İspanyol Armadası 1588: İngiltere’ye Karşı Nasıl Yenildi?

Armada 1588’de yaklaşık 130 gemiyle Lizbon Limanı’ndan ayrıldı. Yine de Flandre’deki Parma Dükü’nün ordusuyla hiçbir zaman buluşamadı. Plan, daha ilk adımda bu buluşmaya bağlıydı.

Bu yazıda İspanyol Armadası’nın ne olduğunu, kimin gönderdiğini ve hangi yıl yenildiğini öğreneceksiniz. Calais’deki ateş gemilerini, Gravelines’deki top ateşini ve dönüş yolundaki fırtınaları sırayla izleyeceğiz. Sonda da kitaplara pek girmeyen birkaç ayrıntı var.

İspanyol Armadası nedir?

İspanyol Armadası, Kral II. Felipe’nin 1588’de I. Elizabeth’i tahttan indirmek amacıyla İngiltere’ye gönderdiği filodur. Komutası Medina Sidonia Dükü’ndeydi.

Armada sözcüğü İspanyolcada silahlı kuvvet ya da filo demektir. Kökeni, Latince silahlandırmak anlamındaki armare fiiline uzanır. Yani sözcüğün kendisi tek bir olaya ait değil. Tarihte ise bu ad, çoğunlukla 1588 seferi için kullanılır.

Sefer, 1585–1604 İngiliz-İspanyol Savaşı’nın içinde yer alır. Felipe’nin hedefleri yalnızca tahtla sınırlı değildi. İngiltere’de Katolikliği yeniden kurmak istiyordu. Hollandalı isyancılara İngiliz desteğini kesmek ve İspanyol çıkarlarına yönelik korsan saldırılarını durdurmak da hedefleri arasındaydı.

İspanyol Armadasını kim kurdu, kim yönetti?

Seferi emreden kral II. Felipe’ydi. İngiltere’ye saldırı için belgelenmiş ilk öneri ise Ağustos 1583’te Amiral Álvaro de Bazán’dan geldi. Bazán bu öneriyi Azorlar’daki zaferinin ardından yapmıştı.

Donanmanın ilk komutanı Santa Cruz Markisi’ydi. Markisi Şubat 1588’de ölünce yerine Medina Sidonia Dükü getirildi. Dükün denizcilik deneyimi yoktu. Sefere çıkmadan aylar önce, böyle büyük bir filo için bu hiç de küçük bir sorun sayılmazdı.

İngiliz tarafında ise Elizabeth, Aralık 1587’de savunmanın başına Lord Howard of Effingham’ı getirdi. Francis Drake onun koramirali oldu.

İspanyol Armadası hangi yıl İngiltere tarafından mağlup edilmiştir?

Kısa cevap 1588’dir. Belirleyici deniz çarpışması Gravelines Muharebesi, Gregoryen takvimle 8 Ağustos 1588’de yapıldı. Ama yenilgi tek bir günün işi değildi. Calais’teki gece saldırısı, Hollanda ablukası ve ters rüzgârlar birbirine eklendi.

Tarihlerde bir tuzak da var. 1588’de İngiltere Jülyen takvimini kullanıyordu ve bu takvim İspanya’nın Gregoryen takviminden 10 gün geriydi. Bir kitapta 29 Temmuz, başka bir kitapta 19 Temmuz görürseniz şaşırmayın. Aynı olaydan söz ediyor olabilirler. Bu yazıdaki tarihlerin hepsi Gregoryen takvimledir.

Kısa kronoloji

• Ağustos 1583: Álvaro de Bazán, II. Felipe’ye İngiltere’ye saldırmayı önerdi.
• 1585: İngiliz-İspanyol Savaşı başladı.
• Şubat 1588: Santa Cruz Markisi öldü, Medina Sidonia donanma komutanı oldu.
• 28–30 Mayıs 1588: Armada Lizbon’dan ayrıldı.
• 29 Temmuz 1588: Armada, Cornwall’daki Lizard açıklarında görüldü.
• 6 Ağustos 1588: İspanyol filosu Calais açıklarına demirledi.
• 7–8 Ağustos 1588 gecesi: İngilizler sekiz ateş gemisiyle saldırdı.
• 8 Ağustos 1588: Gravelines Muharebesi yapıldı.
• Ağustos–Eylül 1588: Armada İskoçya ve İrlanda çevresinden İspanya’ya dönmeye çalıştı.
• 21 Eylül 1588: Üç Armada gemisi Streedagh kıyısında battı.
• 1589: İngiliz karşı Armada seferi yenilgiyle sonuçlandı.
• 1604: Londra Antlaşması savaşı sona erdirdi.

İspanyol Armada savaşı: plan neden tutmadı?

İşgal planı basitti ama iki parçaya bağlıydı. Armada Manş Denizi’nden geçecek ve Flandre’deki Parma Dükü’nün ordusunun İngiltere’ye taşınmasını koruyacaktı. Yani Armada bir istila ordusu değil, bir koruma kalkanıydı. Kalkan, korunacak orduyla buluşamazsa plan işlemezdi.

Armada 29 Temmuz’da Lizard açıklarında görüldü. Haber, kıyı boyunca yakılan işaret ateşleriyle yayıldı. İngiliz gemileri üstün manevra kabiliyetlerini kullandı. İspanyol filosunu Plymouth, Portsmouth ve Solent’teki olası çıkarma noktalarından uzak tuttu.

Armada 6 Ağustos’ta Calais açıklarına demirledi. Parma Dükü’nün ordusu o sırada henüz filoyla buluşmamıştı. Sorunun bir parçası Dunkerque’teydi. Justinus van Nassau yaklaşık 30 küçük Hollanda gemisiyle limanı abluka altında tutuyordu. Bu, Parma’nın çıkarma teknelerinin Armada’ya ulaşmasını engelleyen başlıca sorunlardan biriydi.

Bir deniz haritasında düşünün. Bir yanda büyük filo, öbür yanda ordu vardı. İkisinin arasında küçük ama etkili bir Hollanda ablukası duruyordu.

Calais’te ateş gemileri

İngilizler 7–8 Ağustos gecesi, Calais açıklarında demirli Armada’nın üzerine sekiz ateş gemisi gönderdi. Ateş gemisi, yakılıp rüzgârla düşman filosuna salınan gemiye denir. Karanlıkta demirli bir filoyu hedef aldığını düşünün. Her kaptanın tek bir kararı vardı: demirde mi kalacak, yoksa halatı kesip kaçacak mı?

Sonuç, çoğu anlatıda abartılandan farklıydı. Bu saldırıda hiçbir İspanyol gemisi yanmadı. Etkisi, gemilerin demir halatlarını keserek dağılmasıydı. Calais’de çok sayıda demir ve halat kaybedildi. Bu kayıp rüzgâr ve akıntılarla birleşince Armada’nın Parma’nın kuvvetleriyle buluşması olanaksızlaştı.

Gravelines: top ateşi neden belirleyiciydi?

Seferin belirleyici deniz çarpışması 8 Ağustos 1588’de Gravelines’de yapıldı. İngilizler İspanyol gemilerinin meşe gövdelerini delebilmek için yaklaşık 90 metreye kadar yaklaştı ve ateş açtı. Bu mesafe bir futbol sahasının uzunluğundan kısadır. Meşe gövdeyi delmek için o kadar yaklaşmak gerekiyordu.

İspanyol tarafında başka bir sorun vardı. Ağır topların yeniden doldurulmasını dar yerleşim ve güverte aralarındaki yükler zorlaştırıyordu. İngilizler ise İspanyolların bordalama girişimlerinden kaçındı. Bordalama, geminin yan yana gelip karşı gemiye atlayarak savaşmasıdır. İspanyol gemileri bu yöntemle yakın dövüş istiyordu. İngilizler buna fırsat vermedi.

Dönüş yolu ve fırtınalar

Güneybatı rüzgârları Armada’nın Parma’ya dönmesini engelledi. Komutanlar bunun üzerine İskoçya’nın kuzeyinden dolaşarak İspanya’ya gitmeye karar verdi. Bu, Manş’tan geri dönmekten çok daha uzun ve tehlikeli bir yoldu.

Dönüşte çıkan fırtınalar Armada gemilerinin bir bölümünü İskoçya ve İrlanda kıyılarında parçaladı. Üç gemi, La Juliana, La Lavia ve Santa Maria de Visón, 21 Eylül 1588’de İrlanda’nın Sligo bölgesindeki Streedagh kıyısında battı. Toplam 1.100’den fazla kişi öldü.

Bu tablo bir şeyi gösterir. Yenilgi yalnızca İngiliz topçularının eseri değildi. Hava, rüzgâr ve uzun dönüş rotası kayıpları büyüttü.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Ateş gemileri kimseyi yakmadı. Calais’deki saldırıda hiçbir İspanyol gemisi yanmadı. Etki, gemilerin demir halatlarını kesip dağılmasından geldi.
• Bir tanığın anlattıkları. La Lavia’dan kurtulan Kaptan Francisco de Cuéllar, batışı ve İrlanda’daki yaşamını anlattı. Bu anlatı, bölgenin 1588’deki koşullarına ilişkin ayrıntılı bir tanıklık bıraktı.
• Gemi önce başka bir seferde. 860 tonluk ticaret gemisi La Juliana, Armada için 32 top, 325 asker ve 70 denizci taşıyacak şekilde görevlendirildi. Daha önce 1571 İnebahtı seferinde asker nakletmişti. Ancak muharebeye doğrudan katılmamıştı.
• 2,5 tonluk top. La Juliana’dan çıkarılan bronz kuşatma toplarından biri 2,5 ton ağırlığındaydı. Yaklaşık 18,6 kilogramlık demir gülle atabiliyordu.
• Bir bayrak parçası. San Mateo’nun 1588 tarihli keten bayrağından 67,2 × 152,4 milimetrelik bir parça Greenwich Ulusal Denizcilik Müzesi koleksiyonundadır. Yani yaklaşık 15 santimetre uzunluğunda küçük bir kumaş parçası.

Yenilgiden sonra ne oldu?

1588 yenilgisi İngiliz-İspanyol Savaşı’nı bitirmedi. İngiltere 1589’da Francis Drake ve John Norris komutasında İspanya’ya kendi karşı Armada’sını gönderdi. O sefer de hedeflerine ulaşamadan ağır yenilgiye uğradı. Savaş 1604’te Londra Antlaşması’yla sona erdi.

Yani 1588’i bir kesin son olarak görmek doğru olmaz. Seferin sonucu, tek bir muharebeden çok bir zincirin sonucuydu. Demir halatlar, Hollanda ablukası, İngiliz topçusu ve rüzgâr bu zincirin halkalarıydı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — İspanyol Armadası tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Spanish Armada en.wikipedia.org
3. Historical Association — The Armada Campaign of 1588 history.org.uk
4. Historic England — The Armada 1588 historicengland.org.uk
5. Royal Museums Greenwich — Elizabeth I and the Spanish Armada rmg.co.uk
6. National Museum of the Royal Navy — Map 9: The fireship attack armadamaps.nmrn.org.uk
7. National Monuments Service — Captain Cuéllar, 1588 Spanish Armada shipwreck survivor uchireland.ie
8. National Museum of Ireland — Armada Cannons and Carriage Wheel source.museum.ie
9. İspanya Kültür Bakanlığı — Contract for the construction of the ship La Juliana cultura.gob.es
10. Royal Museums Greenwich — Flag, AAA0918 rmg.co.uk

Görsel: Launch of fireships against the Spanish Armada, 7 August 1588 RMG BHC0263.jpg — anonymous, Public domain