Nürnberg Mahkemeleri: Nazi liderleri nasıl yargılandı?

Nürnberg’de savcılar, 29 Kasım 1945’te mahkeme salonunda yaklaşık bir saatlik kamp filmi gösterdi. Siz bu yazıda Nazi liderlerinin hangi kurallarla yargılandığını, delilleri ve kararları öğreneceksiniz. Toplama kamplarının kurtarılması sırasında çekilen görüntüler, savcılığın sunduğu deliller arasındaydı. Dava, Nürnberg Adalet Sarayı’nın 600 numaralı salonunda 20 Kasım 1945’te başlamıştı. [2][8]

Ana yargılama, 1 Ekim 1946’da tamamlandı; kararlar ölüm, hapis ve beraat sonuçlarını içeriyordu. Ancak Nürnberg Mahkemeleri ifadesi, yalnızca Nazi liderlerinin yargılandığı bu davayı kapsamıyor. Ana davayı, 1946–1949 arasında ABD askerî mahkemelerinin yürüttüğü başka yargılamalar izledi. Bu ayrım, Nürnberg’de kimlerin, hangi mahkeme önünde hesap verdiğini anlamanızı sağlar. [2][9][11]

Nürnberg’deki Uluslararası Askerî Mahkeme nasıl kuruldu?

Nürnberg’deki ana davayı yürüten kurumun adı, Uluslararası Askerî Mahkeme olarak belirlenmişti. ABD, Birleşik Krallık, Sovyetler Birliği ve Fransa, kuruluş için Londra’da anlaşmaya vardı. Anlaşma, 8 Ağustos 1945’te dört Müttefik devlet tarafından kabul edilmişti. Mahkemenin kuruluşuyla duruşmaların Nürnberg’de başlaması, böylece ayrı tarihlerde gerçekleşen iki aşamaydı. [1][2]

Dört devletin her biri, mahkemeye bir asıl ve bir yedek hâkim atadı. Mahkeme başkanlığını ise Birleşik Krallık adına görev yapan Geoffrey Lawrence yürüttü. Statü’nün 4. maddesi, mahkûmiyet ve ceza kararları için özel bir çoğunluk öngörüyordu. Dört hâkimden en az üçünün olumlu oyu, bu kararlar için gerekliydi. [4][6]

Savcılık görevini de dört ülkenin temsilcileri birlikte yürütüyordu; her ülkenin başsavcısı bulunuyordu. ABD adına Robert H. Jackson, Birleşik Krallık adına Hartley Shawcross görev yaptı. Sovyetler Birliği’ni Roman Rudenko, Fransa’yı başlangıçta François de Menthon temsil etti. Fransa’nın başsavcılık görevini Ocak 1946’dan itibaren Auguste Champetier de Ribes üstlendi. [4]

Nürnberg’in seçilmesinde, az hasarlı Adalet Sarayı’nın sunduğu alan belirleyici etkenler arasındaydı. Sarayın bitişiğinde hapishane bulunması da yargılama için elverişli bir düzen sağlıyordu. Kentin Nazi mitingleriyle ilişkisi, yer seçimine ayrıca simgesel bir anlam katıyordu. Dolayısıyla 600 numaralı salonun bulunduğu yapının fiziksel koşulları, seçimin somut gerekçelerindendi. [10]

Hangi Nazi liderleri, hangi suçlamalarla yargılandı?

İddianamede 24 kişi bulunuyordu; ancak ana dava 22 sanık üzerinden yürüdü. Robert Ley duruşmalar başlamadan intihar etmiş, Gustav Krupp yargılanamayacak kadar hastalanmıştı. Martin Bormann ise mahkemede bulunmadan, gıyabında yargılanan sanıklar arasında yer aldı. Bu nedenle iddianamedeki kişi sayısıyla yargılanan sanık sayısını birbirinden ayırmak gerekiyor. [3]

Adolf Hitler, Heinrich Himmler ve Joseph Goebbels, Nürnberg’de yargılanan isimler arasında değildi. Üçü de 1945’te intihar ettiği için Nürnberg’de sanık olarak yargılanmadı. Hermann Göring, Rudolf Hess ve Albert Speer ise ana davanın sanıkları arasındaydı. Bu isimlerin yargılama sonuçları da aynı olmadı; ölüm ve hapis cezaları verildi. [3][9]

Ana davanın dört suçlama başlığı, sanıkların hangi eylemler nedeniyle yargılandığını belirliyordu. Bunlar komplo, barışa karşı suçlar, savaş suçları ve insanlığa karşı suçlardı. Statü’nün 6. maddesi, saldırı savaşının planlanmasını barışa karşı suç kapsamında tanımlıyordu. Saldırı savaşının hazırlanması, başlatılması veya yürütülmesi de aynı tanım içinde bulunuyordu. [5][6]

Siz suçlama başlıklarını okurken, 6. maddenin yalnız savaşın yürütülmesini kapsamadığını görebilirsiniz. Planlama ve hazırlık da barışa karşı suç tanımının açık parçalarıydı. Dört başlık, dolayısıyla savaşın başlatılmasıyla bağlantılı eylemleri de yargılamanın kapsamına alıyordu. [5][6]

Deliller nasıl sunuldu, sanıklar nasıl savunuldu?

Savcılık, Nazi rejiminin kendi ürettiği on binlerce belgeyi mahkemeye delil olarak sundu. Fotoğraflar ve film görüntüleri de Nürnberg’de sunulan bu belgelerle birlikte kullanıldı. Böylece sanıklara yöneltilen suçlamalar, rejimin oluşturduğu kayıtlar üzerinden de ele alındı. Belge, fotoğraf ve film, mahkemede kullanılan farklı delil türleri arasında bulunuyordu. [7]

29 Kasım 1945’te gösterilen The Nazi Concentration Camps, yaklaşık bir saat sürüyordu. Film, toplama kamplarının kurtarılması sırasında çekilmiş görüntüleri mahkeme salonuna taşıyan bir delildi. Siz bugün bir haber görüntüsünü izlerken, kaydın hangi olayı gösterdiğine dikkat edebilirsiniz. Nürnberg’de gösterilen bu filmin somut konusu, toplama kamplarının kurtarılması sırasında kaydedilen görüntülerdi. [8]

Statü’nün 16. maddesi, sanıklara avukat yardımıyla savunulma ve savunma delili sunma hakkı tanıyordu. Sanıklar, iddia makamının tanıklarını çapraz sorgulama hakkına da sahip olarak yargılandı. Anlayabilecekleri dilde yargılanmaları veya çeviriden yararlanmaları da aynı maddede düzenlenmiş haklardı. Bu haklar, savcılığın delil sunmasının yanında savunmanın kullanabileceği yolları da tanımlıyordu. [6]

Resmî görev, Statü’nün 7. maddesi uyarınca kişisel sorumluluğu ortadan kaldıran gerekçe sayılmıyordu. Devlet başkanlığı veya hükümet görevi, sanığın cezasını hafifletmek için de kullanılamıyordu. Statü’nün 8. maddesi ise hükümet ya da üst emriyle hareket etmeyi düzenliyordu. Böyle bir emir, sanığın sorumluluğunu kaldıran bir savunma olarak kabul edilmiyordu. Ancak mahkeme, üst emrini cezada indirim gerekçesi olarak değerlendirme imkânına sahipti. [6]

Bu iki hüküm, 7. ve 8. maddeler arasında dikkat edilmesi gereken ayrımı gösteriyor. Resmî makam ceza indirimi sağlamazken, üst emri indirim gerekçesi olarak değerlendirilebiliyordu. Her iki durumda da görev veya emir, sanığın sorumluluğunu kendiliğinden kaldırmıyordu. [6]

Ana davada hangi cezalar verildi?

Mahkeme, kararlarını 30 Eylül ve 1 Ekim 1946 tarihlerinde iki günde açıkladı. Toplam 22 sanıktan 12’sine ölüm, üçüne müebbet, dördüne süreli hapis cezası verildi. Hjalmar Schacht, Franz von Papen ve Hans Fritzsche ise ana davada beraat etti. Böylece aynı yargılama, mahkûmiyetlerin yanında üç sanık için beraatle de sonuçlandı. [9]

Rudolf Hess, Walther Funk ve Erich Raeder, müebbet hapis cezası alan sanıklardı. Süreli hapis cezalarında ise sanıklar için farklı uzunluklarda hapis süreleri belirlendi. Karl Dönitz 10 yıl, Konstantin von Neurath 15 yıl hapis cezası aldı. Baldur von Schirach ile Albert Speer için 20’şer yıl hapis kararı verildi. [9]

16 Ekim 1946’da, ölüm cezasına çarptırılan sanıklardan 10’u asılarak idam edildi. Hans Frank, Wilhelm Frick, Alfred Jodl ve Ernst Kaltenbrunner bu isimler arasındaydı. Wilhelm Keitel, Joachim von Ribbentrop, Alfred Rosenberg ve Fritz Sauckel de idam edildi. Arthur Seyss-Inquart ile Julius Streicher, aynı tarihte idam edilen diğer sanıklardı. [9]

Ölüm cezalarının sayısıyla infazların sayısı arasındaki fark, iki sanığın durumundan kaynaklanıyordu. Hermann Göring, kendisi için planlanan infazdan birkaç saat önce intihar etti. Martin Bormann ise mahkemede bulunmadan, gıyabında yargılanmış ve ölüm cezasına çarptırılmıştı. Bu nedenle 12 ölüm cezası verilmesine rağmen, 16 Ekim’de 10 infaz gerçekleşti. [9]

Kısa kronoloji

Nürnberg yargılamalarının takvimi, 1945’teki kuruluş anlaşmasından sonraki davalara kadar farklı aşamalar içeriyor. Aşağıdaki tarihler, ana davayla Doktorlar Davası’nı aynı zaman çizelgesinde izlemenizi sağlıyor. [1][2][8][9][11][12][13]

1. 8 Ağustos 1945 Dört Müttefik devlet, Londra’da Uluslararası Askerî Mahkemenin kurulmasını kararlaştırdı.
2. 20 Kasım 1945 Ana dava, Nürnberg Adalet Sarayı’nın 600 numaralı salonunda başladı.
3. 29 Kasım 1945 Toplama kamplarına ilişkin film, mahkemede delil olarak savcılık tarafından gösterildi.
4. 30 Eylül–1 Ekim 1946 Ana davada yargılanan sanıklar hakkındaki kararlar iki günde açıklandı.
5. 16 Ekim 1946 Ölüm cezasına çarptırılan sanıklardan 10’u aynı gün asılarak idam edildi.
6. 9 Aralık 1946 Sonraki Nürnberg yargılamalarının ilki olan Doktorlar Davası bu tarihte başladı.
7. Ağustos 1947 Doktorlar Davası karara bağlandı; Nürnberg Kodu bu dava sırasında ortaya kondu.
8. 1946–1949 ABD askerî mahkemeleri önünde toplam 12 ek Nürnberg davası görüldü.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Nürnberg adıyla anılan mahkemenin resmî sürekli merkezi, kuruluş düzenlemesinde Berlin olarak belirlenmişti. Buna karşılık başlıca savaş suçlularının davası, Nürnberg Adalet Sarayı’nda bulunan salonda görüldü. Kurumun belirlenen merkeziyle ana duruşmaların yapıldığı kentin aynı olmaması, somut bir ayrıntıydı. [1][2]

Sanıkların taşınması için hapishaneyle Adalet Sarayı arasında ahşap bir bağlantı geçidi yapıldı. Bu geçit, hapishaneyi Adalet Sarayı’nın doğu binasına bağlayarak güvenli taşımaya hizmet ediyordu. Dolayısıyla Nürnberg’deki yargılama düzeni, salonun yanında binalar arasındaki fiziksel bağlantıyı da içeriyordu. [10]

1945–1946 davasında İngilizce, Fransızca, Rusça ve Almanca arasında eşzamanlı çeviri kullanıldı. Siz kulaklıkla çevrilen bir konuşmayı dinlediğinizde, farklı diller arasındaki iletişimi deneyimleyebilirsiniz. Nürnberg’de bu iletişim, dört dil arasında yürütülen yargılamanın somut ihtiyaçlarından biriydi. Çeviri uygulaması, 16. maddede tanımlanan dili anlama hakkıyla birlikte düşünülebilir. [3][6]

16 Ekim 1946’daki infazlardan sonra cesetler, Münih’te bulunan Ostfriedhof krematoryumuna götürüldü. Burada yakılmalarının ardından küller, Isar Nehri’nin bir koluna serpilerek ortadan kaldırıldı. Ana davanın resmî İngilizce tutanak ve belge yayını ise 42 ciltten oluşur. Bu yayın, Trial of the Major War Criminals before the International Military Tribunal adını taşır. [9][14]

Sonraki Nürnberg davaları ve Nürnberg Kodu neydi?

Ana davadan sonra, 1946–1949 arasında yalnız ABD askerî mahkemeleri önünde 12 dava görüldü. Doktorlar, hukukçular, sanayiciler ve diğer yönetici gruplarından toplam 177 sanık yargılandı. Bu davalar, dört Müttefik devletin kurduğu Uluslararası Askerî Mahkemenin ana davasından ayrılıyordu. Dolayısıyla Nürnberg adını taşıyan bütün yargılamaların aynı mahkemede yürütüldüğünü düşünmemek gerekiyor. [11]

Sonraki yargılamaların ilki olan Doktorlar Davası, 9 Aralık 1946 tarihinde başladı. Dava, 23 Alman hekim ve yönetici hakkında açılarak Ağustos 1947’de karara bağlandı. Nürnberg Kodu da 1947’de, Doktorlar Davası sırasında ortaya konan ilkelerden oluşuyordu. Kodun 10 ilkesi, insanlar üzerindeki deneylerde gönüllü rızayı temel koşul kabul ediyordu. [12][13]

Siz gündelik hayatta bir araştırmaya katılmayı değerlendirirken, gönüllü rıza kavramıyla karşılaşabilirsiniz. Nürnberg Kodu’nun 1947’de ortaya koyduğu ilkeler, insan deneylerinde bu rızayı temel alıyordu. Bu nedenle kodu, ana davadaki dört suçlama başlığından ayrı değerlendirmek gerekiyor. Kodun ortaya çıktığı yargılama Doktorlar Davası, kapsamı ise insanlar üzerinde yapılan deneylerdi. [5][12][13]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Memorium Nuremberg Trials — The International Military Tribunal museums.nuernberg.de
2. Memorium Nuremberg Trials — Courtroom 600 museums.nuernberg.de
3. Wikipedia — Nuremberg trials en.wikipedia.org
4. Memorium Nuremberg Trials — Judges and Prosecutors of the IMT museums.nuernberg.de
5. United States Holocaust Memorial Museum — Nuremberg Trials encyclopedia.ushmm.org
6. Yale Law School, Avalon Project — Charter of the International Military Tribunal avalon.law.yale.edu
7. United States Holocaust Memorial Museum — What Were the Nuremberg Trials? ushmm.org
8. United States Holocaust Memorial Museum — Film at the Nuremberg Trial encyclopedia.ushmm.org
9. Memorium Nuremberg Trials — Verdicts museums.nuernberg.de
10. Memorium Nuremberg Trials — Choice of Nuremberg as the venue for the trials museums.nuernberg.de
11. Memorium Nuremberg Trials — The Subsequent Nuremberg Trials museums.nuernberg.de
12. United States Holocaust Memorial Museum — The Doctors Trial encyclopedia.ushmm.org
13. United States Holocaust Memorial Museum — The Nuremberg Code encyclopedia.ushmm.org
14. US National Archives — National Archives Collection of World War II War Crimes Records archives.gov

Görsel: Defendants in the dock at nuremberg trials.jpg — Raymond D’Addario, Public domain