Hayle Selassi (Haile Selassie) Efiopiyanın (Etiyopya) taxtda olmuş son imperatoru idi. 2 noyabr 1930-cu ildə tac qoydu, 12 sentyabr 1974-cü ildə isə taxtını itirdi. Onun hakimiyyəti İtaliyanın (İtalya) işğalını, sürgünü, Əddis-Əbəbəyə (Addis Ababa) qayıdışı və Afrika birliyi uğrunda səyləri əhatə etdi. Aclıq, bahalaşma, tətillər və ordudakı iğtişaşlar hökumətini sarsıtdıqdan sonra hakimiyyəti sona çatdı.
Siz onu Rastafari vasitəsilə tanıyırsınızsa, devrilməsi bu tarixçənin başqa bir tərəfini göstərir. Bir çox Rastafari onu ilahi varlıq sayır. Efiopiyada isə Derg adlı hərbi komitə onu 82 yaşında hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı. Növbəti il həbsdə öldü. Ölümünün səbəbi barədə verilən izah mübahisə doğurdu.
I Hayle Selassi kim idi və harada doğulmuşdu?
Hayle Selassi 23 iyul 1892-ci ildə Tafari Makonnen adı ilə doğulmuşdu. Doğulduğu yer Efiopiyanın şərqindəki Ejersa Qoro (Ejersa Goro) idi. 1916-cı ildə imperatriçə Zevditunun (Zewditu) hakimiyyəti dövründə regent və taxt varisi oldu. Beləliklə, 1930-cu ildə tac qoymazdan əvvəl də illərlə hakimiyyət səlahiyyətlərinə sahib idi.
Hayle Selassi adı geez dilində təxminən «Üç üqnumun qüdrəti» deməkdir. Siz onun həyatı haqqında mətnlərdə həm Tafari Makonnen, həm də Hayle Selassi adına rast gələcəksiniz. Tafari Makonnen doğum adı idi. Hayle Selassi isə imperator kimi tac qoyarkən daşıdığı ad idi.
16 iyul 1931-ci ildə Efiopiyanın ilk yazılı konstitusiyasını qəbul etdi. Konstitusiya ikipalatalı qanunverici orqanın yaradılmasını nəzərdə tuturdu. Bu, hakimiyyətinin erkən dövrünə aid konstitusiya tədbiri idi. Onu sürgünə getməyə məcbur edəcək İtaliya işğalından əvvəl həyata keçirilmişdi.
İşğal və sürgün onun hakimiyyətinə necə təsir etdi?
Mussolininin İtaliyası 1935-ci ildə Efiopiyanı işğal etməyə başladı. Hayle Selassi 1936–1941-ci illəri sürgündə keçirdi. 1936-cı ildə İtaliya təcavüzünə qarşı kömək üçün Millətlər Cəmiyyətinə müraciət etdi. Bu müraciət işğalı dayandıra biləcək müdaxilə ilə nəticələnmədi.
Britaniya qüvvələri və Efiopiya müqavimətçiləri italyanları məğlub etdikdən sonra o, ölkəsinə qayıtdı. 5 may 1941-ci ildə yenidən Əddis-Əbəbəyə daxil oldu. Sürgün onun hakimiyyətini yarımçıq qoymuşdu. Lakin işğal imperator statusuna birdəfəlik son verməmişdi.
27 avqust 1942-ci ildə Hayle Selassi köləliyin hüquqi ləğvini möhkəmləndirən qanunvericiliyi təsdiqlədi. Bu qanunvericilik kölə ticarətinə görə ağır cəzalar da müəyyən edirdi. Hakimiyyəti dövründəki hüquqi dəyişiklikləri qiymətləndirərkən bu tədbiri 1931-ci il konstitusiyası ilə yanaşı nəzərə almaq lazımdır.
Hayle Selassi Afrika birliyi üçün nə etdi?
1963-cü ilin mayında Hayle Selassi Əddis-Əbəbədə keçirilən görüşə ev sahibliyi etdi. Burada 32 müstəqil Afrika dövlətinin rəhbərləri Afrika Birliyi Təşkilatının təsis xartiyasını imzaladılar. Ev sahibi kimi onun rolu özünü Afrika dövlətləri arasında əməkdaşlığa yönəlmiş bu təşəbbüsün mərkəzinə gətirdi.
Bu beynəlxalq fəaliyyət, İtaliya işğalına qarşı mövqeyi ilə yanaşı, onun irsinin bir hissəsidir. Əddis-Əbəbə toplantısı ilə təşkilat 1963-cü ildə yaradıldı. On bir il sonra Efiopiyadakı aclıq və iğtişaşlar onun öz hökumətinin süqutuna təkan verdi.
Hayle Selassi irq və sülh haqqında nə deyirdi?
Hayle Selassinin sitatlarını axtarırsınızsa, onun 4 oktyabr 1963-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasında etdiyi çıxış əsas istinadlardan biridir. O bildirirdi ki, davamlı sülh üçün irqi üstünlük ideyalarından imtina etmək lazımdır. Həmçinin hər kəsin əsas hüquqlarının bərabər şəkildə tanınmasına çağırırdı.
Siz bu fikirləri həmin ilin əvvəlində onun ev sahibliyi etdiyi Afrika birliyi toplantısı ilə əlaqələndirə bilərsiniz. May görüşü müstəqil Afrika dövlətləri arasında əməkdaşlığa həsr olunmuşdu. Oktyabr çıxışı isə irqi bərabərlik və sülh haqqında idi. Hər ikisi onun 1963-cü ildəki beynəlxalq fəaliyyətinə daxildir.
Efiopiyanın son imperatoru necə devrildi?
Hayle Selassinin devrilməsindən əvvəl bir-biri ilə bağlı bir neçə amilin yaratdığı böhran yaşandı. Aclıq hökumətin uğursuzluqlarını üzə çıxardı. Bahalaşma Əddis-Əbəbədə iğtişaşlara səbəb oldu. Ardınca ordudakı qiyamlar və ümumi tətil hökumətin nəzarəti saxlamaq imkanını sınağa çəkdi.
Piter Kön (Peter Koehn) African Studies Review jurnalındakı məqaləsində 1974-cü ilədək aclıqdan 200,000-dən çox insanın öldüyünü bildirir. O, fəlakətin gizlədilməsini imperatorun süqutunu sürətləndirən amillərdən biri kimi göstərir. Beləliklə, aclıq həm fəlakət, həm də hökumətə etimad böhranı kimi əhəmiyyət daşıyırdı.
Bunun gündəlik həyatla əlaqəsi birbaşadır: ərzaq qiymətləri sizin ailə büdcənizə təsir edir. 1974-cü ilin fevralında Əddis-Əbəbədə yaşayış xərclərinə görə başlayan dörd günlük iğtişaşlarda beş nəfər öldü. İqtisadi təzyiq hökumətə qarşı açıq ictimai etiraza çevrilmişdi.
Ordudakı qiyamlar bu təzyiqi artırdı. Baş nazir Aklilu Habte-Vold (Aklilu Habte-Wold) 27 fevral 1974-cü ildə istefa verdi. Onu Endelkaçev Makonnen (Endelkachew Makonnen) əvəz etdi. Hökumət başçısının dəyişməsi daha geniş böhranı dayandırmadı.
Martda hökumətin güzəştlərinə baxmayaraq, dörd günlük ümumi tətil bütün Efiopiyada həyatı pozdu. Hadisələrin ardıcıllığı əhəmiyyətlidir: qiymətlərə qarşı iğtişaşlar, hərbi qiyamlar və təşkilatlanmış iş dayandırmaları imperatorun hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından əvvəl baş vermişdi. Onun süqutu aylarla davam edən sarsıntıların son nöqtəsi oldu.
Derg 1974-cü ilin iyununda hərbi komitə kimi yaradıldı. 12 sentyabrda 82 yaşlı imperatoru taxtdan saldı. Bundan sonra Hayle Selassi Əddis-Əbəbədəki sarayda ev dustaqlığında saxlanıldı. Efiopiyanın taxtda olmuş son imperatoru paytaxtda məhbusa çevrilmişdi.
Hayle Selassinin ölümü: həbsdə nə baş verdi?
Hayle Selassi 27 avqust 1975-ci ildə Əddis-Əbəbədə, 83 yaşında öldü. Derg onun ölümünü prostat əməliyyatından sonra yaranmış tənəffüs çatışmazlığı ilə izah etdi. Həkim Asrat Voldeyes (Asrat Woldeyes) ölümün əməliyyatın ağırlaşmaları ilə bağlı olduğu izahını rədd etdi.
Sonradan mübahisə yeni məzmun aldı. 1994-cü ildə Efiopiya prokurorları Dergin yüksək rəhbərliyinə aid sənədlər tapdıqlarını bildirdilər. Bu sənədlər Hayle Selassinin 1975-ci ildə öldürülməsini əmr edirdi. Prokurorlar keçmiş hərbi rəhbərlərə qarşı ittiham irəli sürdülər. Tapıldığı bildirilən sənədlər onun ölümündən sonra açıqlanmış tibbi izahı şübhə altına alırdı.
Onun nəşi 5 noyabr 2000-ci ildə Əddis-Əbəbədəki Müqəddəs Üç Üqnum Kafedralında (Holy Trinity Katedrali) dəfn edildi. Bu dəfn həbsdə ölümündən onilliklər sonra baş tutdu. Nəşinə münasibət də onun devrilməsi tarixinin başqa bir hissəsinə çevrildi.
Hayle Selassinin dini nə idi və Rastafari ona niyə ehtiram göstərir?
Hayle Selassi özü Efiopiya Pravoslav Tevahedo Kilsəsinə mənsub xristian idi. Rastafari Yamaykada (Jamaika) 1930-cu illərdə yarandı. İlk ardıcılları Ras Tafarinin 1930-cu ildə tac qoymasını Bibliyadakı peyğəmbərliyin gerçəkləşməsi kimi yozurdular.
Bir çox Rastafari Hayle Selassini ilahi varlıq sayır. Şərhlər fərqlidir. Onu Tanrının təcəllisi və ya geri qayıtmış Məsih kimi qəbul edənlər var. Bunlar imperator haqqında dini inanclardır. Onun öz kilsə mənsubiyyəti isə Efiopiya pravoslav xristianlığı idi.
O, 21 aprel 1966-cı ildə Yamaykaya gəldi. Rastafari ənənəsində bu səfər Grounation Day adı ilə yad edilir. Tarix imperatorun gerçək səfərini ardıcıllarının ona verdiyi dini məna ilə birləşdirir.
Hayle Selassinin möcüzələri haqqında hansı hekayələr var?
The Gleaner qəzetinin 1966-cı il səfəri haqqında yazısında imperatorun təyyarəsi görünəndə yağışın dayandığı təsvir edilir. İzdihamdakı insanlar bunu ilahi müdaxilə kimi yozmuşdular. Yazı onların hadisəyə verdiyi mənanı qeydə alır. Fövqəltəbii səbəbin mövcudluğunu təsdiqləmir.
Yağış hekayəsi Hayle Selassinin 21 aprel 1966-cı ildə Yamaykada qarşılanması ilə bağlıdır. Onun tac qoymasının peyğəmbərliyin gerçəkləşməsi kimi yozulması ilə yanaşı, bu hekayə də ardıcıllarının həyatındakı hadisələrə necə dini məna verdiyini göstərir.
Hayle Selassinin övladları kimlər idi?
Hayle Selassi ilə Menen Asfavın (Menen Asfaw) altı övladı var idi: Tenagnevork (Tenagnework), Asfav Vossen (Asfaw Wossen), Zenebevork (Zenebework), Tsehay (Tsehai), Makonnen və Sahle Selassi (Sahle Selassie). Bu adlar imperatorun ailə tarixini adətən tacqoyma, diplomatiya və inqilab mövzuları ilə xatırlanan həyatı ilə birləşdirir.
Xronologiya
- 23 iyul 1892: Ejersa Qoroda Tafari Makonnen adı ilə doğuldu.
- 1916: İmperatriçə Zevditunun hakimiyyəti dövründə regent və taxt varisi oldu.
- 2 noyabr 1930: Hayle Selassi adı ilə imperator tacını qoydu.
- 16 iyul 1931: Efiopiyanın ilk yazılı konstitusiyasını qəbul etdi.
- 1935: Mussolininin İtaliyası Efiopiyanı işğal etməyə başladı.
- 1936: Millətlər Cəmiyyətinə müraciət etdi və sürgün həyatı başladı.
- 5 may 1941: Əddis-Əbəbəyə qayıtdı.
- 27 avqust 1942: Köləliyin ləğvini möhkəmləndirən qanunvericiliyi təsdiqlədi.
- May 1963: Afrika Birliyi Təşkilatının təsis toplantısına ev sahibliyi etdi.
- 4 oktyabr 1963: Birləşmiş Millətlər Təşkilatında irqi bərabərlik və sülh haqqında çıxış etdi.
- 21 aprel 1966: Yamaykaya gəldi.
- Fevral–mart 1974: İğtişaşlar, ordudakı qiyamlar və ümumi tətil hökumətini sarsıtdı.
- 12 sentyabr 1974: Derg tərəfindən taxtdan salındı.
- 27 avqust 1975: Həbsdə öldü.
- 1992: Basdırılmış nəşi tapıldı.
- 1994: Prokurorlar onun öldürülməsi əmrləri ilə bağlı sənədləri açıqladılar.
- 5 noyabr 2000: Nəşi Müqəddəs Üç Üqnum Kafedralında dəfn edildi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
1900-cü ildə Abuna Yohannes Tafarini gələcək Ras İmru (Ras Imru) ilə birlikdə diakon rütbəsinə təqdis etdi. Beləliklə, onun kilsə həyatı ilə əlaqəsi tac qoymasından onilliklər əvvəl başlamışdı. Bu təfərrüat onun Efiopiya pravoslav dini mənsubiyyətini anlamaq üçün də zəmin yaradır.
Sürgündə yaşadığı ev İngiltərənin (İngiltere) Bat (Bath) şəhərindəki Ferfild Haus (Fairfield House) idi. Hayle Selassi sonradan onu şəhərə bağışladı. Binadan yaşlı insanların yerləşdirilməsi üçün istifadə edildi. Beləcə, sürgün yeri sonralar gündəlik qayğı məkanına çevrildi.
Pitt Rivers Muzeyinə görə, onun nəşi 1992-ci ildə saraydakı tualetin altında tapılmışdı. Efiopiya hökuməti 2000-ci ildəki yenidən dəfninə dövlət dəfni statusu verməkdən imtina etdi.
Tez-tez verilən suallar
Hayle Selassi harada doğulub?
O, 23 iyul 1892-ci ildə Efiopiyanın şərqindəki Ejersa Qoroda doğulub. Doğum adı Tafari Makonnen idi.
Hayle Selassini hakimiyyətdən kim uzaqlaşdırıb?
Derg onu 12 sentyabr 1974-cü ildə taxtdan salıb. Bu hərbi komitə həmin ilin iyununda yaradılmışdı.
Hayle Selassi Rastafari idi?
Onun öz inancı Efiopiya pravoslav xristianlığı idi. Bir çox Rastafari onu ilahi varlıq sayır və 1930-cu ildə tac qoymasını Bibliyadakı peyğəmbərlik əsasında yozur.
Hayle Selassi nə vaxt ölüb?
O, 27 avqust 1975-ci ildə həbsdə, 83 yaşında ölüb. Rəsmi tibbi izah mübahisə doğurub. Daha sonra prokurorlar onun öldürülməsini əmr edən sənədlər tapdıqlarını bildiriblər.
Mənbələr
- Vikipediya — Haile Selassie tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Haile Selassie en.wikipedia.org
- Afrika xristian bioqrafiyaları lüğəti — Haile Selassie I (A) dacb.org
- Afrika xristian bioqrafiyaları lüğəti — Haile Selassie I (B) dacb.org
- Afrika İttifaqı — Afrika İttifaqı haqqında au.int
- Christian Stokke, Şüurun antropologiyası — Rastafaridə şüurun inkişafı anthrosource.onlinelibrary.wiley.com
- TIME/LIFE — Haile Selassie Yamaykada: Rastafari tarixinin mühüm hadisəsindən rəngli fotolar time.com
- The Gleaner — Hamı salamlasın: imperator I Haile Selassienin dövlət səfəri old.jamaica-gleaner.com
- Peter Koehn, Afrika araşdırmaları icmalı — Efiopiya: aclıq, ərzaq istehsalı və hüquqi quruluşda dəyişikliklər cambridge.org
- Pitt Rivers Muzeyi, Oksford Universiteti — İmperator Haile Selassienin dəfni prm.web.ox.ac.uk
FAQ
Hayle Selassi harada doğulub?
O, 23 iyul 1892-ci ildə Efiopiyanın şərqindəki Ejersa Qoroda Tafari Makonnen adı ilə doğulub.
Hayle Selassini kim devirib?
1974-cü ilin iyununda yaradılmış Derg hərbi komitəsi onu 12 sentyabr 1974-cü ildə taxtdan salıb. Onun 82 yaşı var idi.
Hayle Selassinin dini nə idi?
O, Efiopiya Pravoslav Tevahedo Kilsəsinə mənsub xristian idi. Bir çox Rastafari onu ilahi varlıq sayır, lakin bu inancı fərqli cür şərh edir.
Hayle Selassi necə ölüb?
O, 27 avqust 1975-ci ildə həbsdə ölüb. Derg ölümünü prostat əməliyyatından sonra yaranmış tənəffüs çatışmazlığı ilə izah edib. Lakin həkim Asrat Voldeyes ölümün əməliyyatın ağırlaşmaları ilə bağlı olduğu izahını rədd edib. 1994-cü ildə prokurorlar onun öldürülməsini əmr edən sənədlər tapdıqlarını bildiriblər.
Image: Selassie restored.jpg — American Colony (Jerusalem). Photo Dept., photographer., Public domain
