Antib (Antibes) Antipolis adlanırdı, çünki onun yunanca adı — Ἀντίπολις — «qarşıdakı şəhər» deməkdir. Şəhərin nəyin qarşısında yerləşdiyi isə mübahisəlidir. İzahlar Nitsaya (Nice), Korsikaya (Korsika) və ya Roşedəki (Rocher) yerli əhali məskəninə işarə edir. Lakin bunların heç biri ümumi qəbul görmür.
Qarşı sahili xatırladan bu ad dəniz yolları ilə bağlı məskənə uyğun gəlir. Antipolisin küçələrinin altında da tarix yatır: yerli əhalinin erkən məskəni, Roma ticarət gəmisi və varlı bir evin su boruları. Siz bu izləri izləsəniz, yunan koloniyasından istehkamlı şəhərə uzanan tarixlə tanış olarsınız. Həmin şəhərin Saint-André bastionunda bu gün arxeologiya muzeyi yerləşir.
Yunanlar şəhəri niyə Antipolis adlandırırdılar?
Antib Fransanın (Fransa) cənub-şərqində, Provans-Alp-Kot-d’Azur (Provence-Alpes-Côte d’Azur) regionunun Dənizkənarı Alp (Alpes-Maritimes) departamentində yerləşir. Qədim adı onun mövqeyini təsvir edən yunan ifadəsini qoruyur. Antipolisin mənası aydındır. Bu mənanın hansı coğrafi məkana işarə etdiyi isə daha az müəyyəndir.
Bir izaha görə, Antipolis Var çayının mənsəbinin o biri tərəfində, Nitsanın qarşısında yerləşirdi. Departamentin arxeoloji icmalı bu yozumu şübhə altına alır, çünki Nitsanın daha sonra salındığı görünür. Bu nisbi xronologiya Nitsanı adın mənşəyi məsələsində qəti cavab saymağa imkan vermir.
Digər izahlar adı Korsika və ya Roşedəki yerli əhali kəndi ilə bağlayır. Korsika fokeyalıların dəniz səfərləri haqqında regional icmalda da çəkilir. Onların dəniz yolu sahil boyunca Antibə qədər uzanır, sonra birbaşa adaya yönəlirdi. Bu, Korsikanın limanın coğrafi mövqeyi ilə əlaqəsini göstərir. Lakin adın mənşəyi haqqında fərziyyəni təsdiqləmir.
Roşe isə Antibin özündə başqa bir istinad nöqtəsidir. Kafedralın və qəsrin yaxınlığında arxeoloqlar e.ə. VI əsrin əvvəllərinə aid yerli məskunlaşma izləri tapıblar. Həmin məskənlə yunan adı arasında irəli sürülən əlaqə bir neçə izahdan biri olaraq qalır.
Antipolisi kim və nə vaxt salıb?
Antipolis Massaliyadan (Massalia), indiki Marseldən (Marsilya) gələn fokeyalıların (Foçalılar) saldığı yunan koloniyalarından biri idi. Buna görə onun mənşəyi mərkəzi Massaliya olan dəniz əlaqələri şəbəkəsinə bağlanır. Roşedəki yerli əhali izləri də göstərir ki, Antibdə məskunlaşmanın tarixi yunan koloniyasının salınması məsələsindən daha genişdir.
Koloniyanın salınma tarixi mübahisəlidir. Departamentin ümumi tarix icmalı e.ə. 565–540-cı illər arasını təklif edir. Arxeoloji icmal isə dəqiq salınma tarixi göstərmir. Bunun əvəzinə, e.ə. IV əsrdən III əsrə keçid dövründə idxalın artmasını vurğulayır.
Bu tarixlər müxtəlif sübut növlərinə aiddir. E.ə. VI əsrin əvvəllərindəki məskunlaşma yerli əhali məskəninə aiddir. Təklif olunan e.ə. 565–540-cı illər aralığı koloniyanın salınması ilə bağlıdır. Daha sonrakı dəlillər isə idxalın artdığını göstərir. Siz Antipolisin qısa tarixini oxuyarkən bu fərqləri nəzərə almalısınız.
Liman yunan və Roma dövründə Antipolisin inkişafını necə təmin edirdi?
Anse Saint-Roch hakim küləklərdən qorunan təbii liman idi. O, Marsellə İtaliya (İtalya) sahilləri arasındakı dəniz yolunda yerləşirdi. Həm sığınacaq olması, həm də mövqeyi bu sahil hissəsinin qədim ticarət məskəni üçün əhəmiyyətini izah edir.
Dəniz ticarəti həm yunan, həm də Roma dövründə Antipolisin rifahını təmin edirdi. Balığın duzlanması və qarum adlı fermentləşdirilmiş balıq sousunun istehsalı da mühüm fəaliyyət sahələri idi. Beləliklə, liman iqtisadiyyatı gəmi hərəkətini balıq məhsullarının hazırlanması ilə birləşdirirdi.
Antib Arxeologiya Muzeyi Roma şəhərinin formalaşmasının başlanğıcını e.ə. 49-cu ilə aid edir. Muzeyin təqdim etdiyi tarixə görə, həmin il Antipolis Marselin himayəsindən çıxıb. Bu tarix koloniyanın Massaliya ilə əlaqələri ilə Roma Antipolisinin inkişafı arasında xronoloji mərhələ yaradır.
Su infrastrukturu da Roma şəhərinin bir hissəsi idi. Bouillide akveduku təxminən 16 kilometr uzanırdı. Font Vieille akvedukunun uzunluğu isə 4.5 kilometr idi. Liman və onun istehsal sahələri ilə yanaşı, bu qurğular da məskənin maddi tarixinə daxildir.
Qədim limandakı qazıntılar nəyi üzə çıxardı?
2012-ci ilin mart–oktyabr ayları arasında arxeoloqlar Pré aux Pêcheurs ərazisində qədim limanın 5,000 kvadratmetrlik hissəsində qazıntı apardılar. İşlər yeraltı avtomobil dayanacağının tikintisindən əvvəl görüldü. Qazıntılar həm limanın saxlanmasına, həm də gəmiçiliyə dair dəlillər üzə çıxardı.
Tapıntılar arasında eramızın II və ya III əsrinə aid ticarət gəmisi də vardı. Gəminin təxminən 15 metri qorunmuşdu. İlkin uzunluğu isə 20–22 metr hesablanırdı. Bu ölçülər qorunmuş qalıqlarla bütöv gəminin bərpa yolu ilə müəyyənləşdirilən ölçüsünü fərqləndirir.
Qazıntı eramızın başlanğıcı ətrafında aparılmış dibdərinləşdirmə işlərinin izlərini də üzə çıxardı. Bu izlər limanın 1,500 kvadratmetrlik hissəsində aşkarlandı. Onlar lillənmənin qarşısını almaq cəhdləri ilə əlaqələndirildi. Küləkdən qorunan limanda belə qumun yığılmaması üçün müdaxilə lazım idi.
Xronologiya
- E.ə. VI əsrin əvvəlləri: Roşedə yerli əhalinin məskunlaşdığına dair dəlillər var.
- E.ə. V əsr: Terpon çınqıl daşındakı yazı bu dövrə aiddir.
- E.ə. IV əsrdən III əsrə keçid: İdxal artır; koloniyanın salınma tarixi mübahisəli olaraq qalır.
- E.ə. 49-cu il: Muzeyin təqdim etdiyi tarixə görə, Antipolis Marselin himayəsindən çıxır və Roma şəhərinin formalaşması başlayır.
- Eramızın II–III əsrləri: 2012-ci ildə tapılan ticarət gəmisi bu dövrə aiddir.
- Son Antik dövr: Antibin ilk müdafiə divarları qurulur.
- 1385: Mark və Lük Qrimaldi Antib senyorluğunu alırlar.
- 1481: Provans Fransaya birləşir və Antib sərhəd şəhərinə çevrilir.
- 1565–1585: Saint-Laurent qülləsinin ətrafına dörd bastion əlavə olunaraq Fort Carré inkişaf etdirilir; qala istifadəyə hazır vəziyyətə gəlir.
- 1603: Raymond de Bonnefonsun şəhər divarlarının tikintisi başlayır.
- 1680: Voban liman və müdafiə qurğularının təkmilləşdirilməsinə rəhbərlik etməyə başlayır.
- 1698: Saint-André bastionu Vobanın planları əsasında tikilir.
- 1700: Voban böyük hərbi dəniz limanı layihəsi təklif edir; layihə həyata keçirilmir.
- 1889–1895: Şəhərin istehkam statusu ləğv olunur. Ardınca divarların sökülməsi haqqında yekun razılaşma əldə edilir.
- 1963-cü ilin iyunu: Saint-André bastionunda Arxeologiya Muzeyi açılır.
- 2012: Qazıntılar qədim limanın bir hissəsini və Roma ticarət gəmisini üzə çıxarır.
Qədim liman necə istehkamlı sərhəd şəhərinə çevrildi?
Antibin ilk müdafiə divarları Son Antik dövrdə quruldu. Orta əsrlərdə tikilən başqa bir divar xəttinə dairəvi qüllələr daxil idi. Bu divarlar XIV əsr ətrafında təmir edildi. Beləliklə, şəhərin müdafiə tarixi onun sonrakı sərhəd rolundan xeyli əvvəl başlamışdı.
1385-ci ildə Antib senyorluğu Mark və Lük Qrimaldi (Marc ve Luc Grimaldi) qardaşlarına keçdi. Qrimaldilər şəhərdə öz iqamətgahları kimi Qrimaldi qəsrini (Château Grimaldi) tikdirdilər. Onların hakimiyyəti qədim məskənlə sonrakı Fransa qalası arasındakı orta əsrlər tarixinin bir hissəsidir.
Provansın (Provence) 1481-ci ildə Fransaya birləşməsi Antibi ölkənin cənub-şərq sərhədinə çıxardı. Qarşı tərəfdə Savoyanın (Savoya) tabeliyindəki Nitsa qraflığı yerləşirdi. 1552-ci ildə II Anri (II. Henri) limana nəzarət etmək üçün Saint-Jaume adacığında Saint-Jaume qülləsini tikdirməyə qərar verdi.
Fort Carré Saint-Laurent qülləsinin ətrafında inkişaf etdi. 1565-ci ildən başlayaraq dörd bastion əlavə olundu. Tikili 1585-ci ildə istifadəyə hazır idi. Digər böyük müdafiə layihəsinin tikintisi 1603-cü ildə başladı. Bu, Raymond de Bonnefonsun dörd bastion və iki darvaza ilə layihələndirdiyi şəhər divarları idi.
1680-ci ildən Voban (Vauban) liman işlərinin davam etdirilməsini, darvazaların yenilənməsini və müdafiənin gücləndirilməsini əmr etdi. Onun 1700-cü ildə irəli sürdüyü daha böyük layihə şəhəri Fort Carré ilə birləşdirəcəkdi. Antib Tulona (Toulon) alternativ hərbi dəniz limanına çevriləcəkdi. Bu layihə heç vaxt həyata keçirilmədi.
Antib 1889-cu ildə istehkamlı mövqe statusunu itirdi. Divarların sökülməsi ilə bağlı dövlətlə bələdiyyə arasındakı yekun razılaşma 1895-ci ilin oktyabrında əldə edildi. Vobanın planları əsasında 1698-ci ildə tikilmiş Saint-André bastionu sonralar arxeologiya muzeyinə çevrildi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Terpon çınqıl daşı Antibin məlum olan ən qədim yazılı abidəsidir. E.ə. V əsrə aid edilən daşın üzərində Afrodita (Afrodit) ilə əlaqəli yunan mətni var. Bu kiçik əşya idxala dair dəlillərlə yanaşı, məskənin yunan tarixinə yazılı sübut da əlavə edir.
1992–1994-cü illərdə Rue Clemenceau küçəsində aparılan qazıntılarda eramızın II əsrinin sonlarına aid varlı bir ev araşdırıldı. Evdə altıbucaqlı naxışlarla bəzədilmiş mozaika, mərmər fəvvarə və qurğuşun su boruları vardı. Siz evdə istifadə etdiyiniz suyu düşünsəniz, bu borular Roma şəhəri ilə gündəlik həyat səviyyəsində əlaqə qurmağa kömək edər.
2012-ci ildə üzə çıxarılan ticarət gəmisinin gövdəsinin bəzi hissələri qurğuşun lövhələrlə möhkəmləndirilmişdi. Bəzi yerlərdə lövhələr kiçik mismarlarla bərkidilmişdi. Gəminin qorunmuş uzunluğu ilə yanaşı, bu təfərrüat onun fiziki quruluşunu daha yaxından göstərir.
Saint-André bastionu ərzaq və su ilə bağlı tarixi də qoruyur. Onun kərpic tağlı iki qalereyası qarnizonun yeməkxanası kimi istifadə olunurdu. Binada yeraltı su anbarı və dörd çörək sobası da vardı. Bastionda 1963-cü ilin iyunundan bəri quruda və su altında aparılmış qazıntıların tapıntıları saxlanılır.
Tez-tez verilən suallar
Antipolis nə deməkdir?
Antipolis «qarşıdakı şəhər» deməkdir. Adın Nitsaya, Korsikaya və Roşedəki yerli əhali kəndinə işarə etdiyi irəli sürülüb. Lakin heç bir izah ümumi qəbul görmür.
Antipolisi kim salıb?
Yunan koloniyasını Massaliyadan, indiki Marseldən gələn fokeyalılar salıblar. Salınma tarixi mübahisəli olaraq qalır. Təklif edilən e.ə. 565–540-cı illər aralığı arxeoloji icmalın daha ehtiyatlı xronologiyasından fərqlənir.
Qədim limanın rifahını nə təmin edirdi?
Dəniz ticarəti, balıq duzlama və qarum istehsalı yunan və Roma dövründə Antipolis üçün mühüm idi. Anse Saint-Roch Marsellə İtaliya sahilləri arasındakı yolda hakim küləklərdən sığınacaq verirdi.
Antib Arxeologiya Muzeyi haradadır?
Muzey Saint-André bastionunda yerləşir və 1963-cü ilin iyununda açılıb. Siz onun yerləşdiyi binanı Antibin ümumi tarixi ilə əlaqələndirə bilərsiniz: 1698-ci ildə tikilmiş müdafiə qurğusu indi qədim şəhərdən və limandan qalan dəlilləri qoruyur.
Mənbələr
- İngiliscə Vikipediya — Antib en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — Antib tr.wikipedia.org
- Dənizkənarı Alp departamenti — Yunan və latın antik dövrünün izləri portail-savoirs.departement06.fr
- Dənizkənarı Alp departamenti — Başlanğıcdan eramızın X əsrinədək departement06.fr
- Inrap — Antibin qədim limanı inrap.fr
- Antib şəhəri — Arxeologiya Muzeyi ilə tanış olun antibes-juanlespins.com
- Inrap Arxeologiya görüntüləri — Antibin qədim limanında Roma gəmisinin qalıqları images-archeologie.fr
- Vobanın əsas abidələri şəbəkəsi — Antib sites-vauban.org
FAQ
Antipolis nə deməkdir?
Yunanca Ἀντίπολις yazılan Antipolis «qarşıdakı şəhər» deməkdir. Adın Nitsa, Korsika və ya Roşedəki yerli əhali məskəni ilə bağlı olduğu irəli sürülür. Lakin bu izahların heç biri ümumi qəbul görmür.
Antipolisi kim salıb?
Antipolis Massaliyadan, indiki Marseldən gələn fokeyalıların saldığı yunan koloniyası idi. Onun salınma tarixi mübahisəli olaraq qalır.
Qədim limanın rifahını nə təmin edirdi?
Dəniz ticarəti, balıq duzlama və qarum adlı fermentləşdirilmiş balıq sousunun istehsalı yunan və Roma dövründə Antipolisin rifahını təmin edirdi. Anse Saint-Roch hakim küləklərdən qorunan təbii liman idi.
Antib Arxeologiya Muzeyi haradadır?
Muzey 1963-cü ilin iyununda, Vobanın planları əsasında 1698-ci ildə tikilmiş Saint-André bastionunda açılıb. Burada quruda və su altında aparılan qazıntıların tapıntıları nümayiş olunur.
Image: Antibesbordmer.JPG — Gilbert Bochenek, CC BY 3.0
