Assuriyalılar kim idi?
Assuriyalılar (Asurlular) ilkin mərkəzi Aşşur (Assur) olan sami xalqı idi. Şəhər Şimali Mesopotamiyada (Mezopotamya), indiki İraqın (Irak) şimalında, Dəclə (Dicle) çayının sahilində yerləşirdi. Assuriya (Asur) hökmdarları bu yurddan başlayaraq dövlətlər qurdular. Sonrakı dövrlərdə isə ilkin ərazilərinin hüdudlarını xeyli aşan imperiya yaratdılar.
Assuriya dövlətinin tarixi adətən təxminən e.ə. 2025–609-cu illər arasına aid edilir. Bu tarixlər fasiləsiz davam edən vahid imperiya dövrünü bildirmir. Ənənəvi olaraq e.ə. 911–609-cu illərə aid edilən Yeni Assuriya dövrü həmin uzun tarixin bir hissəsidir. Anadolu ilə ticarət edən tacirlər Nineviya (Ninova) ilə bağlı saray kitabxanalarının yaradılmasından xeyli əvvəl yaşamışdılar.
Assuriya xəritəsi: harada yerləşirdi, bu gün haradadır?
Siz Assuriyanı müasir xəritədə axtarırsınızsa, İraqın şimalından və Dəclə çayından başlayın. Ölkənin əsas ərazisi burada idi. Lakin Yeni Assuriya imperiyası ən geniş dövründə indiki İranın bəzi hissələrindən Misirə (Mısır) qədər uzanırdı. İmperiyanın hakimiyyət sahəsi Şimali Mesopotamiyadakı ilkin yurdundan çox böyük idi.
Nineviyanın xarabalıqları Mosulda (Musul), Dəclənin şərq sahilində yerləşir. Başqa bir məkan Assuriya tarixini Türkiyə səfəri ilə əlaqələndirir: Kayseridən təxminən 20 kilometr şimal-şərqdəki Kültəpə (Kültepe). Bura qədim Kaneş (Kaniş), Assuriya tacirlərinin Anadoludakı ticarət şəbəkəsinin mərkəzi idi.
Assuriya adının mənası və tələffüzü
Assuriya adı Aşşurdan gəlir. Aşşurda ölkə, şəhər və baş tanrı eyni adı daşıyırdı. Şəhərin tarixi e.ə. III minilliyə gedib çıxır. Siyasi hakimiyyət başqa yerə köçdükdən sonra da şəhər Aşşur tanrısının müqəddəs mərkəzi olaraq qaldı.
Cambridge Dictionary «Assyria» sözünün Britaniya və Amerika ingiliscəsində tələffüzünü /əˈsɪr.i.ə/ kimi verir. Assuriya ilə Aşşur arasındakı əlaqə şəhərin bütün bu tarix boyunca niyə əhəmiyyətli olduğunu da izah edir. Şəhər dini rolunu qoruyurdu. Assuriya hökmdarlarının tacqoyma və dəfn mərasimləri də burada keçirilirdi.
Assuriyanın paytaxtları: Aşşurdan Nineviyaya
Assuriyanın bir neçə siyasi paytaxtı olub. Onların arasında Aşşur, Kalhu/Nimrud, Dur-Şarrukin (Dur-Şarrukin) və Nineviya vardı. Bu dəyişikliklər boyunca Aşşur müqəddəs əhəmiyyətini qorudu. Buna görə siyasi paytaxtla dini mərkəz həmişə eyni şəhərdə yerləşmirdi.
II Sarqon (II. Sargon) e.ə. 706-cı ildə paytaxtı Dur-Şarrukinə köçürdü. Oğlu Sinaxxerib (Sanherib) isə e.ə. 705-ci ildə Nineviyanı paytaxt etdi. Siz Nineviya haqqında Assuriyanın paytaxtı kimi oxuyanda, uzun bir hökmdarlıq mərkəzləri silsiləsinin bir mərhələsi ilə tanış olursunuz. Sonrakı kitabxanalar da şəhərin hakimiyyət mərkəzi olduğu dövrün tarixinə aiddir.
Anadoluda ticarət: tacirlər, eşşəklər və gil lövhələr
E.ə. II minilliyin ilk rübündə geniş ticarət şəbəkəsi Aşşuru Anadolu ilə birləşdirirdi. Bu ticarəti ayrı-ayrı şəxslər ailə müəssisələri vasitəsilə aparırdılar. Şəbəkənin Anadoludakı mərkəzi Kaneş idi. Kültəpə sənədlərində Assuriya tacirlərinin işlətdiyi dil Akkad dilinin qədim Assuriya dialekti idi.
Tacirlər eşşək karvanları ilə Anadoluya qalay və parça gətirirdilər. Əvəzində qızıl və gümüş alırdılar. Onlar Anadolu daxilində mis ticarətində də iştirak edirdilər. Bu əməliyyatlar malların daşınmasını Aşşurla Kaneş arasında fəaliyyət göstərən ailə müəssisələri ilə birləşdirirdi.
Tacirlər Mesopotamiyanın mixi yazısını Anadoluya gətirdilər. Onlardan qalan sənədlərdə borclar, ticarət müqavilələri, məhkəmə çəkişmələri və Aşşurdakı qohumlarla yazışmalar qeydə alınıb. Kültəpə ilə bağlı 2014-cü ildə UNESCO-ya təqdim edilən sənəddə şəxsi ev arxivlərindən tapılmış 23,500 gil lövhə və zərf göstərilirdi.
Siz hesab sənədlərini, müqavilələri və ya ailə mesajlarını saxlayırsınızsa, Kültəpə bu uzaq dünya ilə gündəlik həyat arasında əlaqə qurmağa imkan verir. Onun lövhələri öhdəlikləri, razılaşmaları və yazışmaları gil üzərində qoruyur. Bu arxivlər şəxsi tacirlərin iş və ailə qayğılarını sənədləşdirir. Beləliklə, adətən Assuriya hökmdarları və paytaxtları vasitəsilə danışılan tarixin başqa tərəfi də görünür.
Nineviya və Aşşurbanipalın kitabxanaları
E.ə. VII əsrdə Aşşurbanipal (Asurbanipal) Nineviyada bir neçə saray kitabxanası yaratdı. Bu kitabxanalar, demək olar ki, bütün bilik sahələrini əhatə edirdi. Buna görə geniş tanınan «Aşşurbanipal kitabxanası» adı şəhərdəki birdən çox saray kitabxanası ilə bağlı topluları bildirir.
Nineviyanın əsas saray və məbədlərinin yerləşdiyi Kuyuncuk (Koyuncuk) təpəsində aparılan qazıntılarda təxminən 31,000 lövhə və lövhə parçası tapılıb. Bu fərq əhəmiyyətlidir: rəqəmə həm lövhələr, həm də parçalar daxildir. Onu bütöv əsərlərin və ya salamat gil lövhələrin ümumi sayı kimi başa düşmək olmaz.
Mesopotamiyanın müxtəlif yerlərindən gətirilmiş bəzi lövhələr Aşşurbanipalın topluları üçün yenidən köçürülürdü. Mətnlərin sonundakı qeydlər onların hökmdara məxsus olduğunu bildirirdi. Qorunub qalan mətnlər arasında «Gilqameş dastanı» (Gılgamış Destanı) və Babilin yaradılış hekayəsi «Enūma Eliš» (Enuma Eliş) var. Sarayda mətnlərin toplanması bu əsərləri kitabxanaların əhatə etdiyi geniş bilik sahələri ilə yanaşı qoruyub saxladı.
Kültəpə və Nineviya yazılı sənədlərin saxlandığı fərqli mühitləri göstərir. Kültəpədə şəxsi ev arxivlərində ticarət və ailə sənədləri saxlanırdı. Nineviyada isə saray topluları Mesopotamiyanın hər yerindən mətnləri bir araya gətirirdi. Hər iki mühit Assuriya tarixinin bir hissəsidir. Lakin onların məqsədləri və dövrləri fərqli idi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Kültəpədə tacirlər lövhələrini gil qablarda, taxta sandıqlarda, qamış səbətlərdə və ya çuvallarda yerləşdirirdilər. Sənədlər praktik saxlama üsulları olan ev arxivlərinə məxsus idi. Beləliklə, gil lövhələr onları bir yerdə saxlayan qablarla birlikdə işlək bir ticarət müəssisəsinin ləvazimatına daxil idi.
Kültəpədəki yanğın zamanı bəzi məktublar gil zərflərinin içində qalmışdı. Onların bəziləri hələ göndərilməmişdi. Digərlərini isə ünvanlandığı şəxslər açmamışdı. Qorunub qalan arxivdə yola salınması və ya oxunması başa çatmadan yarımçıq qalmış yazışmalar var.
Metropoliten İncəsənət Muzeyindəki (Metropolitan Sanat Müzesi) bir karvan hesabı lövhəsində ümumi borc 1 mina 50 şekel göstərilir. Ayrı-ayrı qeydləri topladıqda isə əslində 1 mina 48⅚ şekel alınır. Bu uyğunsuzluq karvan ticarətinin gündəlik hesablarını əks etdirən sənəddə qorunub qalıb.
Kişi tacirlər Kaneşdə daşınma və satışla məşğul olarkən Aşşurda qalan arvadları parça istehsalını, alışları və oradakı işləri idarə edə bilirdilər. Ailə müəssisəsi hər iki məkanda fəaliyyət göstərirdi. Onun işi malların daşınmasını və satışını təşkil etməklə yanaşı, istehsalı və satın alınmasını da əhatə edirdi.
Şəxsi evlərdə də kitabxanalar vardı. Aşşurda Baba-şumu-ibni (Baba-şumu-ibni) ailəsinin evində tapılmış kitabxanada 1,242 lövhə vardı. Beləliklə, Nineviyanın saray topluları mətnlərin saxlandığı mühitlərdən biri idi. Bu böyük ev kitabxanası isə başqa bir nümunədir.
Müqəddəs Kitabdakı Assuriya bu gün hansı ölkədir?
Müqəddəs Kitabda (Kitab-ı Mukaddes) təsvir edilən Assuriya üçün coğrafi başlanğıc nöqtəsi İraqın şimalıdır. İmperiyanın ərazisi ən qüdrətli dövründə daha uzaqlara uzanırdı. Buna görə qədim ölkənin əsas ərazisini Assuriya hökmdarlarının və ordularının çatdığı daha geniş ərazilərdən ayırmaq lazımdır.
İsrail Muzeyindəki (İsrail Müzesi) Sinaxxerib prizması e.ə. 691-ci ilə aiddir. Orada e.ə. 701-ci ildə Yəhudaya (Yahuda) edilən yürüş qeydə alınıb. Bu yürüş Əhdi-Ətiqdə (Eski Ahit), 2 Padşahlar 18–19, Yeşaya 36–37 və 2 Salnamələr 32 bölmələrində də yer alır. Prizma Müqəddəs Kitabın həmin hissələrində təsvir olunan yürüşün Assuriya hökmdarına aid nəqlini təqdim edir.
Zaman xətti
- E.ə. III minillik: Dəclə sahilindəki Aşşurun erkən tarixi.
- Təxminən e.ə. 2025-ci il: Assuriya dövlətinin tarixinin qəbul edilmiş təxmini başlanğıcı.
- E.ə. II minilliyin ilk rübü: Aşşuru Kaneş vasitəsilə Anadolu ilə birləşdirən ticarət şəbəkəsinin inkişafı.
- E.ə. 911-ci il: Yeni Assuriya dövrünün ənənəvi başlanğıcı.
- E.ə. 706-cı il: II Sarqon paytaxtı Dur-Şarrukinə köçürür.
- E.ə. 705-ci il: Sinaxxerib Nineviyanı paytaxt edir.
- E.ə. 701-ci il: Sinaxxerib Yəhudaya yürüş edir.
- E.ə. VII əsr: Aşşurbanipal Nineviyada bir neçə saray kitabxanası yaradır.
- E.ə. 612-ci il: Nineviya süqut edir.
- E.ə. 609-cu il: Son Assuriya hökmdarı II Aşşur-uballitin (II. Asur-uballit) müqaviməti Harran ətrafında məğlub edilir və Assuriya dövlətinin varlığına son qoyulur.
Assuriya və Suriya: müasir icmalar və Assuriya bayrağı
Assuriya və Suriya (Suriye) adlarının hər ikisi Aşşurdan gəlir. Bununla belə, qədim Assuriyanın İraqın şimalındakı əsas ərazisi müasir Suriya dövlətindən fərqli coğrafi vahid idi. Adlar arasındakı əlaqə onların ərazilərinin eyni olması demək deyil.
Bu gün assuriyalılar və ya süryanilər (Süryaniler) kimi tanınan icmaların tarixi yurdu Şimali Mesopotamiyada, İraq, Türkiyə, Suriya və İranın bəzi hissələrini əhatə edir. Onlar yeni arami dilinin müxtəlif formalarında danışırlar. Bu müasir dil mühiti Kültəpədəki tacirlərin sənədlərində qeydə alınmış qədim Assuriya Akkad dilindən fərqlənir.
Bu gün istifadə edilən Assuriya bayrağı müasir etnik bayraqdır. Onu George Bit Atanous 1968-ci ildə hazırlayıb. Bu tarix bayrağın müasir Assuriya kimliyinə aid olduğunu göstərir. Bayraq son müqaviməti e.ə. 609-cu ildə başa çatan qədim dövlətdən xeyli sonra yaranıb.
Tez-tez verilən suallar
Assuriya bu gün haradadır?
Qədim Assuriyanın əsas yurdu indiki İraqın şimalındadır. Nineviyanın xarabalıqları Mosulda, Dəclənin şərq sahilində yerləşir.
Assuriyanın paytaxtı hansı şəhər idi?
Onun paytaxtları arasında Aşşur, Kalhu/Nimrud, Dur-Şarrukin və Nineviya vardı. Sinaxxerib e.ə. 705-ci ildə Nineviyanı paytaxt etdi.
Assuriyalıların Türkiyə ilə nə əlaqəsi var?
Onların tacirləri indiki Kayseri yaxınlığındakı Kültəpədə, qədim Kaneşdə fəaliyyət göstərirdilər. Mixi yazını Anadoluya gətirdilər və geniş şəxsi arxivlər qoyub getdilər.
Aşşurbanipalın toplularında hansı mətnlər qorunub qalıb?
Toplularda «Gilqameş dastanı» və «Enūma Eliš» qorunub qalıb. Bu topluların ümumi əhatəsi, demək olar ki, bütün bilik sahələrini əhatə edirdi.
Mənbələr
- Vikipediya — Assuriyalılar tr.wikipedia.org
- UNESCO — Kültəpə-Kaneş arxeoloji ərazisi whc.unesco.org
- Vikipediya — Assuriya en.wikipedia.org
- UNESCO — Aşşur (Qal’at Sherqat) whc.unesco.org
- Vikipediya — Nineviya en.wikipedia.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Mixi yazılı lövhə: karvan hesabı metmuseum.org
- Yel İdarəetmə Məktəbi — Mesopotamiyada maliyyə təcrübələri som.yale.edu
- Yel Universiteti — Şəhərlər və kitabxanalar ccp.yale.edu
- İsrail Muzeyi — Assuriyanın Yəhudaya yürüşü imj.org.il
- Cambridge Dictionary — Assuriya adının tələffüzü dictionary.cambridge.org
FAQ
Assuriya bu gün haradadır?
Qədim Assuriyanın əsas ərazisi indiki İraqın şimalında yerləşirdi. Yeni Assuriya imperiyası ən geniş dövründə indiki İranın bəzi hissələrindən Misirə qədər uzanırdı.
Assuriyanın paytaxtı hansı şəhər idi?
Assuriyanın Aşşur, Kalhu/Nimrud, Dur-Şarrukin və Nineviya da daxil olmaqla bir neçə siyasi paytaxtı olub. Sinaxxerib e.ə. 705-ci ildə Nineviyanı paytaxt etdi.
Assuriyalıların Türkiyə ilə nə əlaqəsi var?
Assuriya tacirləri Anadoluda mərkəzi Kaneş olan ticarət şəbəkəsi qurmuşdular. Kaneş indiki Kayseri yaxınlığındakı Kültəpədir. Tacirlər mixi yazını Anadoluya gətirdilər və geniş şəxsi arxivlər qoyub getdilər.
Aşşurbanipalın kitabxanasında nələr var idi?
Aşşurbanipal Nineviyada, demək olar ki, bütün bilik sahələrini əhatə edən mətnlərin toplandığı bir neçə saray kitabxanası yaratdı. Bu toplularda qorunan əsərlər arasında «Gilqameş dastanı» və «Enūma Eliš» var.
Image: Biblica Open Bible Map 09 The Assyrian Empire c700BC.png — Biblica, Inc, and Biblica Open Study Bible Resources, CC BY-SA 4.0
