Godine 1791. porobljeni ljudi podigli su ustanak u francuskoj koloniji koja je proizvodila šećer. Trinaest godina kasnije ukinuli su ropstvo i proglasili novu državu. Tako ukratko možete razumjeti Haićansku revoluciju (tur. Haiti Devrimi). Šira priča obuhvata vojske, promjenjive saveze, poznatog vođu koji je umro u francuskom zatvoru i generala koji je dovršio ono što je on započeo.
Haićanska revolucija ukratko
Haićanska revolucija trajala je od 1791. do 1804. Borba porobljenih ljudi u francuskoj koloniji Saint-Domingue dovela je do nastanka nezavisne države Haiti.
Kolonija je bila bogata. Šećer i kafa, proizvedeni radom porobljenih ljudi, učinili su Saint-Domingue najprofitabilnijom kolonijom u Amerikama već tokom 1760-ih.
Francuska revolucija iz 1789. uzdrmala je taj sistem. Bijeli kolonisti podijelili su se na rojaliste i pristalice revolucije. Slobodni ljudi miješanog porijekla zahtijevali su građanska prava. U tako podijeljenoj koloniji izbio je ustanak porobljenih ljudi.
Datum Haićanske revolucije: kada je počela?
UNESCO početak velikog ustanka smješta u noć između 22. i 23. 8. 1791. Taj datum važan je i danas. UNESCO svake godine 23. 8. obilježava Međunarodni dan sjećanja na trgovinu robljem i njeno ukidanje. Datum je odabran prema ustanku iz 1791. u Saint-Domingueu.
Datum završetka jednako je jasan. Nezavisnost je proglašena 1. 1. 1804. Revolucija, dakle, obuhvata razdoblje od 1791. do 1804.
Gdje se odvijala Haićanska revolucija?
Odvijala se u francuskoj koloniji Saint-Domingue. Na tom području danas se nalazi Haiti. U priči se stalno pojavljuju sljedeća mjesta:
- Haut-du-Cap, na sjeveru, gdje je Toussaint Louverture rođen na plantaži Bréda.
- Cap-Haïtien, u čijoj je blizini 1803. vođena odlučujuća bitka kod Vertièresa.
- Gonaïves, gdje je 1804. proglašena nezavisnost.
- Santo Domingo, na istočnoj strani Hispaniole. To je bilo nekadašnje špansko područje koje je Louverture zauzeo 1801.
Ko je predvodio Haićansku revoluciju?
Nema samo jednog odgovora. Izdvajaju se dvojica ljudi.
Toussaint Louverture
Louverture je rođen oko 1743. na plantaži Bréda kod Haut-du-Capa, na području današnjeg sjevernog Haitija. Rođen je u ropstvu.
Slobodu je stekao tokom 1770-ih. Zatim je iznajmio plantažu kafe u Petit Cormieru. Kako ćete vidjeti u nastavku, i sam je posjedovao najmanje dvije porobljene osobe.
Prema raširenoj priči, predvodio je ustanak iz augusta 1791. od prve noći. Historičar Jeremy Popkin upozorava da tu tvrdnju treba uzeti s oprezom. Navodi da Louvertureova rana uloga nije jasna i da se njegovo ime u dokumentima pojavljuje tek kasnije te godine.
Do sredine 1793. slika postaje jasnija. Georges Biassou i Jean-François Papillon bili su najpoznatiji vođe ustanka. Louverture je dotad postao samostalan vojni zapovjednik.
Jean-Jacques Dessalines
Dessalines je bio jedan od Louvertureovih nekadašnjih zapovjednika. Nakon što su Francuzi uklonili Louverturea, Dessalines je obnovio rat. Vodio ga je do kraja i proglasio nezavisnost.
Kako se revolucija odvijala
Od ustanka do ukidanja ropstva (1793–1794)
Francuski komesar Léger-Félicité Sonthonax proglasio je 29. 8. 1793. ukidanje ropstva u sjevernoj pokrajini Saint-Dominguea. Francuski Nacionalni konvent otišao je korak dalje 4. 2. 1794. Ukinuo je ropstvo u svim francuskim kolonijama i dodijelio građanstvo bez obzira na boju kože.
Louvertureov put vodio je kroz špansku vojsku. U njenim redovima borio se 1793–1794. Godine 1794. pridružio se vojsci Francuske Republike.
Louvertureov uspon (1794–1801)
Njegove trupe odigrale su odlučujuću ulogu u borbi protiv Španaca i Britanaca. Do sredine 1796. bio je najmoćnija osoba u koloniji.
Tokom 1799–1800. vodio je građanski rat protiv Andréa Rigauda, generala miješanog porijekla koji je kontrolisao jug. Godine 1801. zauzeo je Santo Domingo i proširio ukidanje ropstva na nekadašnje špansko područje.
Ustav iz 1801. imenovao ga je doživotnim generalnim guvernerom. Obratite pažnju na taj detalj. Saint-Domingue je tada pravno još bio francuska kolonija. Louverture je njime upravljao uz široku autonomiju, ali nije proglasio nezavisnost.
Povratak Francuza (1802–1803)
Francuska ekspedicija pod zapovjedništvom Charlesa Victoirea Leclerca, Napoleonovog zeta, iskrcala se u Saint-Domingue početkom 1802. Louverture je zarobljen u junu 1802. i deportovan u Francusku. Umro je 7. 4. 1803. u tvrđavi Fort de Joux, gdje je bio zatočen.
Nije doživio nezavisnost.
Nezavisnost (1803–1804)
Žuta groznica harala je francuskim trupama. Tokom te epidemije Louvertureovi nekadašnji zapovjednici obnovili su rat pod Dessalinesovim vodstvom.
Dessalinesova vojska pobijedila je 18. 11. 1803. francuske snage pod Rochambeauovim zapovjedništvom u bici kod Vertièresa, blizu Cap-Haïtiena. Dessalines je 1. 1. 1804. u Gonaïvesu proglasio nezavisnost. Nekadašnjoj koloniji dao je ime Haiti, koje je starosjedilačkog porijekla.
U završnom dijelu Deklaracije o nezavisnosti iz 1804. generali su priznali Dessalinesa za doživotnog generalnog guvernera. Mogao je odlučivati o ratu i miru te imenovati svog nasljednika.
Osnivanje države imalo je i nasilnu stranu. Dessalines je 1804. naredio ubijanje bijelaca koji su ostali na Haitiju.
Hronologija Haićanske revolucije
- Oko 1743: Toussaint Louverture rođen je u ropstvu na plantaži Bréda.
- 22–23. 8. 1791: Počinje veliki ustanak u Saint-Domingueu.
- 29. 8. 1793: Sonthonax proglašava ukidanje ropstva u sjevernoj pokrajini.
- 4. 2. 1794: Francuski Nacionalni konvent ukida ropstvo u kolonijama.
- 1794: Louverture prelazi iz španske službe u vojsku Francuske Republike.
- 1799–1800: Građanski rat između Louverturea i Andréa Rigauda.
- 1801: Louverture zauzima Santo Domingo. Ustav ga postavlja za doživotnog generalnog guvernera.
- Početak 1802: Iskrcava se Leclercova francuska ekspedicija.
- juni 1802: Louverture je zarobljen i deportovan u Francusku.
- 7. 4. 1803: Louverture umire u tvrđavi Fort de Joux.
- 18. 11. 1803: Dessalinesova vojska pobjeđuje kod Vertièresa.
- 1. 1. 1804: U Gonaïvesu je proglašena nezavisnost Haitija.
- 1804: Dessalines naređuje ubijanje preostalih bijelaca.
- 1825: Francuska priznaje nezavisnost Haitija.
- 1862: Sjedinjene Američke Države formalno priznaju Haiti.
Detalji koje nećete naći u vodičima
- Oslobodilac je posjedovao ljude. Nakon što je tokom 1770-ih stekao slobodu, Louverture je iznajmio plantažu kafe u Petit Cormieru. Posjedovao je najmanje dvije porobljene osobe.
- Omraženi dekret. Louverture je predvodio društvo koje je ukinulo ropstvo. Ipak, izdao je dekret kojim je naredio povratak poljoprivrednim radovima kako bi obnovio plantažnu privredu. To je izazvalo gnjev među crnačkim stanovništvom na selu.
- Portret autora koji ga nikada nije upoznao. John Barlow izradio je gravuru Louverturea objavljenu 1805. Nikada nije upoznao tog vođu. Radio je prema opisu Marcusa Rainsforda, britanskog oficira koji ga je upoznao.
- Dokument koji je bio izgubljen pa pronađen. Historičarka Julia Gaffield pronašla je 2010. službeno štampano izdanje Deklaracije o nezavisnosti na osam stranica. Godine 2011. pronašla je još jedno štampano izdanje, na jednom velikom listu, u Britanskom nacionalnom arhivu.
- Deklaracija u kojoj nema riječi „deklaracija“. Riječ „nezavisnost“ pojavljuje se jedanaest puta u tekstu od 1. 1. 1804. Sam dokument ne koristi izraz „deklaracija“ niti bilo koji njegov sinonim.
Knjige, slike i primarni izvori o Haićanskoj revoluciji
Knjige
Počnite knjigom C. L. R. Jamesa The Black Jacobins: Toussaint Louverture and the San Domingo Revolution, prvi put objavljenom 1938. To je klasično djelo o Louvertureu i revoluciji.
Slikarska djela i drugi prikazi
Barlowova gravura iz 1805. jedan je od najpoznatijih prikaza Louverturea. Čuva se u Nacionalnoj galeriji portreta u Londonu. Imajte na umu da je nastala prema opisu, a ne prema živom modelu.
Dokumentarci i film
PBS je 2009. objavio dokumentarni film Égalité for All: Toussaint Louverture and the Haitian Revolution.
Primarni izvori
Deklaracija o nezavisnosti iz 1804. ključni je dokument. Harvard na svojoj stranici donosi uvod u taj dokument, a Duke je objavio priču o njegovom ponovnom pronalasku. Oba izvora navedena su ispod.
Nakon 1804: priznanje
Nezavisnost nije donijela lako prihvatanje. Francuska je priznala Haiti 1825. Sjedinjene Američke Države odgađale su formalno priznanje do 1862.
Ako danas čitate o Haitiju, imajte na umu ove datume. Novu državu osnovali su nekadašnji robovi, a velike sile decenijama su se prema njoj odnosile s oprezom.
Često postavljana pitanja
Kada je počela i završila Haićanska revolucija?
Trajala je od 1791. do 1804. UNESCO početak velikog ustanka smješta u noć između 22. i 23. 8. 1791. Haiti je proglasio nezavisnost 1. 1. 1804.
Ko je bio glavni vođa Haićanske revolucije?
Toussaint Louverture najpoznatiji je vođa revolucije. Do sredine 1796. bio je najmoćnija ličnost u koloniji. Umro je u aprilu 1803. u francuskom zatvoru. Jean-Jacques Dessalines predvodio je završni rat i proglasio nezavisnost.
Gdje se odvijala Haićanska revolucija?
Odvijala se u francuskoj koloniji Saint-Domingue, na području današnjeg Haitija. Među važnim mjestima su Haut-du-Cap, Cap-Haïtien i Gonaïves. Santo Domingo na istoku Louverture je zauzeo 1801.
Koja se knjiga smatra klasičnom studijom o revoluciji?
Knjiga C. L. R. Jamesa The Black Jacobins, prvi put objavljena 1938.
Izvori
- Vikipedija na turskom jeziku — Haićanska revolucija tr.wikipedia.org
- Ministarstvo vanjskih poslova SAD-a, Ured historičara — Sjedinjene Američke Države i Haićanska revolucija history.state.gov
- UNESCO — Međunarodni dan sjećanja na trgovinu robljem i njeno ukidanje unesco.org
- Oxfordske bibliografije — Toussaint Louverture academic.oup.com
- Nacionalna biblioteka Francuske — Toussaint Louverture: sudbina i proturječnosti heritage.bnf.fr
- Wikipedia — Haićanska revolucija en.wikipedia.org
- Smithsonianov Nacionalni muzej afroameričke historije i kulture — Toussaint Louverture nmaahc.si.edu
- Univerzitet Harvard — Haićanska deklaracija o nezavisnosti (uvod) armitage.scholars.harvard.edu
- Univerzitet Duke — Ponovno otkrivanje Haićanske deklaracije o nezavisnosti today.duke.edu
- Njujorška javna biblioteka — Crni jakobinci old-digitalcollections.nypl.org
- Nacionalna galerija portreta — Toussaint L'Ouverture, djelo Johna Barlowa npg.org.uk
FAQ
Kada je počela i završila Haićanska revolucija?
Revolucija je trajala od 1791. do 1804. UNESCO početak velikog ustanka smješta u noć između 22. i 23. 8. 1791. Haiti je proglasio nezavisnost 1. 1. 1804.
Ko je bio glavni vođa Haićanske revolucije?
Toussaint Louverture najpoznatiji je vođa revolucije. Do sredine 1796. postao je najmoćnija ličnost u koloniji. Umro je u francuskom zatvoru u aprilu 1803, pa je Jean-Jacques Dessalines predvodio završni rat i proglasio nezavisnost.
Gdje se odvijala Haićanska revolucija?
Odvijala se u Saint-Domingueu, francuskoj koloniji na zapadnom dijelu Hispaniole. Na tom području danas se nalazi Haiti. Među ključnim mjestima su Haut-du-Cap, Cap-Haïtien, Gonaïves i, na istoku, Santo Domingo.
Koja se knjiga smatra klasičnom studijom o revoluciji?
Knjiga C. L. R. Jamesa The Black Jacobins: Toussaint Louverture and the San Domingo Revolution, prvi put objavljena 1938. Ona je uobičajena polazna tačka za čitaoce.
Image: Toussaint Louverture. Kupfer, 1806.jpg — Regge & Meineck, CC BY-SA 4.0
