirme aralıkları kurumlara göre değişir. [7][8]
5. MÖ 133 III. Attalos öldüğünde krallığını vasiyetle Roma’ya bıraktı. [2]
6. MS 2. yüzyıl Asklepion, Hadrianus dönemi düzenlemeleriyle anıtsallaştı; Akropol’de Traianus Tapınağı yapıldı. [3][4]
7. 30 Ekim 1936 Bergama Müzesi’nin bugünkü binası ziyarete açıldı. [3]
8. 2014 Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzajı, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi. [6]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Akropol tiyatrosunda sabit taş sahne yerine, sökülüp kurulabilen ahşap sahne kullanılıyordu. Yaklaşık 10.000 kişilik kapasiteyle birlikte düşünüldüğünde, bu ayrıntı yapının kullanımını somutlaştırır. Oturma bölümünün 78 sırası kadar, sahnenin değiştirilebilir yapısı da dikkate değerdir. Tiyatroyu zihninizde canlandırırken, oturma sıralarıyla ahşap sahneyi birlikte düşünebilirsiniz. [2][3]

Asklepion’un kutsal su kaynağı, UNESCO’nun alan tanımına göre günümüzde de akmaktadır. Su, antik tedavi uygulamaları arasında yer alan unsurlardan biriydi. Bugün akan kaynakla antik su uygulamalarını birlikte düşünmek, alanın geçmişini somutlaştırır. Buradaki bağlantı, aynı Asklepion alanındaki su kaynağı ve tedavi geleneğidir. [4][6]

Asklepion yolundaki dükkânlar, kutsal alanın gündelik hayatla bağlantısını gösteren başka bir ayrıntıdır. Yolun iki yanında satılan ürünler, adak eşyaları olarak tanımlanır. Siz bu güzergâhı düşünürken, kutsal alana yönelen insanlarla dükkânları birlikte canlandırabilirsiniz. Yaklaşık 1 kilometrelik Via Tecta, böylece yalnız uzunluğuyla hatırlanan bir yol olmaktan çıkar. [3][4]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Pergamon tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Pergamon en.wikipedia.org
3. Kültür ve Turizm Bakanlığı — İzmir Bergama Müze Müdürlüğü kvmgm.ktb.gov.tr
4. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Bergama Asklepion Örenyeri muze.gov.tr
5. The Metropolitan Museum of Art — Pergamon and the Hellenistic Kingdoms of the Ancient World resources.metmuseum.org
6. UNESCO — Pergamon and its Multi-Layered Cultural Landscape whc.unesco.org
7. Berlin Devlet Müzeleri — Der Große Altar von Pergamon search.smb.museum
8. Cambridge Klasik Arkeoloji Müzesi — Great Altar of Zeus at Pergamon, Giant museum.classics.cam.ac.uk
9. Wikipedia — Pergamon Museum en.wikipedia.org

Görsel: Temple of Trajan, Pergamon 01.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0