İrlanda’da 31 Ekim gecesinin korkutucu fenerleri, balkabağından önce yüz biçiminde oyulmuş şalgamlardan yapılıyordu. Siz bu yazıda Samhain’den Hristiyan anma günlerine, şalgamdan balkabağına uzanan tarihi öğreneceksiniz. Bugün her yıl 31 Ekim’de kutlanan Cadılar Bayramı, farklı geleneklerin etkileşimiyle gelişti. Bu geçmişte mevsim değişimi, komşu ziyaretleri, ölüler için dualar ve göçler bulunuyor. [1][3][7]
Halloween adının kendisi, 1 Kasım’daki Azizler Günü’nün arifesini anlatan İngilizce ifadeden geliyor. Buna karşılık İrlanda’nın Samhain gelenekleri, aynı tarihlerde kışın başlangıcını işaret ediyordu. Gündelik hayatta karşılaştığınız oyma balkabağı, bu geçmişin Amerika’da gelişen bir parçasını temsil ediyor. Siz bir fener gördüğünüzde, onun İrlanda’daki şalgam örnekleriyle bağlantısını artık takip edebilirsiniz. Ancak Samhain’in eski anlamları konusunda araştırmacıların bütün açıklamaları birbiriyle örtüşmüyor. [1][2][3][4][7]
Cadılar Bayramı nereden geliyor?
Cadılar Bayramı’nın geçmişi, İrlanda ve Britanya’nın mevsimsel halk gelenekleriyle Hristiyan anma uygulamalarının etkileşimine dayanıyor. İrlanda’daki Samhain ile Galler’deki Calan Gaeaf, yazın bitişi ve kışın başlangıcıyla ilişkilendiriliyordu. Orta Çağ kaynakları, bu dönemlerde insanların toplantılar ve şenlikler düzenlediğini aktarıyor. Aynı toplantılarda oyunlar oynanabiliyor, topluluğu ilgilendiren hukuki meseleler de ele alınabiliyordu. Dolayısıyla mevsim geçişi, eğlencenin yanında toplumsal işlerin görüşüldüğü bir zaman da oluşturuyordu. [3]
İrlanda’nın geleneksel takviminde Samhain, yılın dört mevsim dönümünden biri olarak kabul ediliyordu. Takvimde 1 Kasım’a rastlıyor ve kışın başlangıcını belirleyen eşik olarak görülüyordu. Başlıca kutlamalar ise birçok geleneksel bayramdaki gibi önceki geceye, 31 Ekim’e yerleşmişti. Böylece Samhain’in takvimdeki günü ile kutlama gecesi arasında bir ayrım bulunuyordu. Bugünkü Cadılar Bayramı tarihini anlamak için bu gece ve ertesi gün ilişkisi açıklayıcıdır. [2]
Hristiyan takviminde de 31 Ekim, ertesi günün anmasıyla bağlantılı bir arifeydi. Halloween sözcüğü, All Hallows’ Eve ifadesinin zaman içinde kısalmış biçiminden geliyor. İfade, 1 Kasım’da kutlanan Azizler Günü’nün önceki akşamını ve arifesini anlatıyor. Samhain bağlantısı mevsimsel geçmişi açıklarken, Halloween adı doğrudan Hristiyan takvimine işaret ediyor. Bu nedenle adın kökeniyle kutlamanın bütün tarihsel bileşenlerini birlikte değerlendirmek gerekiyor. [1][2]
Samhain gerçekten bir ölüler bayramı mıydı?
Kentucky Üniversitesi folkloristi Jeanmarie Rouhier-Willoughby, Samhain kutlamalarının İrlanda sagalarında kaydedildiğini belirtiyor. Bu anlatılar, 9–12. yüzyıllar arasındaki dönemde yazıya geçirilmiştir. Rouhier-Willoughby, Samhain’i Kelt yeni yılı ve ataların ruhlarının dönebildiği bir eşik olarak yorumluyor. Burada ruhların dönüşü, söz konusu kutlamalara atfedilen bir inanç olarak aktarılıyor. [4]
Open University dinler tarihi profesörü Graham Harvey ise bu açıklamanın kanıtlarını sorguluyor. Harvey, Hristiyanlık öncesi Samhain’in ölüleri anma bayramı olduğuna dair güvenilir tarihsel kanıt bulunmadığını belirtiyor. İrlanda ve Galler hakkındaki Orta Çağ kayıtları, toplantıları ve şenlikleri belgeliyor. Ancak bu kayıtların varlığı, ölüleri anma yorumunu kendiliğinden kesinleştirmiş olmuyor. [3]
Ronald Hutton’ın 2024 tarihli akademik makalesi de bu tartışmanın düşünsel geçmişine odaklanıyor. Makalenin özeti, Kelt yeni yılı ve büyük ölüler anması görüşlerinin yayılmasını inceliyor. Bu açıklamaların etkili hâle gelmesinde John Rhys ile James Frazer’ın rollerini vurguluyor. Siz Samhain hakkında kesin ifadelerle karşılaştığınızda, bu akademik görüş ayrılığını hatırlayabilirsiniz. Samhain kutlamalarının kayıtlarıyla kutlamalara verilen tarihsel anlamlar, aynı kesinlik düzeyinde değerlendirilmiyor. [3][4][5]
Azizler Günü ve Bütün Ruhlar Günü nasıl bağlantılı?
Batı Hristiyanlığında Allhallowtide adı verilen dönem, birbirini izleyen üç günü kapsıyor. Dönem, 31 Ekim arifesiyle başlayıp 1 Kasım Azizler Günü ile devam ediyor. Ardından 2 Kasım’daki Bütün Ruhlar Günü geliyor ve bütün ölmüş Hristiyanlar anılıyor. Halloween’in adı, bu dizinin başlangıcındaki arifeyi doğrudan kendi içinde taşıyor. Dolayısıyla Cadılar Bayramı’nın tarihini anlatırken Hristiyan anma takvimi de hesaba katılıyor. [6]
Bu takvimin geçmişinde Roma’daki Pantheon’a uzanan, farklı tarihli bir anma bulunuyor. Papa IV. Bonifatius, 609 yılında Pantheon’u Meryem’e ve bütün şehitlere adadı. Bu adama, 13 Mayıs tarihindeki anmanın desteklenmesiyle de bağlantılı olarak aktarılıyor. Yani Hristiyan anma tarihinin bütün aşamaları başlangıçtan itibaren 1 Kasım’a yerleşmiş değildi. [6]
Frank İmparatorluğu, 835 yılında 1 Kasım’ı Azizler Günü tarihi olarak resmen benimsedi. Bu kabul, Papa IV. Gregorius’un desteğiyle gerçekleşen takvim düzenlemesi olarak aktarılıyor. Bütün ölmüş Hristiyanların anıldığı 2 Kasım Bütün Ruhlar Günü ise 12. yüzyılda yaygınlaştı. Böylece 31 Ekim çevresindeki Hristiyan anmaları da farklı tarihlerde gelişen uygulamaları birleştirdi. Bu kronoloji, Cadılar Bayramı çevresindeki günlerin kendi tarihsel gelişimini görünür kılıyor. [6]
Kostümlü ziyaretlerin ve kapı dolaşmanın geçmişi ne?
En az 15. yüzyıla uzanan souling geleneğinde, yoksullar ve çocuklar evleri dolaşıyordu. Ziyaretçiler, ölüler için dua etme karşılığında soul cake adı verilen çörekler topluyordu. Bu uygulamada evden alınan yiyecek ile ölüler için yapılan dua arasında bağlantı vardı. Kapı dolaşma, böylece Hristiyan anma uygulamaları içinde de belirli bir yere sahipti. [6]
İrlanda’daki guising geleneğinde ise maskeli erkekler veya çocuklar komşularının karşısına çıkıyordu. Evlerden ikram alabilmek için gösteriler sunuyor, ziyaretlerine bir performans eşlik ediyordu. Burada maskeli görünümün yanında, komşuların önünde yapılan gösteri de geleneğin parçasıydı. Souling ile guising, kapı ziyaretlerinin farklı uygulamalar ve anlamlarla birleşebildiğini gösteriyor. Birinde dua, diğerinde gösteri, ziyaret sırasında kurulan ilişkinin merkezinde bulunuyordu. [2][6]
Horniman Müzesi, modern kapı dolaşma geleneğinin öncülleri arasında bu farklı uygulamaları birlikte değerlendiriyor. Samhain çevresindeki kostümlü gösteriler ile Orta Çağ’ın dua karşılığı çörek dağıtımını anıyor. Siz komşu kapısını çalma alışkanlığı üzerinden düşündüğünüzde, bu ilişkinin gündelik tarafını yakalayabilirsiniz. Tarihsel örneklerde komşuluk ziyareti; dua, maske veya gösteriyle belirli bir biçim kazanıyordu. [8]
Şalgam fenerleri nasıl balkabağına dönüştü?
İrlanda’da 31 Ekim gecesi insanları korkutmak amacıyla yüz biçiminde şalgamlar oyuluyordu. Oyulan şalgamların içine mum yerleştiriliyor, böylece korkutucu yüzler taşıyan fenerler hazırlanıyordu. İrlanda Ulusal Müzesi, günümüzde yaygın balkabağı fenerini bu geleneğin Amerika’da gelişen biçimi olarak tanımlıyor. Bu bağlantıda değişen sebze, İrlanda fenerleriyle Amerika’daki örnekler arasındaki devamlılığı gösteriyor. [7]
Jack-o’-lantern adını açıklayan İrlanda halk anlatısı, Jack adlı bir kişinin başından geçenleri anlatıyor. Hikâyede Jack, ne cennete ne de cehenneme kabul edilen bir kişidir. Bu nedenle elindeki fenerle sonsuza kadar dolaşmaya mahkûm olduğu kabul edilir. Anlatı, fenerin adını açıklayan halk hikâyesi olarak aktarılıyor; tarihsel kişi kaydı olarak sunulmuyor. Şalgam fenerinin kullanımına ilişkin bilgiyle Jack’in hikâyesi, bu yüzden farklı türden açıklamalar oluşturuyor. [7]
Rouhier-Willoughby’ye göre İrlandalı göçmenler, Halloween kutlamalarını 19. yüzyılda Amerika Birleşik Devletleri’ne taşıdı. ABD Kongre Kütüphanesi’nin tarihî gazete rehberi, 1907 tarihli Los Angeles Herald örneğini aktarıyor. Gazete, Halloween gelenekleri arasında şakaları, jack-o’-lantern fenerlerini ve evlilik fallarını anlatıyordu. Böylece fenerler ile gelecekteki evliliği öğrenme isteği, aynı gazete anlatımında birlikte görünüyordu. [4][9]
Kentucky Üniversitesi’nin aktardığı değerlendirmeye göre, 1930’lara gelindiğinde kutlamalara İrlanda kökenli olmayan Amerikalılar da katılıyordu. Göçmenlerin taşıdığı Halloween, böylece daha geniş bir katılımcı çevresine ulaşmış bulunuyordu. İrlanda şalgamı ile Amerika balkabağı arasındaki bağlantı, bu yayılmanın somut örneklerinden biridir. Bugün gördüğünüz oyma balkabağını, bu nedenle göçlerle birlikte gelişen gelenek üzerinden okuyabilirsiniz. [4][7]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Öğretmen Rois Ní Braonáin, 1943 yılında İrlanda Ulusal Müzesi’ne bir şalgam feneri gönderdi. Kendi açıklamasına göre örnek, Donegal’deki Fintown çevresinde yaklaşık 1900’de yapılan türü temsil ediyordu. Bu bilgi, fener geleneğini belirli bir yerle ve yaklaşık tarihle ilişkilendiriyor. İrlanda’daki şalgam fenerleri böylece yalnız genel bir gelenek anlatısı içinde kalmıyor. [7]
Müzenin F1943.350 numaralı hayalet şalgam modeli, sanatçı Eileen Barnes’ın hazırladığı alçı dökümdür. Barnes, hazırladığı bu dökümü ayrıca boyayarak şalgam fenerinin görünümünü yeniden oluşturdu. Koleksiyon nesnesinin malzemesi, doğrudan sebzenin kendisinden farklı bir niteliğe sahip bulunuyor. Fenerin görünümünü temsil eden bu modelin kim tarafından yapıldığı da biliniyor. [7]
Horniman Müzesi’nin tanıttığı Halloween maskelerinden biri, gözler ve ağız için delinmiş buğday çuvalından yapılmıştı. Çuvaldaki üç açıklığa, üzerine dikilen yün sakal da eşlik ediyordu. Bu örnekte maskenin biçimini çuval, açılan delikler ve eklenen sakal birlikte oluşturuyordu. Siz gündelik bir çuvalın kullanımını düşündüğünüzde, maskenin nasıl hazırlandığını gözünüzde canlandırabilirsiniz. [8]
İrlanda’nın Halloween keki báirín breac içine yerleştirilen nesneler, geleceğe ilişkin işaretler sayılıyordu. Yüzük evliliği, bez parçası yoksulluğu, madeni para ise zenginliği haber veriyordu. Bu nesnelerin anlamları, kekin çevresinde sürdürülen fal uygulamasının parçaları olarak aktarılıyor. Evlilik beklentisi, böylece 1907 tarihli gazete örneğinin yanında İrlanda geleneğinde de görülüyor. [2][9]
İrlanda’da Halloween gecesi yalnız yolculuk edenler, korunmak amacıyla yanlarında belirli nesneler taşıyabiliyordu. Siyah saplı bıçak veya çelik iğne, kötü varlıklardan korunma inancıyla ilişkilendiriliyordu. Burada anlatılan şey, nesnelerin koruyucu olduğuna dair halk inancının kendisidir. İrlanda Ulusal Müzesi, bu uygulamayı aynı gecenin gelenekleri arasında aktarıyor. [2]
Kısa kronoloji
Aşağıdaki kronoloji, Samhain kayıtlarını, Hristiyan anma tarihlerini ve Amerika’daki yayılmayı birlikte gösteriyor. Tarihler farklı gelişmeleri işaret ediyor; her satır aynı geleneğin başlangıcı anlamına gelmiyor.
- 609: Papa IV. Bonifatius, Roma’daki Pantheon’u Meryem’e ve bütün şehitlere adadı. [6]
- 835: Frank İmparatorluğu, 1 Kasım’ı Azizler Günü tarihi olarak resmen benimsedi. [6]
- 9–12. yüzyıllar: Samhain kutlamalarını anlatan İrlanda sagaları bu dönemde yazıya geçirildi. [4]
- 12. yüzyıl: Bütün ölmüş Hristiyanların anıldığı 2 Kasım Bütün Ruhlar Günü yaygınlaştı. [6]
- En az 15. yüzyıl: Dua karşılığında kapı kapı çörek toplama geleneği belgelenmektedir. [6]
- 19. yüzyıl: İrlandalı göçmenler, Halloween kutlamalarını Amerika Birleşik Devletleri’ne bu dönemde taşıdı. [4]
- Yaklaşık 1900: Donegal’deki Fintown çevresinde, müzeye gönderilen örneğin temsil ettiği şalgam fenerleri yapılıyordu. [7]
- 1907: Los Angeles Herald, Halloween gelenekleri arasında fenerleri, şakaları ve evlilik fallarını anlattı. [9]
- 1930’lara gelindiğinde: İrlanda kökenli olmayan Amerikalılar da Halloween kutlamalarına katılıyordu. [4]
- 1943: Rois Ní Braonáin, İrlanda Ulusal Müzesi’ne bir şalgam feneri gönderdi. [7]
Sık sorulan sorular
Cadılar Bayramı nereden geliyor?
Cadılar Bayramı, İrlanda ve Britanya’nın mevsimsel gelenekleriyle Hristiyan anma uygulamalarının etkileşimiyle gelişti. Samhain, Azizler Günü ve Bütün Ruhlar Günü bu geçmişin başlıca parçalarıdır.
Samhain kesin olarak bir ölüler bayramı mıydı?
Samhain’in Hristiyanlık öncesinde ölüleri anma bayramı olduğu görüşü araştırmacılar arasında tartışmalıdır. Graham Harvey, bu yorumu destekleyen güvenilir tarihsel kanıt bulunmadığını belirtir.
Halloween adı ne anlama geliyor?
Halloween adı, Azizler Günü’nün arifesini anlatan All Hallows’ Eve ifadesinin kısalmasıdır. Azizler Günü 1 Kasım’a, bu günün arifesi 31 Ekim’e rastlar.
Balkabağı fenerlerinden önce hangi sebze kullanılıyordu?
İrlanda’da yüz biçiminde oyulan şalgamların içine mum yerleştirilerek korkutucu fenerler hazırlanıyordu. İrlanda Ulusal Müzesi, balkabağı fenerlerini bu geleneğin Amerika’da gelişen biçimi olarak açıklar.
Kaynaklar
- Vikipedi — Cadılar Bayramı tr.wikipedia.org
- İrlanda Ulusal Müzesi — Halloween gelenekleri source.museum.ie
- Open University — The history of Halloween open.edu
- Kentucky Üniversitesi — UK folklorist explains the spellbinding history of Halloween uknow.uky.edu
- Bristol Üniversitesi — The Celtic New Year and Feast of the Dead research-information.bris.ac.uk
- Wikipedia — Halloween en.wikipedia.org
- İrlanda Ulusal Müzesi — Ghost turnip source.museum.ie
- Horniman Museum and Gardens — Stories of Samhain horniman.ac.uk
- Library of Congress — Halloween: Topics in Chronicling America guides.loc.gov
Görsel: Traditional Irish halloween Jack-o’-lantern.jpg — rannṗáirtí anaiṫnid (coṁrá), CC BY-SA 3.0
