Asurlular kimdir? Ticaret kolonilerinden Ninova’ya

Metropolitan Müzesi’ndeki bir Asur kervan hesabında, yazılan borç toplamı kalemlerin gerçek toplamını aşar. Siz bu yazıda Asurluların kimliğini, Anadolu ticaretini ve Ninova’daki kütüphanelerini somut belgeler üzerinden öğreneceksiniz. Metropolitan Müzesi’ndeki bu tablet, ticaretin hesap hatalarını da günümüze taşır. [4]

Asurluların tarihi, Dicle kıyısındaki Aššur kentinden Anadolu’daki Kaniş’e ve Ninova’daki saraylara uzanır. Kültepe tabletlerinde borçlar ve aile mektupları, Ninova koleksiyonlarında edebî anlatılar karşınıza çıkar. Siz günlük hayatınızdaki hesap kayıtlarıyla bu ticaret belgeleri arasında kolayca bağ kurabilirsiniz. Ancak Kültepe’deki tüccar arşivleriyle Ninova’daki kraliyet kütüphaneleri, farklı dönemlere ve kullanım amaçlarına aittir. [2][3][4][7]

Asurlular kimdir, nerede kuruldu ve ne zaman yaşadı?

Asurlular, Kuzey Mezopotamya’da bugünkü Irak’ın kuzeyini merkez edinmiş Sami halklarından biri olarak tanımlanır. Tarihlerinin merkezindeki Aššur kenti, Dicle kıyısında, bugünkü kuzey Irak’ta bulunuyordu. Asur devletinin başlangıcı yaklaşık MÖ 2025’e, sonu ise MÖ 609’a yerleştirilir. Ancak bu geniş tarih aralığı, kesintisiz biçimde varlığını sürdüren tek bir imparatorluğu anlatmaz. [1]

Aššur kentinin geçmişi, devlet için verilen yaklaşık başlangıç tarihinden daha eskiye uzanır. Kentin erken tarihi MÖ üçüncü binyıla kadar gider; siyasi işlevi zamanla değişmiştir. Buna karşılık Aššur, siyasi merkez değiştikten sonra da tanrı Aššur’un kutsal merkezi olmayı sürdürmüştür. Asur krallarının taç giyme ve gömülme törenleri de bu kentte gerçekleştiriliyordu. [2]

Asurlular nerede yaşadı sorusunun cevabı, ele alınan tarihsel döneme göre farklılaşır. Çekirdek ülke kuzey Irak’taydı; Yeni Asur İmparatorluğu’nun sınırları çok daha genişti. En güçlü döneminde imparatorluk, bugünkü İran’ın bazı kesimlerinden Mısır’a kadar uzanıyordu. Bu nedenle Aššur’un konumuyla imparatorluğun bütün topraklarını aynı coğrafi sınırlarla düşünmemelisiniz. [5]

Asurlular Türk mü, Kürt mü veya hangi ırktan soruları, kimliklerini anlamaya yöneliktir. Tarihsel tanımlamada Asurlular, Aššur merkezli gelişen Sami halkları arasında yer alır. Kültepe’deki tüccar belgelerinin dili ise Akadcanın Eski Asur lehçesi olarak tanımlanır. Türk veya Kürt kimliğiyle özdeşleştirmek yerine, bu belgelenmiş dilsel tanımı kullanabilirsiniz. Böylece Kaniş’teki tüccarları, belgelerde kullandıkları dil ve yaşadıkları coğrafyayla birlikte değerlendirirsiniz. [1][3]

Asur ticaret kolonileri nasıl işliyordu, Asurlular neyi buldu?

Asurlu tüccarların Anadolu’daki ticaret ağının merkezi, Kaniş adıyla bilinen bugünkü Kültepe yerleşimiydi. Kültepe, Kayseri’nin yaklaşık 20 kilometre kuzeydoğusunda bulunur ve ticaret belgeleriyle tanınır. MÖ ikinci binyılın ilk çeyreğinde Aššur ile Anadolu arasında geniş bir ağ gelişti. Bu ticaret, özel kişilerin aile işletmeleri aracılığıyla yürüttüğü ekonomik faaliyetlerden oluşuyordu. [3]

Tüccarlar, eşek kervanlarıyla Anadolu’ya kalay ve dokuma getiriyor, karşılığında altın ve gümüş alıyordu. Ayrıca Anadolu içindeki bakır ticaretine katılarak bölgedeki mal dolaşımında da rol üstleniyorlardı. Dolayısıyla Kaniş bağlantısı, yalnız Aššur’dan gelen malların satıldığı tek yönlü bir güzergâh değildi. Tüccarlar, Anadolu içindeki alışverişlere katılan daha geniş bir ticari ilişkinin parçasıydı. [4]

Kültepe tabletleri, bu ticaretin mallar kadar borçlar ve anlaşmalar üzerinden yürüdüğünü gösterir. Belgeler arasında ticari sözleşmeler, davalar ve Aššur’daki aile üyeleriyle yapılan mektuplaşmalar bulunur. Siz bugün bir borç kaydını saklarken, Kaniş’teki tüccarlar da alacaklarını kil tabletlere kaydediyordu. Bu benzerlik, tabletlerde anlatılan alışverişleri günlük hayatınıza yaklaştıran somut bir bağlantıdır. [4]

Asurlular neyi buldu sorusunda, çivi yazısını Anadolu’ya taşıma katkısı özellikle öne çıkar. Asurlu tüccarlar, Mezopotamya’da kullanılan çivi yazısını Anadolu’daki ticari ilişkilerine beraberlerinde getirdi. Kültepe’deki yazılı belgeler, bu aktarımın borçlardan aile haberlerine uzanan kullanımını gösterir. Buradaki somut katkı, mevcut yazının tüccarlar aracılığıyla Anadolu’ya taşınması ve kullanılmasıdır. [3][4]

UNESCO’ya 2014’te sunulan Kültepe dosyasında, özel ev arşivlerinden çıkarılmış 23.500 tablet ve zarf kaydedilir. Bu sayı, dosyada belirtilen kil tabletlerle zarfları birlikte kapsayan bir toplamdır. Özel evlerdeki arşivler, ticaretin kayıtlarının aile işletmeleri içinde tutulduğunu da gösterir. Kaniş’i anlamak için kervanların yanında, bu evlerde biriken yazılı belgeleri de düşünmelisiniz. [3]

Asurluların başkenti neresiydi, Ninova kütüphanelerinde neler vardı?

Asur’un siyasi başkentleri arasında Aššur, Kalhu/Nimrud, Dur-Şarrukin ve Ninova kentleri bulunuyordu. II. Sargon, MÖ 706’da başkenti Dur-Şarrukin’e taşıyarak siyasi merkezin yerini değiştirdi. Oğlu Sanherib ise MÖ 705’te Ninova’yı başkent yaptı; merkez yeniden değişmiş oldu. Asurluların başkenti sorusunu yanıtlarken, bu yüzden belirli bir dönemi belirtmek gerekir. [2][5]

Ninova kalıntıları, bugün Irak’ın Musul kentinde, Dicle Nehri’nin doğu kıyısında yer alır. Kentin başlıca saray ve tapınaklarının bulunduğu Kuyuncuk höyüğü, tablet buluntularıyla da tanınır. Buradaki kazılarda yaklaşık 31.000 tablet ve tablet parçası ortaya çıkarılmıştır. Sayının tablet parçalarını da kapsaması, buluntuların niteliğini doğru anlamak açısından dikkate alınmalıdır. [6][7]

Asurbanipal, MÖ yedinci yüzyılda Ninova’da birden fazla kraliyet kütüphanesi oluşturdu. Bu koleksiyonların kapsamı, neredeyse bütün bilgi alanlarını içine alacak ölçüde geniş tutulmuştu. Dolayısıyla Asurbanipal Kütüphanesi adıyla karşılaştığınızda, Ninova’daki birden fazla kraliyet koleksiyonunu da düşünmelisiniz. Kültepe’nin özel ticaret arşivleriyle bu koleksiyonlar, içerikleri ve sahipleri bakımından ayrılır. [3][7]

Ninova koleksiyonları için Mezopotamya’nın farklı yerlerinden getirilen bazı tabletler yeniden kopyalanıyordu. Kopyalara, kralın mülkiyetini belirten son notlar eklenerek koleksiyona aidiyetleri de işaretleniyordu. Siz bir kitabın içindeki sahiplik notunu düşünerek bu uygulamayla gündelik bir bağ kurabilirsiniz. Burada işaretlenen malzeme, Asurbanipal’in koleksiyonları için hazırlanan kil tabletlerden oluşuyordu. [7]

Asurbanipal’in koleksiyonlarında korunan metinler arasında Gılgamış Destanı ile Babil yaratılış anlatısı Enūma Eliš bulunur. Böylece Ninova’daki tabletler, kraliyet koleksiyonlarında edebî anlatıların da saklandığını somut olarak gösterir. Kültepe’de borç ve aile mektuplarıyla karşılaşırken, Ninova’da bu anlatılara da ulaşırız. Asur tarihindeki yazılı miras, farklı yerlerde farklı metin türleriyle karşımıza çıkar. [4][5]

Kısa kronoloji

Aššur’un erken tarihiyle Ninova’nın düşüşü arasında, ticaret ağları ve siyasi merkezler değişti. Aşağıdaki kronoloji, Kaniş ticaretini ve Ninova kütüphanelerini Asur tarihinin içinde konumlandırır. Özellikle MÖ 612 ile MÖ 609, kentle devletin sonunu ayırmak için gereklidir. [1][2][3][5]

Bu çizelgede MÖ 911–609 aralığı, geleneksel olarak Yeni Asur dönemi diye adlandırılır. Ninova’nın MÖ 612’de düşmesinden sonra, son hükümdar II. Aššur-uballit’in direnişi Harran çevresinde sürdü. MÖ 609’daki yenilgi, Asur devletinin sonunu getiren gelişme olarak tarihlenir. Böylece Ninova’nın düşüşüyle devletin son direnişinin yenilmesi arasında tarihsel bir ayrım bulunur. [5]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Kültepe’de tüccarların tabletleri kil kaplarda, ahşap sandıklarda, hasır sepetlerde veya çuvallarda saklanıyordu. Bu kaplar, özel ev arşivlerindeki belgelerin düzenlenerek korunmasında kullanılmış farklı saklama araçlarıydı. Bugün dosyalar için ayırdığınız çekmeceleri düşünürseniz, bu kapların işlevini daha kolay kavrayabilirsiniz. Kaniş’teki ticaret belgeleri, evlerin içinde saklanan ve düzenlenen kayıtlar olarak karşımıza çıkar. [3]

Kültepe’deki yangın sırasında bazı mektuplar, henüz gönderilmeden veya alıcısı tarafından açılmadan kaldı. Kil zarfların içindeki bu mektuplar, yazışmanın farklı aşamalarını somut biçimde korudu. Bir mektubun yazılmış olmasıyla alıcısına ulaşıp açılması, bu örneklerde farklı durumlar oluşturur. Tabletlerle birlikte zarfların da kaydedilmesi, Kültepe belgelerinin kapsamını anlamaya yardımcı olur. [3]

Metropolitan Müzesi’ndeki kervan hesabı, hesap toplamındaki uyuşmazlıkla ticaretin başka bir ayrıntısını gösterir. Tablette toplam borç 1 mina 50 şekel olarak yazılmış ve kayda geçirilmiştir. Ancak kalemlerin gerçek toplamı 1 mina 48⅚ şekel olarak hesaplanır. Siz bir alışveriş hesabını kontrol ederken, bu tableti de benzer biçimde düşünebilirsiniz. [4]

Aile işletmelerinde görevler, Kaniş’teki erkek tüccarlarla Aššur’da kalan eşleri arasında paylaşılabiliyordu. Erkekler Kaniş’te taşımacılık ve satışla uğraşırken, eşleri Aššur’daki işletme işlerini yönetebiliyordu. Kadınlar dokuma üretimini ve satın alımları üstlenerek ticaret ağının işleyişine katılabiliyordu. Böylece Anadolu’ya ulaşan dokumaların arkasında, Aššur’da yürütülen üretim ve yönetim işleri bulunuyordu. [8]

Asur dünyasında kütüphaneler, Ninova’daki kraliyet koleksiyonlarının dışında özel evlerde de bulunabiliyordu. Aššur’da Baba-šumu-ibni ailesinin özel evinde bulunan kütüphane, 1.242 tablet içeriyordu. Bu örnek, yazılı koleksiyonların sahipleri arasında bir ailenin de bulunduğunu gösterir. Ninova’daki kraliyet kütüphaneleriyle karşılaştırıldığında, Asur’daki koleksiyonların farklı sahiplik biçimleri daha açık görünür. [7]

Asurlular bugün nerede, Asur ile Suriye aynı yer mi?

Assyria ile Syria adları Aššur adından türemiş olsa da coğrafi karşılıkları aynı değildir. Antik Asur’un çekirdek ülkesi, bugünkü Irak’ın kuzeyinde bulunan bölgeyi merkez alıyordu. Bugünkü Suriye devleti ise bu çekirdek ülkeyle aynı coğrafi birimi oluşturmaz. Bu nedenle adların bağlantısı, haritadaki sınırların da aynı olduğu anlamına gelmez. [5]

Günümüzde Asuri/Süryani adıyla anılan toplulukların tarihsel yurdu, kuzey Mezopotamya’nın farklı kesimlerine yayılır. Bu yurt, bugünkü Irak, Türkiye, Suriye ve İran sınırları içindeki bölgeleri kapsar. Söz konusu topluluklar, dilsel bakımdan Yeni Aramice çeşitlerini konuşmalarıyla da tanımlanır. Bugünkü toplulukları anlatırken, bu tarihsel yurt ve dil bilgisi birlikte kullanılabilir. [9]

Kültepe’deki tüccar belgelerinin dili ise Akadcanın Eski Asur lehçesi olarak tanımlanmıştır. Dolayısıyla antik ticaret belgeleriyle günümüzdeki Asuri/Süryani toplulukları hakkında verilen dil bilgileri farklıdır. Asurlular nerede sorusunda da Aššur’un konumu, imparatorluğun sınırları ve tarihsel yurt ayrılmalıdır. Her biri, kuzey Mezopotamya’yla bağlantılı farklı bir tarihsel veya coğrafi çerçeve sunar. [3][5][9]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Asurlular tr.wikipedia.org
2. UNESCO — Ashur (Qal’at Sherqat) whc.unesco.org
3. UNESCO — Archaeological Site of Kültepe-Kanesh whc.unesco.org
4. The Metropolitan Museum of Art — Cuneiform tablet: caravan account metmuseum.org
5. Wikipedia — Assyria en.wikipedia.org
6. Wikipedia — Nineveh en.wikipedia.org
7. Yale University — Cities and Libraries ccp.yale.edu
8. Yale School of Management — Finance Practices in Mesopotamia som.yale.edu
9. Wikipedia — Assyrians en.wikipedia.org

Görsel: Biblica Open Bible Map 09 The Assyrian Empire c700BC.png — Biblica, Inc, and Biblica Open Study Bible Resources, CC BY-SA 4.0