Hermes ne tanrısıdır? Yolcuların ve ticaretin koruyucusu

Hermes, Antik Yunan dininde hem habercilerin hem de hırsızların koruyucusu kabul edilen tanrıydı. Tanrıların habercisi olarak yolcuları ve tüccarları da koruyordu. Ölülerin ruhlarına öte dünyaya giderken rehberlik etmek de Hermes’in görevleri arasındaydı. [1]

Bir kapı eşiğindeki Hermes sütunu, yolculukla koruma arasındaki ilişkiyi görünür kılıyordu. Siz bu yazıda Hermes’in görevlerini, herma taşlarını ve iki yılanlı asasını tanıyacaksınız. Roma’daki Mercurius bağlantısı ve müzelerdeki eserler de bu anlatının farklı parçalarını tamamlıyor. [4][6][10]

Hermes kimdir, mitolojide hangi görevleri üstlenir?

Yunan mitolojisinde Hermes, Zeus ile Maia’nın oğlu olarak anlatılır. Mitolojik doğum yeri, Peloponnesos’taki Kyllene Dağı’nda bulunan kutsal bir mağaradır. Kyllenios sıfatı da Hermes’in bu dağla kurulan bağını ifade eder. [2][3]

Hermes’in görevleri, tanrılar arasındaki haberleşmeden insanların yolculuklarına kadar uzanır. İnsan habercilerin, tüccarların ve hırsızların koruyuculuğu aynı tanrının çevresinde birleşir. Dolayısıyla Hermes ne tanrısıdır sorusunun cevabı, tek bir uğraşla sınırlanamaz. [1]

Mitolojik anlatıda Hermes, kaplumbağa kabuğundan lir yapar ve Apollon’un sığırlarını çalar. Hırsızların koruyuculuğu, böylece Hermes’in kendi eylemlerinde de karşılık bulan bir görevdir. Lir yapmasıyla sığırları çalması, aynı anlatı kişisinin farklı eylemlerini yan yana getirir. [2]

Gregory Nagy, yol gösterme görevine ayrıca dikkat çeker. Homeros’un Hermes İlahisi’nin 303 ve 392. dizeleri, Apollon’un gizlenen sığırlarına giden yolla ilgilidir. Hermes’in rehberliği, burada belirli bir yere ulaşmayı sağlayan somut bir eylemdir. [13]

Hermes neden yolculuk, ticaret ve sınırlarla ilişkilendiriliyordu?

Hermes’in yolcuları koruması, kavşaklara ve kapı eşiklerine dikilen hermalarla birlikte düşünülmelidir. Yolculuk boyunca karşılaşılan bu noktalar, onun koruyucu işlevinin görünür olduğu yerlerdi. Bir yol ayrımıyla evin girişi, Hermes kültünde geçişlerin korunması düşüncesinde buluşuyordu. [1][6]

Siz günlük yaşamınızda evden çıkarken bir eşikten geçer, yolculuğunuzda kavşaklarla karşılaşırsınız. Hermes’e bağlanan herma sütunları, tam da böyle giriş ve geçiş noktalarına yerleştiriliyordu. Antik uygulamada bu yerlerin korunması, ritüel ve tapınmayla bağlantılıydı. [6][7]

Ticaret bağlantısını da insanların ve malların hareketi üzerinden okumak mümkündür. Oxford Classical Dictionary, Hermes ile karşılaştırdığı Mercurius’u bu dolaşım çerçevesinde açıklar. Malların, insanların ve sözlerin dolaşımını korumak, bu karşılaştırmanın ortak eksenini oluşturur. [5]

Hermes’in sınırlarla ilişkisi, yaşam ile ölüm arasındaki geçişi de kapsıyordu. Psychopompos göreviyle ölülerin ruhlarını öte dünyaya götüren rehber olarak kabul edilirdi. Böylece yol gösterme görevi, insanların yaşarken çıktığı yolculukların ötesine uzanıyordu. [1]

Bu görevleri birlikte okuduğunuzda Hermes’in neden farklı alanlarla ilişkilendirildiği daha anlaşılır olur. Haberci sözleri iletirken yolcu yer değiştirir; tüccarın uğraşı da malların dolaşımıyla bağlantılıdır. Hermes ve Mercurius üzerine yapılan karşılaştırma, bu hareket alanlarını birlikte ele alır. [1][5]

Herma denilen taşlar nerelere dikiliyor ve ne işe yarıyordu?

Oxford Classical Dictionary, hermaların kökenini yol ve sınır işaretlerinde kullanılan taş yığınlarına bağlar. Bu köken açıklaması, sütunların yol bulma ve sınır belirleme işlevlerini anlamaya yardımcı olur. Hermes başlı sütunların yerleştirildiği kavşaklar da aynı mekânsal ilişkiyi görünür kılar. [6][8]

Yunanlar, MÖ 6. yüzyıldan itibaren kavşaklara ve kapı eşiklerine herma sütunları dikiyordu. Bu sütunların üzerinde Hermes’in başı bulunuyor, nesneler ritüel ve tapınmaya konu oluyordu. Hermaların büyüsel koruma sağladığına inanılması, yerleştirildikleri noktaların dinsel anlamını açıklıyor. [6]

Hermalar, baş ve erkek cinsel organı taşıyan dikdörtgen sütunlardı. Girişlerde, geçiş noktalarında ve sınırlarda tehlikeyi uzaklaştırmak amacıyla kullanılıyorlardı. Bu nedenle biçimleriyle koruyucu işlevleri, aynı nesnenin birlikte değerlendirilmesi gereken özellikleridir. [7]

Edinburgh Üniversitesi’nin kaydı, sokak köşelerini ve evlerin önlerini de yerleşim alanları arasında sayar. Buralardaki hermaların kent ile halkına uğur ve refah getirmesi bekleniyordu. Koruma beklentisi, ev girişinden kent yaşamına uzanan bir çevreyi kapsıyordu. [9]

Atina’da MÖ 415 yılında yaşanan tahribat, hermaların dinsel konumunu açıkça gösterir. Kent Sicilya Seferi’ne hazırlanırken hermalar yaygın biçimde tahrip edilmişti. Bu olay, ağır bir kutsala saygısızlık olarak değerlendirilmişti. [7]

Helenistik dönemde herma başlıklarında başka tanrılar ve ünlü insanlar da kullanılmaya başlandı. Sütunlar, dinsel işlevlerinin yanında dekorasyon amacıyla da yerleştiriliyordu. Dolayısıyla herma biçimi zamanla, başında yalnızca Hermes’in bulunduğu örneklerin ötesine genişledi. [6]

Hermes’in asası Asklepios’un asasından nasıl ayrılır?

Metropolitan Sanat Müzesi, Hermes’in ayırt edici simgeleri arasında kanatlı sandaletlerini sayar. Kerykeion adı verilen haberci asası da aynı tanımlamanın parçasıdır. Bu simgeler, Hermes’i tasvirlerde tanımak için birlikte kullanılabilecek somut ayrıntılardır. [4]

Hermes’in caduceus adıyla da bilinen asasında birbirine dolanmış iki yılan bulunur. Şifa tanrısı Asklepios’un asasında ise yalnızca tek yılan vardır. İki tanrının asalarını ayırırken bakılacak en açık özellik, yılanların sayısıdır. [10]

Antik tasvirlerde Hermes’in iki yılanlı değneği, sıklıkla kanatlarla birlikte gösterilir. Asklepios ise tek yılanın sarıldığı kalın bir asa taşır. Böylece yılan sayısına ek olarak değneğin biçimi de karşılaştırmaya yardımcı olur. [11]

Siz bir müze gezisinde bu iki simgeyle karşılaşırsanız önce yılanları sayabilirsiniz. İki yılan Hermes’in caduceus asasına, tek yılan Asklepios’un asasına işaret eder. Hermes’in kanatlı sandaletleri de görülüyorsa, Metropolitan’ın tanımladığı başka bir ayırt edici özellik karşınızdadır. [4][10]

Roma’daki Mercurius ile Hermes arasında nasıl bir ilişki vardır?

Hermes, Roma dininde ticaret tanrısı Mercurius ile özdeşleştirilmiş bir tanrıdır. Bu bağlantıyla birlikte para kesesi de onun simgeleri arasına katılmıştır. Haberci asası ve kanatlı sandaletlerin yanına, ticareti çağrıştıran başka bir nesne eklenir. [4][12]

Oxford Classical Dictionary, Mercurius’un işlevlerini malların, insanların ve sözlerin dolaşımı üzerinden açıklar. Hermes ile kurduğu karşılaştırmada bu hareket alanlarını birlikte ele alır. Ticaret ve habercilik bağlantısını anlamak için bu çerçeve açıklayıcıdır. [5]

Antik geleneğe göre Mercurius’un Roma’daki resmî tapınağı MÖ 495 yılında kurulmuştur. Tapınak, Aventinus’un güneybatı yamacında bulunuyor; kuruluş yıldönümü 15 Mayıs’ta kutlanıyordu. Buradaki tarihlendirme, antik geleneğin aktardığı kuruluş bilgisi olarak değerlendirilmelidir. [5]

Mercurius kültünün dükkân sahipleriyle ve özellikle tahıl taşıyan nakliyecilerle yakın bağları vardı. Böylece ticaret bağlantısı, belirli meslekler ve taşınan bir ürün üzerinden somutlaşıyordu. Dükkân ile tahıl taşımacılığı, Mercurius’un korumasıyla ilişkilendirilen gündelik uğraşlar arasındaydı. [5]

Hermes’in tüccarları korumasıyla Mercurius’un dükkân sahipleri arasındaki bağı, birlikte okumak mümkündür. Bu karşılaştırmada Yunan ve Roma dinlerindeki adları ayrı ayrı izlemek gerekir. Hermes ile Mercurius’un özdeşleştirilmesi, kaynakların açıkça belirttiği dinsel bağlantıdır. [1][5][12]

Kısa kronoloji

Hermes ve Mercurius hakkındaki tarihlenmiş örnekler, sütunlardan tapınaklara ve müze eserlerine uzanır. Aşağıdaki sıralama, mitolojik olayları tarihlemeye çalışmadan bu somut örnekleri bir araya getirir. [5][6][7][14]

1. MÖ 6. yüzyıl Hermes başlı herma sütunları, kavşaklara ve kapı eşiklerine yerleştiriliyordu.
2. MÖ 495 Antik geleneğe göre Roma’da Mercurius’un resmî tapınağı bu tarihte kuruldu.
3. MÖ 415 Sicilya Seferi hazırlıkları sırasında Atina’daki hermalar yaygın biçimde tahrip edildi.
4. Helenistik dönem Herma başlıklarında başka tanrılar ve ünlü insanlar da kullanılmaya başlandı.
5. MÖ 27–MS 68 Bugün Metropolitan Sanat Müzesi’nde bulunan arkaizan Hermes kabartması yapıldı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Hermes Propylaios adındaki propylaios sözcüğü, kapının önündeki anlamını taşır. Bu adlandırma, Hermes’in ev girişleriyle bağlantısını doğrudan adında görünür kılar. Sokak köşeleri ve evlerin önündeki hermalar, aynı koruma beklentisinin yerleştirildiği nesnelerdi. [9]

Edinburgh Üniversitesi kaydı, Bergama’dan gelen Hermes Propylaios’un Roma dönemi kopyasını tanımlar. İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndeki bu mermer herma, 1,19 metre yüksekliğindedir. Böylece girişlerle ilişkilendirilen sütun biçimi, yeri ve ölçüsü bilinen bir eserle somutlaşır. [9]

Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki Hermes kabartması, 1991.11.8 envanter numarasıyla kayıtlıdır. MÖ 27–MS 68 arasına tarihlenen Roma mermerinin ölçüleri 67,9 × 59,7 santimetredir. Eserde Hermes, yolculuk bağlantısını görünür kılan kısa bir pelerinle gösterilir. [14]

Bu kabartmanın spiral saçları ve katı giysi kıvrımları, arkaizan üslubun özellikleridir. Roma döneminde yapılan eser, MÖ 6. yüzyıl Yunan sanatını bilinçli biçimde taklit eder. Dolayısıyla eserin yapıldığı dönemle örnek aldığı sanat anlayışı birbirinden ayrılır. [14]

Hermes adını Yunanca taş yığını anlamındaki herma sözcüğünden türeten bir görüş vardır. Dilbilimci R. S. P. Beekes ise bu bağlantıyı reddederek Yunan öncesi köken savunur. Bu nedenle hermaların taş yığınlarıyla ilişkisi, tanrının adının kökenini kesinleştirmez. [1][8]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Hermes en.wikipedia.org
2. Vikipedi — Hermes tr.wikipedia.org
3. Wikipedia — Mount Kyllini en.wikipedia.org
4. The Metropolitan Museum of Art — Greek Gods and Religious Practices metmuseum.org
5. Oxford Classical Dictionary — Mercurius academic.oup.com
6. J. Paul Getty Museum — Herm of Dionysos artsandculture.google.com
7. Getty — Why Are Ancient Greek Phalluses Funny? getty.edu
8. Oxford Classical Dictionary — herms academic.oup.com
9. University of Edinburgh — Hermes Propylaios collections.shca.ed.ac.uk
10. U.S. National Library of Medicine — Asclepius, Hermes, and the Caduceus nlm.nih.gov
11. Froman ve Skandalakis — One snake or two: the symbols of medicine pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
12. Encyclopaedia Iranica — HERMES iranicaonline.org
13. Harvard Center for Hellenic Studies — A sampling of comments on Odyssey Rhapsody 17 classical-inquiries.chs.harvard.edu
14. The Metropolitan Museum of Art — Marble relief with Hermes metmuseum.org

Görsel: Exterior view of the illuminated facade of Maison Hermès, Ginza, Tokyo, Japan.jpg — Basile Morin, CC BY-SA 4.0